Với việc đưa Nguyễn Văn An lên làm Chủ tịch Quốc hội, ban lãnh đạo đảng Cộng sản Việt Nam có vẻ đã quyết tâm đi theo một con đường vạch ra từ lúc loại trừ Lê Khả Phiêu khỏi chức vụ Tổng bí thư đảng. Con đường này được nói đến từ lâu là “trẻ trung hóa cán bộ lãnh đạo”, nhưng thật ra nó còn bao hàm nhiều toan tính phức tạp mà cho đến trước ngày họp đai hội đảng kỳ IX tháng 4 vừa qua mới có đồng thuận để quyết định phải làm.
Vận động trẻ trung hóa bắt buộc phải chấp nhận một điều kiện tiên quyết là loại trừ người già để tuổi trẻ đi lên thay thế. Chỉ riêng việc loài trừ này cũng có rất nhiều vấn đề phải thanh toán. Hiển nhiên nó không chỉ nhằm vào vấn đề tuổi tác mà còn bao hàm ngầm một sự lựa chọn khác. Đó là loại trừ những đầu óc bảo thủ đã sơ cứng vì tuổi già. Và có lẽ về mặt này họ đã làm được rất mạnh. Theo truyền thống cũ, mỗi lần đại hội đảng, ban Chấp hành Trung ương loại trừ 30% người già về hưu, nhưng lần này trung ương loại đến quá nửa. Trung ương cũ gồm 170 ủy viên đã bị loại trừ đến 86 người, và con số ủy viên rút xuống còn 150 người. Chiều hướng trẻ trung hóa đó còn kèm theo một sự loại trừ khác là bãi bỏ những chức cố vấn của những người đã từng có ngôi vị lãnh đạo đảng, như các ông Muời, Anh, Kiệt mà dưới thời Lê Khả Phiêu vẫn có tiếng nói khá mạnh để trở thành những thế lực bảo thủ trong bóng tối. Nhân sự gắn liền với sách lược, bởi vậy cũng có thể nói là đảng đã đi vào một con đường bớt giáo điều bảo thủ cực đoan. Chưa biết họ tiến xa đến mức nào, nhưng tìm được một sự đồng thuận về con đường này cũng là một chuyện đáng kể.
Việc đưa Nguyễn Văn An lên chức Chủ tịch Quốc hội có một điểm đáng chú ý. Ít người biết An là người có thành tích như thế nào, nhưng theo các nhà quan sát ngoại quốc ở tại chỗ, An là người có đầu óc cải cách nhiều hơn bảo thủ và đã từng phê phán gay gắt nạn tham nhũng trong đảng. Nếu đúng như vậy, việc cho một người ít có tên tuổi như An lên làm Trưởng ban Tổ chức đảng trong thời gian qua cũng cho thấy đảng đã nhìn nhận không thể tiếp tục con đường giáo điều cứng nhắc và nếu còn để tham nhũng lộng hành là chỉ có chết. An ngồi hàng thứ 12 trong số 15 ủy viên bộ Chính trị, nay được lên làm Chủ tịch Quốc hội tức là vọt lên đến hàng thứ tư trong hệ thống quyền lực. Nông Đức Mạnh trước đây cũng ngồi ghế thứ tư khi làm Chủ tịch Quốc hội trong 9 năm liền. Nay Nguyễn Văn An thế chỗ cũng là chuyện tất nhiên. Thế nhưng với chuyện thăng cấp cho An, đảng đã mặc nhiên làm một chuyện “đổi mới” khá quan trọng. Đó là phá vỡ cái gọi là “tam đầu chế”.
Khi gần đến ngày đại hội đảng họp hồi tháng 4 năm nay, những tin tức lọt ra bên ngoài đều nói có cuộc chạy đua giữa Nông Đức Mạnh và Nguyễn Văn An để chiếm chức vụ Tổng bí thư đảng. Hiển nhiên Mạnh và An là những kẻ sáng giá nhất trong Trung ương đảng 150 người. Kết quả Mạnh thắng, An thua, bởi vậy các nhà ngoại giao bên ngoài nói việc đưa An ra làm Chủ tịch là một sự an ủi cho kẻ chiến bại. Tôi không nghĩ như vậy. Việc đưa An lên làm Chủ tịch Quốc hội có thể đã được quyết định ngay sau khi đảng đã xác định con đường lãnh dạo và sách lược mới. Khi phải cân nhắc giữa Mạnh và An trong tinh thần đồng thuận, hiển nhiên Trung ương mới đã coi cả hai đều có tầm vóc quan trọng như nhau trong chủ trương đó. Bởi thế trong “đội hình” mới có, Mạnh và An đều là những người hàng đầu của bộ Chính trị.
Hệ thống “đảng giai” cũ có ba chức vụ cao nhất là Tổng bí thư, Chủ tịch Nhà nước và Thủ tướng chính phủ, thường được gọi là Tam đầu chế. Sau khi đổi mới kinh tế, người ta thường nhấn mạnh đến cái ba đầu này vì ảo tưởng cho rằng, nó sẽ “quân bình” được ba miền Bắc Trung Nam và còn “quân bình” được giữa hai thế lực bảo thủ và đổi mới với một cái đầu thứ ba ở giữa điều hòa. Tôi nói là ảo tưởng là vì trên thực tế “tam đầu chế” không làm được việc. Phân ra ba cái gốc Bắc Trung Nam là một tư tưởng ấu trĩ còn lưu cữu từ ngày còn chiến tranh, trong thời đổi mới kinh tế nó chỉ khuyến khích cho sự kèn cựa và chia rẽ giữa ba miền. Còn nói về quân bình giữa hai phe bảo thủ và đổi mới, nó chẳng quân bình được chút nào. Kiểu tam đầu chế chỉ đưa đến hai con đường: một là kẹt cứng vì ba góc chọi nhau, hai là phải có một góc đủ mạnh khuynh đảo để lấy quyết định. Chính trong khung cảnh đó, “tam đầu chế” đã tự tạo cho nó một thế tan vỡ. Phe bảo thủ và những thế lực trong bóng tối chỉ cần nắm được một cái đầu ở giữa là có thể biến tam đầu chế thành một trò hề nhạt nhẽo. Chúng ta đã thấy hiện thân của vở tuồng này là Lê Khả Phiêu. Bây giờ, trên Nguyễn Văn An vẫn còn hai đầu cũ là Trần Đức Lương và Phan Văn Khải. Tôi nghĩ hai ông này chỉ đóng vai trò tạm bợ của thời chuyển tiếp vì đã có quyết định họ chỉ giữ chức vụ đến năm 2002.
Trên đây là những phân tích thật khách quan, không thiên lệch hay ác ý, để nhìn rõ một sự thật. Không ai mơ hồ nghĩ rằng ban lãnh đạo mới làm như vậy là để từ bỏ chế độ độc đảng và tiến đến tự do dân chủ thật sự, hoặc chỉ muốn làm đảng tan vỡ. Còn lâu mới có chuyện đó. Mục đích của họ chỉ là làm cho đảng mạnh thêm, đoàn kết hơn và lấy lại được niềm tin của dân chúng trước sự biến chuyện mạnh của tình thế mới. Họ có làm được không, hay có dám làm không, chỉ có thời gian mới có thể trả lời.
Nhưng cũng trong tinh thần khách quan, cần phải nói thêm một sự thật không thể chối cãi. Ngày nay chỉ có những người cộng sản mới phá vỡ được đảng Cộng sản chớ không còn ai khác.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình