Truyền thông Mỹ theo dõi vụ điều trần của Condoleezza Rice ngày hơm qua để xem Condi Rice và Dick Clarke, ai thắng ai bại. Sự thật cĩ khi lại phức tạp và nghiêm trọng hơn vậy.
Ngay giữa chiến tranh và trong mùa tranh cử, Hoa Kỳ lại mở cuộc điều tra về nguyên do và hồn cảnh dẫn đến vụ khủng bố 9-11 để từ đĩ tìm phương thức đối phĩ. Cuộc điều tra lại bị ơ nhiễm vì mục tiêu chính trị bầu cử với cuốn sách và chiến dịch tố giác chính quyền Bush do Richard Clarke tiến hành, với sự tường thuật quá chu đáo và ồn ào của truyền thơng. Kết cuộc thì vì nhu cầu tìm hiểu đúng sai, thượng cấp cũ của ơng Clarke là Cố vấn An ninh Quốc gia của Tổng thống Bush là Condoleezza Rice phải ra điều trần, hữu thệ và cơng khai, trước ủy ban điều tra, gọi tắt là “Ủy ban 9-11”.
Với thĩi quen cố hữu, truyền thơng Mỹ coi đây là màn song đấu gián tiếp giữa Rice và Clarke, pha thư hùng phụ trội và miễn phí bên lề cuộc tranh cử. Nhưng, những điều mà vị cố vấn thân tín của ơng Bush trình bày trong gần ba tiếng điều trần hơm qua Thứ Năm phải làm ta nhìn xa hơn vậy, vào cuộc chiến chống khủng bố mà Mỹ đang tiến hành. Nếu cĩ cần một kết luận thì Hoa Kỳ khơng được chuẩn bị để đối phĩ với vụ khủng bố 9-11 và ngày nay cũng vẫn chưa được chuẩn bị để chiến thắng trong cuộc chiến chống khủng bố.
Trước hết, qua lời Condi Rice, từ cả chục năm trước vụ 9-11, Mỹ đã cĩ nhiều tín hiệu về mục đích của al-Qaeda và trùm khủng bố Osama bin Laden, mục đích đĩ là gây chiến và gieo tai họa ngay trong lãnh thổ Mỹ. Nhưng, những tín hiệu này khơng đủ chính xác để Mỹ ngăn ngừa vụ 9-11, và tâm lý ứng chiến cũng khơng cĩ, trước sau chỉ là những nỗ lực phịng thủ thụ động, hợp pháp. Cụ thể là tìm cách bắt giữ bin Laden để xin dẫn độ về Mỹ để bị truy tố trước tịa án. Đĩ là đặc tính của đối sách thời Bill Clinton. Khủng bố đã khai chiến với Hoa Kỳ, nhưng Hoa Kỳ lại khơng khai chiến với khủng bố. Chúng ta thiếu tâm lý chiến tranh.
Khi George W. Bush nhậm chức, ơng cĩ một khảo hướng khác, cĩ tính chất chủ động hơn vì coi đây là một cuộc chiến sinh tử. Nhưng, chính quyền ơng gặp khá nhiều trở ngại và chậm trễ để trù hoạch ra một đối sách quyết liệt hơn. Những trở ngại đĩ là thiếu phương tiện nhân sự, là cách xử lý đầy tính chất thư lại trong bộ máy an ninh và tình báo, là thủ tục chính trị của đảng Dân chủ đối lập để phê chuẩn các quyết định bổ nhiệm của Hành pháp mới. Quan trọng nhất trong những trở ngại này là một loại vấn đề thuộc về cơ cấu, sự cạnh tranh và thiếu hợp tác giữa hai bộ phận then chốt là tình báo CIA và an ninh FBI. Nĩi cách khác Hoa Kỳ khơng cĩ tai mắt đủ tinh vi để đối phĩ với lọai đe dọa mới.
Theo lời Condi Rice, những trở ngại này giờ đây vẫn chưa hết và điều đĩ cĩ thể bị đối phương khai thác để cơng kích khả năng của một Cố vấn An ninh, là người cĩ nhiệm vụ phối hợp hoạt động của các bộ phận về an ninh và tình báo.
Một cách gián tiếp, Condi Rice cũng cho biết là trong suốt giai đoạn “tiền 9-11”, chính quyền Bush vẫn phải lưu dung thành phần nhân sự cao cấp do chính quyền Clinton để lại. Điều đĩ cĩ thể giải thích vì sao việc trù hoạch chính sách thường bị tiết lộ, thậm chí phá hoại, vì mục tiêu chính trị nội bộ. Sự kiện này cĩ thể sẽ được cánh hữu hay các xu hướng thân Bush khai thác để cơng kích phe Dân chủ và hĩa giải địn phá hoại của Dick Clarke.
Nhưng, bao trùm lên những tranh chấp nhất thời về lẽ đúng sai hay thắng bại giữa hai đảng và hai người, dư luận cịn thấy cái lẽ thắng bại của Hoa Kỳ trong cuộc chiến chống khủng bố.
Sau khi bị tấn cơng nặng nề, Hoa Kỳ đã thành cơng trong việc phịng thủ là bảo vệ an ninh lãnh thổ, nhưng chưa thành cơng trong việc diệt trừ khủng bố cho tuyệt căn. Những nguyên nhân khiến Mỹ thất bại trong việc ngăn ngừa vụ 9-11 cĩ thể cũng và vẫn là những nguyên nhân khiến Mỹ sẽ khơng thành cơng trong trận chiến diệt khủng bố.
Một thí dụ cụ thể được Cố vấn Rice nêu ra là đối sách của Mỹ với al-Qaeda đã khơng cĩ kết quả vì đối sách của Mỹ với A Phú Hãn khơng thành cơng, mà đối sách với A Phú Hãn khơng thành cơng cũng vì chánh sách của Mỹ với Pakistan khơng thành cơng. Chúng ta cứ đi theo xốy chơn ốc đĩ vào những hành lang bí hiểm của tiến trình quyết định để thấy ra là nước Mỹ rất trọng nguyên tắc dân chủ và chế độ pháp trị, nhưng vì vậy mất nhiều thời giờ cơng sức đối phĩ với nhau thay vì với quân khủng bố.
Một thí dụ khác cũng cần được nhắc lại ở đây là nguyên tắc “tiên hạ thủ”, tấn cơng trước để diệt hậu họa. Sau vụ 9-11, người Mỹ cĩ thể đồng ý với nguyên tắc này, và cịn cĩ vẻ ân hận là khơng nghĩ ra từ trước, nếu khơng, cĩ khi đã khỏi bị tổn thất 9-11. Nhưng, ngay sau đĩ, dư luận lại mất sự thống nhất ý chí, khi nhiều người đả kích đạo luật Ái quốc (Patriot Act) nhằm tăng cường kiểm sốt để trị an là đạo luật vi phạm quyền tự do của cơng dân. Như đứa trẻ bước vào hàng quà, cái gì cũng muốn cĩ, người Mỹ muốn nhiều thứ một lúc và các chính khách lại khéo khai thác tâm lý đĩ để tìm thành quả nhất thời trong khi quay lưng lại cuộc chiến. Và khi gặp khĩ khăn trở ngại thì xoay ra đổ lỗi cho nhau.
Kết luận chung của người quan sát tồn bộ vụ điều trần và đọc lại tồn bộ bản văn của cuộc điều trần là Ủy ban 9-11 sẽ cĩ trách nhiệm rất nặng để xác định lại ưu tiên xử lý của mọi thành phần hữu trách, từ chính quyền, các bộ phận về an ninh, tình báo, quân sự hay tư pháp, cho đến giới dân cử. Người viết khơng tin rằng Ủy ban này sẽ hồn thành được trách nhiệm, căn cứ trên việc họ đã khơng tránh nổi làn giĩ hơi hám của chính trị gây nhiễu xạ và che mờ khả năng ứng phĩ của quốc gia. Đây là một kết luận khá bi quan.
Ngồi nội dung sâu xa của cuộc điều trần, hãy nĩi về hình thức.
Condi Rice là người lịch sự nhưng quyết liệt và lạnh lùng phản bác từng địn tấn cơng của các ủy viên nêu câu hỏi với dụng ý hay ác ý. Sơi nổi nhất là khi (cựu) Nghị sĩ Bob Kerrey dồn dập tra hỏi và phải lãnh những câu trả lời mạch lạc mà dồn dập khơng kém, khiến ơng mất bình tĩnh. Là người dày dặn kinh nghiệm tranh luận nghị trường, ơng gặp một cao thủ già địn và coi như bị thất thế.
Một điều nữa ở bên lề sẽ làm truyền thơng Mỹ tìm ra đồ chơi mới là Tờ trình Tổng thống về An ninh Tình báo ngày 6 tháng Tám năm 2001 (một tháng trước vụ 9-11). Báo chí sẽ địi giải mật tài liệu này sau khi nội dung bị chính các Ủy viên đọc ra. Tiêu đề của tài liệu là “Osama bin Laden nhất định tấn cơng vào trong nước Mỹ”, nhưng lại khơng đủ chính xác để cĩ thể kết luận là bin Laden cĩ kế hoạch tấn cơng nước Mỹ. Sự khác biệt tưởng như lý thuyết này thực ra là vấn đề lớn. Chủ nghĩa cộng sản cũng từng địi chơn sống chủ nghĩa tư bản, nhưng quyết tâm đĩ chưa đủ chính xác bằng một loại thơng tin khác: “một nước cộng sản sẽ tấn cơng, bằng cách gì, ở đâu, vào lúc nào.” Condi Rice cho biết là nội dung đĩ dựa vào những phân tách đã cũ và khơng đề ra được giải pháp đối phĩ thích đáng.
Cũng liên hệ đến vấn đề trên là câu hỏi về các giải pháp đối phĩ do Richard Clarke đề nghị. Theo lời bà, những giải pháp đĩ khơng hữu hiệu và cịn khiến nước Mỹ đi lệch huớng (wrong direction). Khơng thể nào cĩ lời phản bác rõ ràng hơn về khả năng chuyên mơn của ơng Clarke, và chi tiết đĩ cĩ thể giải thích vì sao ơng ta đảo ngược lập trường xoay ra tấn cơng chính quyền đã lưu dụng ơng sau tám năm phục vụ chính quyền Clinton trong bộ phận chống khủng bố, mà chống khơng xong.
Dick Clarke cĩ nhắc đến một tài liệu báo động đệ trình Condi Rice bảy ngày trước vụ 9-11 mà khơng được cứu xét. Được Ủy viên Roemer hỏi về tài liệu này, Condi cho biết đĩ khơng là một tài liệu cảnh báo về nguy cơ khủng bố mà chỉ là những than phiền đầy xúc động (emotional) về trở ngại hành chánh và thư lại của bộ Quốc phịng hay CIA để thượng cấp Condi Rice tự chuẩn bị khi tham dự buổi họp với các giới chức cao cấp về an ninh. Vả lại, trước đĩ, chính Dick Clarke cũng cơng nhận với Ủy ban 9-11 là nếu chính quyền Bush cĩ thi hành tất cả những biện pháp phịng ngự do ơng đề nghị thì Hoa Kỳ cũng khơng tránh khỏi một vụ 9-11! Thế mà cũng vẫn phân trần cãi cọ!
Lời cuối ở đây là truyền thơng Mỹ chờ đợi tài bắt banh của thủ mơn Condi Rice nhưng ít ai ngờ là nhân vật này chẳng những bắt dính mà cịn đá lại cho rách lưới những ai quan tâm đến chính trị hơn là an ninh. Bậc nữ lưu này quả là đáng sợ cho những ai khơng thích chính quyền Bush. Theo dõi cuộc giao đấu giữa Condi với các Ủy viên Ben-Venister hay Kerrey là điều lý thú, nếu như al-Qaeda và khủng bố khơng cịn đĩ...
Ngay giữa chiến tranh và trong mùa tranh cử, Hoa Kỳ lại mở cuộc điều tra về nguyên do và hồn cảnh dẫn đến vụ khủng bố 9-11 để từ đĩ tìm phương thức đối phĩ. Cuộc điều tra lại bị ơ nhiễm vì mục tiêu chính trị bầu cử với cuốn sách và chiến dịch tố giác chính quyền Bush do Richard Clarke tiến hành, với sự tường thuật quá chu đáo và ồn ào của truyền thơng. Kết cuộc thì vì nhu cầu tìm hiểu đúng sai, thượng cấp cũ của ơng Clarke là Cố vấn An ninh Quốc gia của Tổng thống Bush là Condoleezza Rice phải ra điều trần, hữu thệ và cơng khai, trước ủy ban điều tra, gọi tắt là “Ủy ban 9-11”.
Với thĩi quen cố hữu, truyền thơng Mỹ coi đây là màn song đấu gián tiếp giữa Rice và Clarke, pha thư hùng phụ trội và miễn phí bên lề cuộc tranh cử. Nhưng, những điều mà vị cố vấn thân tín của ơng Bush trình bày trong gần ba tiếng điều trần hơm qua Thứ Năm phải làm ta nhìn xa hơn vậy, vào cuộc chiến chống khủng bố mà Mỹ đang tiến hành. Nếu cĩ cần một kết luận thì Hoa Kỳ khơng được chuẩn bị để đối phĩ với vụ khủng bố 9-11 và ngày nay cũng vẫn chưa được chuẩn bị để chiến thắng trong cuộc chiến chống khủng bố.
Trước hết, qua lời Condi Rice, từ cả chục năm trước vụ 9-11, Mỹ đã cĩ nhiều tín hiệu về mục đích của al-Qaeda và trùm khủng bố Osama bin Laden, mục đích đĩ là gây chiến và gieo tai họa ngay trong lãnh thổ Mỹ. Nhưng, những tín hiệu này khơng đủ chính xác để Mỹ ngăn ngừa vụ 9-11, và tâm lý ứng chiến cũng khơng cĩ, trước sau chỉ là những nỗ lực phịng thủ thụ động, hợp pháp. Cụ thể là tìm cách bắt giữ bin Laden để xin dẫn độ về Mỹ để bị truy tố trước tịa án. Đĩ là đặc tính của đối sách thời Bill Clinton. Khủng bố đã khai chiến với Hoa Kỳ, nhưng Hoa Kỳ lại khơng khai chiến với khủng bố. Chúng ta thiếu tâm lý chiến tranh.
Khi George W. Bush nhậm chức, ơng cĩ một khảo hướng khác, cĩ tính chất chủ động hơn vì coi đây là một cuộc chiến sinh tử. Nhưng, chính quyền ơng gặp khá nhiều trở ngại và chậm trễ để trù hoạch ra một đối sách quyết liệt hơn. Những trở ngại đĩ là thiếu phương tiện nhân sự, là cách xử lý đầy tính chất thư lại trong bộ máy an ninh và tình báo, là thủ tục chính trị của đảng Dân chủ đối lập để phê chuẩn các quyết định bổ nhiệm của Hành pháp mới. Quan trọng nhất trong những trở ngại này là một loại vấn đề thuộc về cơ cấu, sự cạnh tranh và thiếu hợp tác giữa hai bộ phận then chốt là tình báo CIA và an ninh FBI. Nĩi cách khác Hoa Kỳ khơng cĩ tai mắt đủ tinh vi để đối phĩ với lọai đe dọa mới.
Theo lời Condi Rice, những trở ngại này giờ đây vẫn chưa hết và điều đĩ cĩ thể bị đối phương khai thác để cơng kích khả năng của một Cố vấn An ninh, là người cĩ nhiệm vụ phối hợp hoạt động của các bộ phận về an ninh và tình báo.
Một cách gián tiếp, Condi Rice cũng cho biết là trong suốt giai đoạn “tiền 9-11”, chính quyền Bush vẫn phải lưu dung thành phần nhân sự cao cấp do chính quyền Clinton để lại. Điều đĩ cĩ thể giải thích vì sao việc trù hoạch chính sách thường bị tiết lộ, thậm chí phá hoại, vì mục tiêu chính trị nội bộ. Sự kiện này cĩ thể sẽ được cánh hữu hay các xu hướng thân Bush khai thác để cơng kích phe Dân chủ và hĩa giải địn phá hoại của Dick Clarke.
Nhưng, bao trùm lên những tranh chấp nhất thời về lẽ đúng sai hay thắng bại giữa hai đảng và hai người, dư luận cịn thấy cái lẽ thắng bại của Hoa Kỳ trong cuộc chiến chống khủng bố.
Sau khi bị tấn cơng nặng nề, Hoa Kỳ đã thành cơng trong việc phịng thủ là bảo vệ an ninh lãnh thổ, nhưng chưa thành cơng trong việc diệt trừ khủng bố cho tuyệt căn. Những nguyên nhân khiến Mỹ thất bại trong việc ngăn ngừa vụ 9-11 cĩ thể cũng và vẫn là những nguyên nhân khiến Mỹ sẽ khơng thành cơng trong trận chiến diệt khủng bố.
Một thí dụ cụ thể được Cố vấn Rice nêu ra là đối sách của Mỹ với al-Qaeda đã khơng cĩ kết quả vì đối sách của Mỹ với A Phú Hãn khơng thành cơng, mà đối sách với A Phú Hãn khơng thành cơng cũng vì chánh sách của Mỹ với Pakistan khơng thành cơng. Chúng ta cứ đi theo xốy chơn ốc đĩ vào những hành lang bí hiểm của tiến trình quyết định để thấy ra là nước Mỹ rất trọng nguyên tắc dân chủ và chế độ pháp trị, nhưng vì vậy mất nhiều thời giờ cơng sức đối phĩ với nhau thay vì với quân khủng bố.
Một thí dụ khác cũng cần được nhắc lại ở đây là nguyên tắc “tiên hạ thủ”, tấn cơng trước để diệt hậu họa. Sau vụ 9-11, người Mỹ cĩ thể đồng ý với nguyên tắc này, và cịn cĩ vẻ ân hận là khơng nghĩ ra từ trước, nếu khơng, cĩ khi đã khỏi bị tổn thất 9-11. Nhưng, ngay sau đĩ, dư luận lại mất sự thống nhất ý chí, khi nhiều người đả kích đạo luật Ái quốc (Patriot Act) nhằm tăng cường kiểm sốt để trị an là đạo luật vi phạm quyền tự do của cơng dân. Như đứa trẻ bước vào hàng quà, cái gì cũng muốn cĩ, người Mỹ muốn nhiều thứ một lúc và các chính khách lại khéo khai thác tâm lý đĩ để tìm thành quả nhất thời trong khi quay lưng lại cuộc chiến. Và khi gặp khĩ khăn trở ngại thì xoay ra đổ lỗi cho nhau.
Kết luận chung của người quan sát tồn bộ vụ điều trần và đọc lại tồn bộ bản văn của cuộc điều trần là Ủy ban 9-11 sẽ cĩ trách nhiệm rất nặng để xác định lại ưu tiên xử lý của mọi thành phần hữu trách, từ chính quyền, các bộ phận về an ninh, tình báo, quân sự hay tư pháp, cho đến giới dân cử. Người viết khơng tin rằng Ủy ban này sẽ hồn thành được trách nhiệm, căn cứ trên việc họ đã khơng tránh nổi làn giĩ hơi hám của chính trị gây nhiễu xạ và che mờ khả năng ứng phĩ của quốc gia. Đây là một kết luận khá bi quan.
Ngồi nội dung sâu xa của cuộc điều trần, hãy nĩi về hình thức.
Condi Rice là người lịch sự nhưng quyết liệt và lạnh lùng phản bác từng địn tấn cơng của các ủy viên nêu câu hỏi với dụng ý hay ác ý. Sơi nổi nhất là khi (cựu) Nghị sĩ Bob Kerrey dồn dập tra hỏi và phải lãnh những câu trả lời mạch lạc mà dồn dập khơng kém, khiến ơng mất bình tĩnh. Là người dày dặn kinh nghiệm tranh luận nghị trường, ơng gặp một cao thủ già địn và coi như bị thất thế.
Một điều nữa ở bên lề sẽ làm truyền thơng Mỹ tìm ra đồ chơi mới là Tờ trình Tổng thống về An ninh Tình báo ngày 6 tháng Tám năm 2001 (một tháng trước vụ 9-11). Báo chí sẽ địi giải mật tài liệu này sau khi nội dung bị chính các Ủy viên đọc ra. Tiêu đề của tài liệu là “Osama bin Laden nhất định tấn cơng vào trong nước Mỹ”, nhưng lại khơng đủ chính xác để cĩ thể kết luận là bin Laden cĩ kế hoạch tấn cơng nước Mỹ. Sự khác biệt tưởng như lý thuyết này thực ra là vấn đề lớn. Chủ nghĩa cộng sản cũng từng địi chơn sống chủ nghĩa tư bản, nhưng quyết tâm đĩ chưa đủ chính xác bằng một loại thơng tin khác: “một nước cộng sản sẽ tấn cơng, bằng cách gì, ở đâu, vào lúc nào.” Condi Rice cho biết là nội dung đĩ dựa vào những phân tách đã cũ và khơng đề ra được giải pháp đối phĩ thích đáng.
Cũng liên hệ đến vấn đề trên là câu hỏi về các giải pháp đối phĩ do Richard Clarke đề nghị. Theo lời bà, những giải pháp đĩ khơng hữu hiệu và cịn khiến nước Mỹ đi lệch huớng (wrong direction). Khơng thể nào cĩ lời phản bác rõ ràng hơn về khả năng chuyên mơn của ơng Clarke, và chi tiết đĩ cĩ thể giải thích vì sao ơng ta đảo ngược lập trường xoay ra tấn cơng chính quyền đã lưu dụng ơng sau tám năm phục vụ chính quyền Clinton trong bộ phận chống khủng bố, mà chống khơng xong.
Dick Clarke cĩ nhắc đến một tài liệu báo động đệ trình Condi Rice bảy ngày trước vụ 9-11 mà khơng được cứu xét. Được Ủy viên Roemer hỏi về tài liệu này, Condi cho biết đĩ khơng là một tài liệu cảnh báo về nguy cơ khủng bố mà chỉ là những than phiền đầy xúc động (emotional) về trở ngại hành chánh và thư lại của bộ Quốc phịng hay CIA để thượng cấp Condi Rice tự chuẩn bị khi tham dự buổi họp với các giới chức cao cấp về an ninh. Vả lại, trước đĩ, chính Dick Clarke cũng cơng nhận với Ủy ban 9-11 là nếu chính quyền Bush cĩ thi hành tất cả những biện pháp phịng ngự do ơng đề nghị thì Hoa Kỳ cũng khơng tránh khỏi một vụ 9-11! Thế mà cũng vẫn phân trần cãi cọ!
Lời cuối ở đây là truyền thơng Mỹ chờ đợi tài bắt banh của thủ mơn Condi Rice nhưng ít ai ngờ là nhân vật này chẳng những bắt dính mà cịn đá lại cho rách lưới những ai quan tâm đến chính trị hơn là an ninh. Bậc nữ lưu này quả là đáng sợ cho những ai khơng thích chính quyền Bush. Theo dõi cuộc giao đấu giữa Condi với các Ủy viên Ben-Venister hay Kerrey là điều lý thú, nếu như al-Qaeda và khủng bố khơng cịn đĩ...
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình