Từ ngày có chuyện đếm phiếu lại bằng tay ở mấy quận tại Florida trong cuộc bầu cử Tổng Thống, tôi nằm mơ thấy ác mộng. Tôi thấy các bà phiếu sắp hàng ưỡn ẹo diễn hành trước mặt tôi, tất cả có năm loại đứng thành 5 cột có tên như sau: toang hoác, phòng the khép mở hững hờ, treo cờ lủng lẳng, tam đầu chế và không lủng mà có bầu. Tôi không bịa ra các tên gọi đó, người đặt tên cho các bà phiếu là mấy ông nhà báo Mỹ, tôi chỉ có việc cóp lại và dịch nguyên văn ra Việt ngữ. Sở dĩ có chuyện rắc rối như vậy nguyên do cũng vì chữ "chad", một tên khó dịch ra Việt ngữ.
Muốn tìm hiểu "chad", chúng ta đành phải đi về nguồn gốc của nó. Nước Mỹ dân chủ nhất thế giối và cũng tiên tiến nhất thế giới lại thích chơi đồ cổ. Người Mỹ đi bầu là phải trở lại kỹ thuật dùi lỗ phiếu của máy điện toán IBM cổ hủ từ nửa thế kỷ trước. Tôi còn nhớ hồi năm 1964 khi chiếc máy computer thế hệ đầu tiên (IBM 360) đưa đến Việt Nam, nó cồng kềnh chiếm trọn một phòng lớn trong tòa nhà ở đường Ngô Đức Kế Saigon, trực thuộc bộ Tài Chính. Máy đó đã bị cho vào viện bảo tàng, hiệu năng của nó kém xa chiếc computer ngày nay nhỏ bằng cuốn sổ (note-book) thường để trên đùi nên còn được gọi nôm na là "lap-top". Thời đó người ta tuyển các nhân viên gọi là "xuyên phiếu viên" để làm công tác...dùng một loại máy tương tự máy đánh chữ dùi cho thủng những lổ nhỏ bằng hạt đậu ở các vị trí khác nhau trên tấm bìa hình chữ nhật (cards) để rồi nhồi vào IBM cho máy đọc. Các bà ngày nay khoảng 60 tuổi thời xưa từng làm "xuyên phiếu viên" chắc hẳn phải nhớ công tác này.
Những ô trên tấm "cạt" đó đều có một mảnh có vành xung quanh, coi như đã được tạo vết hằn sẵn để khi mũi dùi xuyên, mảnh nhỏ sẽ rời khỏi hẳn tấm "cạt" để thành một lỗ hổng gọn gàng cho máy dễ "đọc". Những mảnh đó gọi là "chad". Bây giờ dân Mỹ tiến bộ đi bầu là làm công tác dùng tay cầm cái dùi xuyên vào các lỗ đó cho các mảnh "chad" rời ra theo kỹ thuật điện toán IBM đã có từ 40 năm trước. Cách dùi bằng tay như vậy còn tùy ở kiến thức "dùi lỗ" cũng như "tay nghề" dùi nặng nhẹ khác nhau để chọn người họ muốn bầu. Máy không cấn biết, nó chỉ cần thấy có lỗ là ghi và đếm. Máy đếm như thế nào không ai nhìn được, nhưng bây giờ lấy từng tấm "cạt" để mắt người soi lên mà dòm thì vô số chuyện lạ. Bởi vì các nàng "chad" sau khi bị dùi đã phân thành 5 loại.
Thứ nhất, mảnh "chad" đã rụng hẳn và để lộ cái lỗ rõ ràng, ta gọi là "mở toang hoác". Thứ hai, dùi có xuyên nhưng "chad" vẫn còn dính một cạnh vào "cạt", thành ra nó giống một cánh cửa phòng the khép mở hững hờ, trông thấy mà buồn vô cùng. Thứ ba, nó vẫn còn dính một góc, nên "chad" trông như cây cờ rủ treo lủng lẳng ngẫm cũng thật sót sa. Thứ tư, mảnh "chad" chỉ đứt có một góc, còn ba góc kia dính y nguyên vào "cạt", báo Mỹ chỉ gọi đó là "chad" ba góc, nhưng tôi thích gọi đó là "tam đầu chế" gợi cảm hơn cho dân Việt chúng ta. Thứ năm, dùi có đụng trúng nhưng mảnh "chad" còn y nguyên, nó chỉ phồng ở dưới một chút như một bà mang bầu. Như vậy là dùi không xuyên qua mà bụng vẫn có bầu. Đau khổ!
Riêng về mặt thuật ngữ, truy nguyên chữ "chad" cũng có những rắc rối. Không ai biết chắc từ ngữ "chad" xuất phát từ đâu. Một số các từ điển hay các tài liệu khác nói nguồn gốc của nó có từ cuối thập niên 40, liên hệ đến kỹ thuật điện toán mới phát minh và phương pháp xử lý dữ kiện. Có dư luận lại cho rằng từ này liên hệ đến việc sắp chữ in kiểu Teletypesetter, không phải sắp chữ bằng tay như các thợ xếp chữ ở phần lớn các nhà in ở Việt Nam trước năm 1975, mà dùng bàn bấm chữ như đánh máy để đúc ngay ra những hàng chữ bằng chì "vỗ bản kẽm" rồi đưa vào máy in ra báo.
Nhưng cũng có những giải thích khác. Cuốn tự điển Webster năm 1993 nói chữ "chad" xuất phát từ tiếng Tô-Cách-Lan chỉ cục sỏi. Một từ nguyên khác được đưa ra là gợi ý ở chữ "chaff" có nhiều nghĩa, từ "vỏ hạt và các mảnh hạt" cho đến nghĩa chung là những mảnh vô ích bị loại ra khỏi hạt. Theo một bản tin gợi ý trên Internet, chữ "chad" được đưa vào ngôn ngữ thông thường từ năm 1993 khi có cuốn sách ở California chỉ dẫn về việc bầu bằng cách bấm phiếu. Tuy nhiên theo ông Tony Miller người đã từng làm quyền Tổng thư ký tiểu bang California vào năm 1976, chữ "chad" đã trở thành ngôn ngữ thường dùng vào cuối thập niên 70. Dù sao bây giờ có những ý kiến nói từ ngữ đó đã thành khả kính đến độ có thể nằm trong bảo tàng viện điện toán. Tôi thấy ý kiến này thật đáng chú ý. Bởi vì hiển nhiên đó là đồ cổ.
Bây giờ có một chuyện quan trọng hơn nhiều. Đó là giá trị của các nàng "chad" khác nhau đó như thế nào" Chỉ có nàng "chad" toang hoác mới được tính như đã bị dùi thực sự hay tất cả 5 nàng... "thương tích khác nhau" cũng được như có giá trị tính phiếu bầu cử" Cố nhiên không ai chối cãi được nàng "chad" toang hoác có giá trị thật sự. Nhưng nếu các nàng "chad" khác bị coi như không có ai đụng tới thì cũng thật oan uổng, vì dù là khép mở phòng the, treo lủng lẳng, tam đầu chế hay có bầu, khiển nhiên đã có dùi cắm vào rồi. Sở dĩ bị nửa chừng xuân chỉ vì "chad" của các tấm "cạt" quá cứng hoặc người cắm dùi làm không đến bờ đến bến đó thôi.
Tòa án Tối cao Florida với 7 ông bà tòa đã đồng thanh phán quyết chấp nhận cuộc đếm phiếu lại bằng tay và ra kỳ hạn đến 5 giờ chiều chủ nhật hay 9 giờ sáng thứ hai phải đem nộp kết quả. Như vậy 5 bà Chad có thể quyết định ai làm Tổng Thống Mỹ thay vì một bà bằng xương bằng thịt. Chỉ hiềm chưa đến Quang Minh Đỉnh nên tàn canh ác mộng còn.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình