Đa dạng (diversity) là một nét đặc thù của cấu trúc xã hội Mỹ, một nước tạo thành bởi những di dân cận đại từ phương xa đến. Nhưng vào lúc bình minh của thiên niên kỷ mới, tôi nghĩ đa dạng còn là nét đặc thù của thế kỷ 21, bởi vì cuộc cách mạng kỹ thuật thông tin chỉ mới bắt đầu. Khi kiến thức và tư duy nhân loại được nâng lên đến một cấp cao hơn và khi tiến bộ khoa học thâu hẹp khoảng cách làm xã hội con người phức tạp hơn, tính đa dạng bắt buộc phải được chấp nhập như một nhu cầu sống còn, không có không xong.
Đa dạng định nghĩa một cách giản dị chỉ là nhiều sự khác biệt. Trong chính trị người ta thường nói đến đa nguyên đa đảng, nhưng đa dạng phức tạp hơn nhiều vì ngay chính trong một đảng, một tập thể, một cộng đồng cũng có những khác biệt về đủ mọi mặt. Điều đó không nhất thiết có nghĩa là phân hóa, chia rẽ, chống đối và xung đột. Đa dạng có một khía cạnh tích cực là hòa hợp để cùng nhau chung sức làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn. Muốn có khía cạnh đó, điều kiện tiên quyết là phải chấp nhận sự khác biệt của người khác. Ý niệm này bắt nguồn từ câu nói “mọi người sinh ra đều bình đẳng”.
Trong cuộc tranh cử ở Mỹ năm 2000, người ta đã nói nhiều đến “bao gồm thay vì loại trừ”, nó chỉ có nghĩa là chấp nhận đa dạng. Thật ra người ta đã nói đến đa văn hóa, đa chủng tộc từ lâu và cũng đã có những hiện tượng thực tiễn trong cuộc sống ở nước này. Nhưng tôi vẫn mong tính đa dạng được chấp nhận rộng rãi hơn nữa, nhất là tôi mong nó không chỉ xuất phát từ lý trí vì thực dụng hoặc vì nhu cầu chốc lát. Tôi mong nó xuất phát từ con tim cũng như từ bộ óc. Bởi vì khi người ta hô chấp nhận “đa dạng” chỉ để kiếm phiếu, kiếm danh hay vì bất cứ mục tiêu vị kỷ nào khác, nó sẽ đưa đến những vấn đề phức tạp tạo thêm xung đột, kể cả việc xuyên tạc và bóp méo từ ngữ. Tôi muốn nói đến mấy chữ “chiến tranh giai cấp” đã thấy xuất hiện trong mùa tranh cử năm nay.
Tranh đấu cho sự đa dạng mầu da hay văn hóa, hay tranh đấu cho những người nghèo, người kém may mắn không phải là giai cấp đấu tranh. Đó chỉ là tranh đấu cho quyền con người được bình đẳng, được có cơ hội đồng đều để phát triển, chớ không phải đòi sự siêu việt của một giai cấp hay mầu da nào, dù trắng đen hay vàng... Cũng vậy, tranh đấu cho quyền tự do tôn giáo không phải là tranh đấu để kỳ thị hay chèn ép một tôn giáo nào, mà chỉ vì muốn các tôn giáo đều có quyền tự do như nhau.
Vậy tại sao khi cộng sản tranh đấu cho dân nghèo vô sản, người ta gọi đó là “giai cấp đấu tranh”" Sự thật đây không phải người ta chụp mũ cho họ mà chính họ chủ trương như vậy trong giáo điều của họ. Bởi vì cộng sản nhắm mục đích đưa giai cấp vô sản lên hàng siêu việt của trí tuệ nhân loại để thống trị các giai cấp khác. Chủ trương lập chuyên chính (độc tài) vô sản hiển nhiên là mưu toan đưa một giai cấp ngồi lên đầu các giai cấp khác trên toàn thế giới. Đặc biệt phương pháp dùng để đạt mục tiêu đó là bạo lực, cách mạng máu lửa, không khoan nhượng với bất cứ giai cấp nào kể cả tư sản, nhất là tận diệt trí, phú, địa, hào. Đó mới thật là “chiến tranh giai cấp”, nếu có ai không chịu hiểu tôi xin giải thích rõ như vậy.
Tôi viết bài này không phải chỉ nghĩ đến cuộc tranh cử năm 2000 Mỹ hay sự chuẩn bị đại hội đảng ở Việt Nam, mà thật ra vì một tin mới không liên quan gì đến chính trị, đưa đến sự chính thức xác định một từ ngữ của giới khoa học: “đa dạng sinh học” (bio-diversity). Đây là nhu cầu phải bảo tồn một sự đa dạng bao quát hơn, rộng lớn hơn sự đa dạng của con người, sự đa dạng của các loài sinh vật trên Trái Đất này. Nếu không bảo tồn sự đa dạng sinh vật, loài người rút cuộc cũng không thể tồn tại. Đó là quy luật sinh thái thiên nhiên. Sự tiêu diệt bất cứ một loại muông thú nào cũng có ảnh hưởng đến sự quân bình môi sinh trên hành tinh, thời tiết đảo lộn và hậu quả là nhân loại lâu dần phải lãnh đủ các thiên tai, cuối cùng chính loài người cũng hết sống.
Những lời kêu gọi bảo vệ môi sinh, bảo vệ những loài thú sắp bị mất giống đã có từ nhiều năm nay, nhưng chỉ tuần trước mới được thúc đẩy mạnh qua một nỗ lực quốc tế. Ngân hàng Thế giới và hai tổ chức quốc tế khác đã khởi sự thành lập một quỹ trị giá 150 triệu Mỹ kim để bảo vệ một số chủng loại thú vật và cây rừng trên khắp thế giới đang gập nguy cơ tận diệt bởi nạn săn bắn và đốn cây bừa bãi để kiếm tiền.
Các nhà sinh học chiến đấu chống nạn tuyệt chủng cây rừng và muông thú đã liệt ra 25 khu vực có sự tập trung cao. 60% các loài muông thú và thảo mộc rừng của cả thế giới quy tụ ở đó. Người ta gọi đó là những “điểm nóng”, vì ở những nơi này cho đến nay gần 90% đất rừng đã bị phá hủy, những nơi còn lại tính chung chỉ bằng 1.4% diện tích của Địa Cầu. Mục đích của cuộc vận động quốc tế là dùng tiền mua lại các quyền khai thác lâm sản của những rừng vùng nhiệt đới, giúp đỡ các dân địa phương đa dạng hóa nền kinh tế của họ để hướng về du lịch, đi vào các ngành lâm nghiệp và nông nghiệp ít có hại cho cây và thú rừng.
Trong 25 “điểm nóng” có một điểm trải dài từ Miến Điện qua đến bờ biển Việt Nam. Tôi nghĩ đến nạn voi rừng sắp tuyệt chủng, nạn phá rừng đào núi Trường Sơn để làm xa lộ đường mòn, nạn lụt ở Trung Phần vì rừng đã bị đốn trọc. Tôi không biết nỗ lực quốc tế làm thế nào để bảo vệ quyền của muông thú được sống tự do trong môi trường của chúng ở những nơi đó. Bởi vì ở các chế độ độc tài như Miến Điện và Việt Nam, đến nhân quyền còn chưa có, nói chi đến thú quyền.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình