Hà Nội đã có phản ứng chiếu lệ chớ không dãy nảy lên như gái ngồi phải cọc trước bản tường trình của bộ Ngoại giao Mỹ về tình trạng nhân quyền ở Việt Nam. Lá bùa “xen vào việc nội bộ” đã hết linh, nay lại đem ra múa để gọi là có phản kháng. Đọc kỹ bản tuyên bố của nữ phát ngôn thường lệ Phan Thúy Thanh người ta thấy có những điểm lạ, có lúc tréo cẳng ngỗng đến độ khôi hài.
Bà ta nói bản tường trình đó khách quan hơn trước nhưng vẫn là “xen vào việc nội bộ của nước khác, đi ngược lại Hiến chương LHQ, hiển nhiên không thể chấp nhận được”. Chúng tôi muốn nói đến chuyện nội bộ này trước. Hiến chương LHQ có điều khoản cấm một nước không được xen vào việc nội bộ nước khác, đó là chuyện tất nhiên phải có trong các mối bang giao quốc tế. Ngay từ khi thành lập LHQ năm 1948, các nước tham gia đã nêu lên nguyên lý này, nhất là Liên Xô một trong những nước lớn thắng trận Đệ nhị Thế chiến. Không thấy Hà Nội nhắc đến bản tuyên ngôn Nhân quyền của LHQ. Vấn đề đặt ra là khi cứu xét và thảo luận về nhân quyền ở một nước khác, đó có phải là “xen vào việc nội bộ” của nước đó không" Lập trường của Hà Nội về vấn đề này như thế nào"
Hà Nội đã gia nhập LHQ, tức là đã chấp nhận Hiến chương và cả bản Tuyên ngôn Nhân quyền. Và LHQ đã có một Ủy hội Nhân quyền hàng năm họp một lần ở Geneva. Việt Nam cũng như Trung Quốc nhiều lần đã bị lên án vì chà đạp nhân quyền và phải cho phái đoàn đến dự để chống đỡ. Một trong những quyền căn bản của con người là quyền được tự do tín ngưỡng, tự do tôn giáo. Đây là điểm nhức nhối nhất cho Hà Nội. Thế nhưng Hà Nội cũng đã phải chấp nhận cho điều tra, bằng cớ là năm 1998 Việt Nam đã đón tiếp một đặc phái viên LHQ đến điều tra về tự do tôn giáo. Kết quả cuộc điều tra này là một bản tường trình nhấn mạnh đến tình trạng thiếu tự do tôn giáo ở Việt Nam. Lúc đó dù Hà Nội có dùng nhiều thủ đoạn để hạn chế sự đi lại của điều tra viên, nhưng không thể nói đó là xen vào việc nội bộ một khi đã chính thức đón tiếp đặc phái viên LHQ.
Nhưng lý thú nhất là đoạn tuyên bố vừa khen vừa chê đối với bản tường trình về nhân quyền của bộ Ngoại giao Mỹ. Hà Nội qua lời phát ngôn của Phan Thúy Thanh nói mặc dù bản tường trình đã có “những nhận xét khách quan hơn trước”, nhưng vẫn còn “những nhận xét thiếu khách quan, đi ngược lại những gì đang xẩy ra ở Việt Nam, gây bất mãn trong dân chúng”. Một bản tường trình có tính cách quốc tế đã bị Hà Nội chê là “xen vào việc nội bộ” không thể chấp nhận được, vậy tại sao không xổ toẹt, bác bỏ thẳng tay mà còn thấy thú vị nhắc đến “những nhận xét khách quan hơn trước”. Vậy là “xen vào việc nội bộ” hay “không xen vào việc nội bộ” đây" Và thế nào là không thể chấp nhận được"
Nhưng bản tường trình của Mỹ đã nói cái gì để Hà Nội thấy “khách quan” và hồ hởi quên cả chuyện xen vào nội bộ" Bản tường trình của Mỹ có đoạn rất dài nói về nhân quyền ở Việt Nam, nêu ra những chi tiết cụ thể về các thủ đoạn hạn chế tôn giáo, đàn áp những người đòi hỏi tự do dân chủ, tự do chính trị và tự do tôn giáo. Bản tường trình viết: “Quyền tự do tín ngưỡng của người dân Việt Nam vẫn bị hạn chế rất nhiều và chỉ có những cơ sở tôn giáo được chính quyến chấp nhận mới được hoạt động giới hạn”. Đây là những điều bị Hà Nội chê là thiếu khách quan. Nhưng Hà Nội thấy khoan khoái khi bản tường trình ghi là “Việt Nam đã có sự cải tiến ở một số khu vực, chẳng hạn nhiều toán biểu tình nhỏ của dân chúng đã không bị bắt giữ khi tập hợp biểu tình trước các cơ sở nhà nước”.
Chúng ta đã biết những cuộc biểu tình đó. Từ năm ngoái, ngay trước khi xẩy ra thiên tai bão lụt ở 4 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, đã có những toán nông dân ở các tỉnh miền Nam kéo về Saigon biểu tình phản đối nạn cán bộ tham nhũng ở địa phương. Họ biểu tình dài dài trên vỉa hè trước trụ sở ban Giải quyết những khiếu nại của dân. Họ ngồi lỳ đến độ căng lều vải sống luôn trên vỉa hè từ Công viên Thảo Cầm cho đến Dakao. Và không phải họ bất động, nhiều lúc họ trương các biểu ngữ chống tham nhũng. Ngoài ra hồi năm ngoái một đoàn nông dân tỉnh Đông Tháp đã kéo nhau ra đến tận Hà Nội, biểu tình trước trụ sở đảng Cộng sản. Công an không dùng đội chống bạo động giải tán, chỉ ngăn chặn những người biểu tình không cho họ đến gần những cơ sở của đảng và nhà nước. Tại sao Công an không dẹp biểu tình"
Sự thật đó là thế chẳng đặng đừng, chớ không phải chế độ đã có lòng tốt cởi mở một chút cho dân bầy tỏ nguyện vọng công khai. Lý do là những sự việc đó xẩy ra ngay tại Hà Nội và Saigon là những nơi có nhiều con mắt ngoại quốc nhìn vào. Nhưng nếu biểu tình ở những nơi hẻo lánh như Cao nguyên Trung Phần hay miệt vườn An Giang Châu Đốc, vấn đề lại khác. Ngoài ra chế độ cũng cần phải hé một chút cửa cho những nỗi phẫn nộ của dân quê có nơi xả bớt, nếu bịt chặt có thể nồi hơi sẽ nổ dữ dội.
Dù sao người ta cũng đã thấy phản ứng “lấy lệ” của Hà Nội đối với bản tường trình về nhân quyền của Mỹ có nhiều ý nghĩa. Nó còn đặt biệt nhằm vào vấn đề thương ước hiện chưa biết ngày nào Quốc hội Mỹ mới phê chuẩn. Hà Nội đã lâm thế khó khăn khi có cuộc điều trần của Ủy hội Mỹ về Tự do tôn giáo hồi trung tuần tháng Hai. Bây giờ có bản tường trình của bộ Ngoại giao Mỹ, không lẽ nín thinh, đành phải lên tiếng chỉ trích gượng nhẹ cho có. Đó chỉ là môn võ vừa đỡ vừa vuốt để cầu tài vậy thôi.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình