Một bảng chỉ đường ghi chữ “lối ra” bằng nhiều ngôn ngữ. Cuộc nghiên cứu mới cho thấy não người song ngữ có thể dùng chung một cơ chế linh động để áp dụng ngữ pháp trong các thứ tiếng khác nhau. Ảnh: Paula Sierra/Getty Images.
Cuộc nghiên cứu trên những người thông thạo Anh ngữ và Tây Ban Nha cho thấy não có thể dùng cùng một hệ thống thần kinh để áp dụng quy tắc ngữ pháp ở cả hai ngôn ngữ, thay vì lập riêng một hệ thống cho mỗi tiếng.
Một người nói hai thứ tiếng có phải dùng hai phần khác nhau của não để sắp đặt câu chữ hay không?
Từ lâu, câu hỏi ấy đã gây nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu thần kinh và ngôn ngữ. Một cuộc nghiên cứu mới cho thấy não người song ngữ có thể chỉ dùng chung một “bộ máy ngữ pháp” cho tất cả những ngôn ngữ họ biết.
Kết quả được đăng ngày 1 tháng Bảy trên tập san Journal of Neuroscience.
Các khoa học gia tại Đại học New York theo dõi hoạt động não của 23 người thông thạo cả Anh ngữ lẫn Tây Ban Nha. Họ nhận thấy những mẫu hoạt động thần kinh gần như giống nhau khi người tham dự biến một danh từ từ số ít sang số nhiều trong cả hai thứ tiếng.
Phát hiện này cho thấy não không nhất thiết phải dựng nên một hệ thống ngữ pháp riêng cho từng ngôn ngữ. Thay vào đó, nó có thể dùng chung một cơ chế căn bản, rồi điều chỉnh cơ chế ấy theo quy tắc của mỗi tiếng.
Một Ý Nghĩa, Nhiều Cách Biến Đổi
Ngôn ngữ cho phép con người diễn tả vô số ý nghĩa chỉ bằng những thay đổi rất nhỏ trong một chữ.
Trong Anh ngữ, thêm chữ “s” vào cuối danh từ book sẽ biến “một quyển sách” thành books, tức “nhiều quyển sách.”
Nhưng không phải ngôn ngữ nào cũng tạo số nhiều theo cách ấy.
Trong tiếng Ả Rập, danh từ kitab, nghĩa là sách, đổi thành kutub ở số nhiều bằng cách thay đổi nguyên âm bên trong chữ, chứ không chỉ gắn thêm một âm ở cuối.
Vì quy tắc giữa các ngôn ngữ có thể khác nhau rất xa, các nhà thần kinh học từng đặt giả thuyết rằng não phải dùng những hệ thống riêng biệt để điều khiển từng tiếng.
Cuộc nghiên cứu mới đưa ra một hình ảnh khác: quy tắc bên ngoài có thể khác nhau, nhưng hoạt động căn bản của não phía sau các quy tắc ấy có thể là một.
Theo Dõi Não Từng Phần Ngàn Giây
Nhóm nghiên cứu dùng phương pháp gọi là từ não đồ, viết tắt MEG.
Phương pháp này không cần giải phẫu hay đưa dụng cụ vào cơ thể. Máy đo những từ trường cực nhỏ phát sinh khi các tế bào thần kinh truyền tín hiệu điện cho nhau.
Nhờ đó, các khoa học gia có thể theo dõi hoạt động não từng phần ngàn giây trong lúc người tham dự suy nghĩ và nói.
Những người song ngữ được yêu cầu nói dạng số ít và số nhiều của danh từ trong Anh ngữ lẫn Tây Ban Nha, chẳng hạn “một chiếc thuyền” và “hai chiếc thuyền.”
Cuộc thử nghiệm còn dùng hai loại chữ đặc biệt.
Loại thứ nhất là những chữ có nguồn gốc, cách viết và âm đọc gần giống nhau trong hai ngôn ngữ. Loại thứ nhì là những chữ hoàn toàn bịa đặt, như “paple,” vốn không thuộc Anh ngữ hay Tây Ban Nha.
Những chữ giả này giúp xác định liệu não chỉ nhớ lại những từ đã học, hay thật sự có thể áp dụng một quy tắc ngữ pháp cho một chữ chưa từng gặp.
Chữ Thật Hay Chữ Giả, Não Vẫn Làm Việc Giống Nhau
Kết quả cho thấy hai ngôn ngữ tạo ra những mẫu hoạt động não rất giống nhau.
Những chữ có hình thức gần giống nhau giữa Anh ngữ và Tây Ban Nha không làm mức tương đồng tăng thêm. Ngược lại, những chữ bịa đặt cũng không làm mức tương đồng suy giảm.
Điều này khiến giả thuyết “não chỉ đang dùng chung vốn từ” trở nên khó đứng vững.
Nếu não chỉ dựa vào những chữ đã biết, nó đáng lẽ phải hoạt động khác khi gặp một chữ hoàn toàn mới. Nhưng não vẫn áp dụng quy tắc số nhiều theo cùng một kiểu căn bản.
Kết quả vì vậy nghiêng về khả năng não đang thực hiện chính thao tác ngữ pháp, độc lập với việc chữ ấy thuộc ngôn ngữ nào hoặc đã từng được học hay chưa.
Nói cách khác, não dường như không có một “động cơ Anh ngữ” và một “động cơ Tây Ban Nha.” Nó có một bộ máy chung, rồi dùng bộ máy ấy để vận hành nhiều hệ thống ngôn ngữ khác nhau.
Ý Niệm Cũng Có Thể Không Thuộc Riêng Một Ngôn Ngữ
Phát hiện mới phù hợp với một số công trình gần đây về não người song ngữ.
Một cuộc nghiên cứu khác đăng ngày 24 tháng Sáu trên tập san Cell, cũng thực hiện với những người nói Anh ngữ và Tây Ban Nha, cho thấy não có thể lưu giữ ý niệm theo một dạng không lệ thuộc vào ngôn ngữ.
Chẳng hạn, ý niệm về “chiếc thuyền” có thể được cất giữ như một khái niệm chung. Khi cần nói, não mới chọn chữ boat trong Anh ngữ hoặc barco trong Tây Ban Nha.
Cách nhìn này khác với quan niệm cũ cho rằng mỗi ngôn ngữ tạo thành một ngăn riêng trong não.
Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các ngôn ngữ trong đầu một người không sống hoàn toàn tách biệt. Chúng dùng chung nhiều mạng lưới thần kinh, đồng thời liên tục ảnh hưởng lẫn nhau.
Chưa Thể Áp Dụng Cho Mọi Ngôn Ngữ
Dù kết quả đáng chú ý, cuộc nghiên cứu chỉ có 23 người tham dự và chỉ xét một cặp ngôn ngữ là Anh ngữ và Tây Ban Nha.
Hai thứ tiếng này tuy khác nhau nhưng vẫn có nhiều điểm gần gũi. Cả hai đều thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, dùng mẫu tự La-tinh và có nhiều chữ chung nguồn gốc.
Chưa rõ não có dùng cùng một cơ chế đến mức nào đối với những cặp ngôn ngữ khác biệt hơn, chẳng hạn Anh ngữ với tiếng Quan Thoại, tiếng Ả Rập, tiếng Nhật hoặc tiếng Việt.
Các ngôn ngữ ấy có thể khác nhau về âm thanh, trật tự chữ, cách biến đổi từ và cấu trúc câu.
Những cuộc nghiên cứu trong tương lai cần khảo sát thêm nhiều cặp ngôn ngữ, nhiều lứa tuổi và những người có trình độ song ngữ khác nhau trước khi có thể kết luận rằng não người dùng một bộ máy ngữ pháp chung cho mọi thứ tiếng.
Cuộc nghiên cứu cũng chỉ chú trọng vào việc biến danh từ từ số ít sang số nhiều. Ngữ pháp còn bao gồm nhiều hoạt động phức tạp khác như chia động từ, sắp đặt câu, nhận biết giống, thì và quan hệ giữa các thành phần trong câu.
Biết Một Ngoại Ngữ Có Thể Giúp Học Thêm Tiếng Mới
Phát hiện này có thể đem lại một cách hiểu mới về việc học ngoại ngữ.
Nếu não thật sự dùng một cơ chế ngữ pháp chung, người học ngôn ngữ thứ ba hoặc thứ tư không phải bắt đầu hoàn toàn từ con số không.
Não đã có sẵn khả năng nhận biết quy luật, phân biệt số ít với số nhiều, xác định thời gian và kết hợp các chữ thành câu. Khi học một tiếng mới, nó chỉ cần thích nghi bộ máy sẵn có với một hệ thống quy tắc khác.
Điều ấy không có nghĩa biết một ngôn ngữ sẽ tự nhiên nói được ngôn ngữ khác. Người học vẫn phải nhớ từ vựng, âm đọc và những quy tắc riêng.
Tuy nhiên, mỗi ngôn ngữ đã biết có thể giúp não quen hơn với việc phát hiện khuôn mẫu và chuyển đổi giữa nhiều cách diễn đạt.
Cuộc nghiên cứu mới vì vậy không chỉ giúp giải thích não người song ngữ hoạt động ra sao. Nó còn gợi ra một ý tưởng rộng hơn: bên dưới hàng ngàn ngôn ngữ khác nhau của loài người có thể là một khả năng thần kinh chung, mềm dẻo và có thể thích nghi với bất cứ tiếng nói nào con người học được.
Nguồn: Smithsonian Magazine và Journal of Neuroscience, ngày 27 tháng Bảy, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình