Ngày 29/3/01, HT Quảng Độ gởi văn thư yêu cầu CS Hà nội trả tự do cho HT Huyền Quang, Viện Trưởng Viện Hoá Đạo, Giáo hội Phật giáo Thống nhứt, bị CS quản thúc ở Quận Nghĩa Hành 19 năm trời ròng rã. Ngài cũng cho biết nếu nhà cầm quyền không đáp ứng, sáu tháng sau, vì hiếu để và kính yêu, Hoà Thượng sẽ đích thân cùng tăng ni, phật tử ra Miền Trung rước HT Huyền Quang về Sàigon để chăm sóc sức khoẻ quá sa sút của vị cao tăng. Bằng lời lẽ rất ôn tồn và đạo đức, HT Quảng Độ đưa CS vào tình thế tiến thối lưỡng nan.
Tiếp tục quản thúc sẽ bị mang tiếng vô đạo đức và hậu quả khó lường trước được. Triệt hạ Giáo hội PG Thống nhứt, đày biệt xứ HT Huyền Quang, Viện trưởng Viện Hóa Đạo là sách lược, hành động trước sau như một của CS Hà nội. CS không thể chấp nhận một tổ chức lãnh đạo tinh thần của quần chúng lớn như Phật giáo và từng dính líu không ít với cục diện Miền Nam, không chịu tay sai cho chế độ. Thời gian đầu quân quản, việc lưu đày HT Huyền Quang dễ làm. Nhưng non hai mươi năm sau, giữa lúc phong trào đấu tranh đòi tự do tôn giáo sôi độïng, việc quản thúc Hoà thượng Huyền Quang cần hơn bao giờ hết, nhưng lại là một vấn đề lớn và kho Nó có thể tạo nên sự bùng nổ của thùng thuốc súng nếu Phật giáo lấy đó làm một tiêu đề đấu tranh. Và HT Quảng Độ lại đang làm chính điều CS Hà nội lo sợ ấy. Văn thư đòi thả HT Huyền Quang là một diêm quẹt ø HT Quảng Độ đang nắm trong tay, trong hạn kỳ sáu tháng, được Phật giáo quăng và thùng thuốc súng.
Đòi hỏi nghe qua thì nhẹ nhàng, dễ làm, nhưng giải quyết hay không giải quyết đều khó do hậu quả chánh trị của nó dối với nhà cầm quyền. Yêu sách dựa vào giá trị hiếu để, trọng thọ truyền thống của dân tộc mà HT Quảng Độ nghĩ những người đặc sệt CS cũng phải có huống hồ tăng ni, phật tử. Không đáp ứng CS Hà nội khó mà tránh tiếng vô đạo đức, không tình người, chống lại truyền thống dân tộc.
Đòi hỏi lại ra hạn 6 tháng, không có thể lăng trì thủ tục, chờ " ngâm cứu" như CS thường làm đối với tôn giáo. Nếu không trả tự do, đích thân HT Quảng Độ sẽ cùng tăng ni, phật tử ra tận Chợ Chùa, Quận Nghĩa hành, rước HT Huyền Quang bị quản thúc về Sàigòn phụng dưỡng vì sức khoẻ của vị cao tăng quá suy kiệt sau 19 năm quản chế . Quản chế là CS nói, chớ thực chất theo HT Huyền Quang là một hình thức lưu đày "sống không nhà, chết không mồ, đi không đường, và tù không tội". Quan trọng hơn, nếu trong thời gian 6 tháng chờ đợi CS Hà nội cứu xét, Hoà Thương viên tịch, trách nhiệm này thuộc CS Hà nội, văn thư nêu rõ.
Hai trường họp, không thả Hoà Thượng hoặc HT chết trong hạn kỳ, trường họp nào CS cũng phải đối phó với các cuộc biểu tình, phản đối trực diện với Phật giáo trên đường phố. Xáo trộn lớùn chắc chắn sẽ xảy ra trong cuộc ra Trung "tự động" rước HT Huyền Quang về Sàigòn hay cuộc phản kháng quyết liệt CS làm chết HT Huyền Quang. Mọi cuộc xáo trôn tôn giáo trong lúc này là một tai họa cho CS Hà nội trên phương diện nội trị và ngoại giao.
Nhiều dấu chỉ rõ Phật giáo đã nắm vững cán cân thế lực sau ba thử thách thăm dò cẩn thận trước khi phát động kế hoạch quyết liệt đòi thả vị HT Huyền Quang này. Tăng đoàn Huế công khai tham gia thành lập Hội Đồng Liên Tôn Đoàn kết với Cụ Lê quang Liêm, PGHH và LM Nguyễn văn Lý, Công giáo. Tăng đoàn tổ chức thiền hành và khởi công trùng tu chùa Phước Thành không cần giấy phép của CS. HT Quảng Độ ra văn thư kêu gọi một cuộc đấu tranh phạm vi rộng hơn tôn giáo, tiến sang đấu tranh chánh trị. Hành vi bất phục tùng dân sự và mở rộng phạm vi đấu tranh từ tự do tôn giáo đến tự do chánh trị và dân tộc; những việc làm chậm ăn chắc và phát triễn theo vết dầu loang ấy của Phật giáo, CS Hà nội chưa dám đàn áp vì tương quan thế lực quần chúng trong và ngoài nước nghiêng về Phật giáo.
Có lẽ vì nắm vững tình hình ấy, HT Quảng Độ đã mạnh dạn, minh thị, và công khai nói trên giấy trắng mực đen là Ngài sẽ đích thân cùng một số tăng ni, phật tử ra rước HT Huyền Quang về Sàigòn nếu CS Hà nội không thả HT Huyền Quang trong vòng sáu tháng. Lời nói bay đi, cây viết trói buộc. Chác chắn HT Quảng Độ, thiên nan vạn nan gì cũng phải làm vì là lời đã nói lên.
Phật giáo Thống nhứt nhứt định không để một vị đạo cao đức dày như HT mang tiếng thất hứa. Trong chiều hướng đó, HT Thiện Hạnh của Tăng Đoàn Huế chuẩn bị sẵn sàng kế hoạch hành động. HT Thiện Hạnh thông báo hoàn cảnh vô cùng bi đát mà HT Huyền Quang đang phải chịu đựng. "Tôi nay đã 83 tuổi., tôi thấy sức khỏe đã sa sút nhiều, chắc chắn không còn bao ngày nữa," khi hai vị gặp nhau mới đây. Do vậy HT Thiện Hạnh kêu gọi cả nước. Tâm, hãy cầu nguyện cho HT Huyền Quang bình an, cho CS Hà nội sáng suốt xét đòi hỏi hết sức bức xúc của Phật giáo. Thân, từng người, từng nhóm viết thơ yêu cầu CS trả tự do cho HT Huyền Quang, và sau cùng đích thân đến nơi săn sóc Ngài.
Thực sự việc trả tự do cho HT Huyền Quang chẳng phải là một vấn đề gì lớn đối một chánh quyền bình thường. Từ 28/11/97, CS đã xả chế cho HT Huyền Quang về mặt pháp lý (de jure). Nhưng về thực tế (de facto), CS đã dùng biện pháp hành chánh bá đạo, quản thúc bằng cách buộc Hoà thượng phải khai hộ khẩu và lấy Chứng Minh Nhân dân ở nơi quản thúc, mà không cho Ngài trở lại Sàgòn, nơi Ngài cư trú rất nhiều năm trước khi bị bắt. Việc viện dẫn những văn bản dưới luật để hạn chế quyền công dân do luật và hiến pháp qui định là vi luật, vi hiến, tạo công phẩn, gây chống đối không cần thiết và vô ích. Chấp thuận cho HT về Sàigòn chẳng mất mặt mất mày gì cho Đảng và Nhà Nước CS, mà còn bày tỏ thiện chí vớùi Phật giáo nữa là khác. Muốn hay không PG Thống Nhứt cũng đã đối lập với CS lâu rồi, và CS cũng không triệt hạ nổi. Tạo thêm cớ cho đối lập chống đối không phải là hành động khôn ngoan của nhà cầm quyền, nhứt là trong lúc dầu sôi lửa bỏng của cao trào đấu tranh đòi tự do tôn giáo, tự do dân tộc, chống tham nhũng, chống kỳ thị sắc tộc như hiện tại. Thử nghĩ nếu HT Huyền Quang chết trong hạn kỳ 6 tháng, hay 6 tháng hạn kỳ đã qua mà không thả Ngài, việc gì sẽ xảy ra" Khó ai lường trước được hậu quả. HT Quảng Độ cùng tăng ni, phật tử ra Trung rước HT Huyền Quang về, xáo trộn sẽ bao lớn" Bắt bớù, giết chóc hàng ngàn người tu hành CS có thể làm, nhưng CS không thể cản trở hàng trăm ngàn, tăng ni, Phật tử đi Trung. Bắn giết sẽ làm các tôn giáo khác tức nước vỡ bờ, dây chuyền nổi dậy như triều dâng thác đổ. Trong tình huống đó, ngày tận số của Đảng và Nhà nước CSVN đã tới rồi! Lời yêu cầu có hạn định thả HT Huyền Quang trong lúc này là một nước cờ thế, chiếu bí CS Hà nội.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình