Karen Vân Thư Phạm và các bạn học sinh giỏi.
Trước mặt tôi là Kelly Quỳnh Thư Phạm, một cô bé sắp tròn 18 tuổi, con gái út của một gia đình có hai người chị gái lớn hơn cô nhiều tuổi. Chị hai là Kathleen Phương Thư, lớn hơn cô những 11 tuổi và chị ba là Karen Vân Thư lớn hơn 5 tuổi. Khi Kelly bước vào lớp 1 thì chị hai Kathleen chuẩn bị bước vào trường đại học để giật lấy bằng cử nhân trước khi trở thành nữ sinh viên trường đại học y khoa ở tiểu bang Missouri. Khi cô bé chuẩn bị vào trường trung học cơ sở thì chị ba Karen bước vào con đường nỗ lực học tập để trở thành chuyên viên nghiên cứu về khoa học địa chất ở Na Uy.
Mẹ của các em là Minh Thư, một phụ nữ “đặc sệt” chất Sài Gòn, cựu nữ sinh Gia Long, hiền lành, nói năng nhỏ nhẹ, không bao giờ có vẻ như “muốn cướp diễn đàn” của người đối diện. Không học ngày nào ở trường Villa Park High School nhưng Minh Thư được ban hiệu trưởng biết đến mỗi lần hiện diện.
Trong một dịp vào trường nhận giải thưởng Science Fair của Kelly, ban tổ chức lập tức nhận ra cô: “Mẹ của Karen Phạm?” Một lần khác, Minh Thu được các viên chức lãnh đạo trường bí mật mời đến trường để tạo sự ngạc nhiên ở Karen, và để nghe họ giới thiệu về thành tích đáng nể của Karen, người được trao tặng giải thưởng khuyến học của Nordstrom, một trong số 80 học sinh toàn quốc được công ty thương mại Nordstrom cấp học bổng 10,000 Mỹ kim. Còn có một lần mẹ của Karen được mời đến dự một bữa tiệc của ban tổ chức chương trình Girls State mà Karen là học sinh duy nhất của trường, trong số 500 học sinh trung học của toàn tiểu bang California được tuyển chọn tham dự chương trình. Trong dịp này, Minh Thư được nghe người phỏng vấn Karen kể lại chi tiết nội dung cuộc phỏng vấn, và lý do khiến họ quyết định chọn Karen.
Karen được khen ngợi là cô bé không chỉ thông minh mà còn đầy sáng tạo khi giới thiệu các phương pháp đưa khoa học vào cuộc sống cộng đồng. Họ đã bị Karen thuyết phục và cuốn hút trong buổi phỏng vấn vì cô bé đã phác hoạ phương pháp thực hiện mô hình của nền pháp luật Hoa Kỳ, không chỉ chú trọng vai trò của chính khách mà cả các chuyên viên khoa học.
Trường trung học Villa Park High School của thành phố Villa Park, California cách trung tâm Little Sài Gòn khoảng 10 dặm đường được xếp hạng thứ hai của học khu Orange năm 2020 với tỉ lệ tốt nghiệp trong niên khoá 2019 - 2020 lên tới 96%. Minh Thư không thể không nổi tiếng ở Villa Park High School vì có đến 3 con gái đều lần lượt tốt nghiệp thủ khoa. Trong một bữa tiệc được mời đến ăn trưa và trao học bổng cho Kelly, các đại diện chương trình học bổng đều nhận định rằng, một gia đình có tới 3 đứa con tốt nghiệp thủ khoa bậc trung học là sự kiện hiếm xảy ra tại Hoa Kỳ, không chỉ tại quận Cam.
Niên khoá 2020 – 2021, đứa con út của gia đình là Kelly Quỳnh Thư Phạm có điểm tốt nghiệp GPA lên tới 5.09, số điểm cao ở mức lần đầu tiên tôi nghe được. Kelly nộp đơn xin vào trường UCI từ cuối năm 2020 và đến tháng 3 năm 2021 thì nhận được thư tiếp nhận của trường đại học đồng thời với học bổng 20,000 Mỹ kim trong suốt 4 niên học.
Tôi hỏi vì sao cháu không chọn các trường đại học danh tiếng như Harvard, Boston hay tệ lắm cũng là UC Berkeley để theo học thì Kelly bắt đầu tâm sự nỗi lòng của đứa con gái út của ba mẹ. Hai người chị lớn đang ở xa: Na Uy và Missouri nên Kelly chỉ muốn chọn một trường đại học gần nhà, có thể chạy đi chạy về mỗi ngày, được cận kề và gần gũi ba mẹ. UCI là sự chọn lựa cuối cùng vì đoạn đường từ nhà đến trường của cô bé chỉ dài hơn 10 dặm, và cô chỉ nộp đơn duy nhất vào một trường.
Mặc dù được sinh ra ở Hoa Kỳ, Kelly đối đáp với người đối diện bằng tiếng Việt Nam không hề khó khăn. Đôi khi cháu còn bông đùa những câu nói tiếu lâm làm mọi người bật cười.
Tôi cũng bông đùa, rằng cháu ở với ba mẹ có nghĩa là sau này phải săn sóc họ cho tới lúc cuối đời. Kelly hồn nhiên nói: “Giàu út ăn, khó út chịu mà cô.” Cả mẹ Minh Thư, cháu Kelly và tôi đều hiểu rằng đó là câu chuyện đùa vui. Kelly cũng thừa biết rằng cháu ở nhà với ba mẹ sẽ không được đi chơi tự do thoải mái như một số bạn bè cùng lứa tuổi. Nhưng cháu chấp nhận, “thà ở nhà với ba mẹ.”
Thật không dễ để hỏi về tất cả bí quyết học tập đã giúp Kelly dễ dàng giành được số điểm tốt nghiệp GPA 5.09 trong khi người bạn về nhì được 5.03. Hỏi gì thì Kelly cũng chỉ cười và hồn nhiên trả lời rằng việc học hành của cô cũng dễ dàng như ăn, ngủ, chơi đùa vậy. Thế thì có gì để các bạn nhỏ của Kelly, nhất là các cháu học sinh con em của gia đình Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm để bắt chước?
Karen Vân Thư Phạm.
Cô bé kể suốt năm qua cô học qua mạng mà không phải đến lớp vì đại dịch Covid-19, không phải đối diện trực tiếp và nhìn thấy nét đăm chiêu của thầy cô giáo, cũng không bị ai bắt buộc phải chăm chỉ học hành, không bị nhắc đến tên suốt cả năm. Nhưng việc học hành có vẻ như là công việc tự nhiên mỗi ngày, không cần ai nhắc nhở. Tôi hỏi và Kelly thú nhận không hề bị ba mẹ xét tập, hoặc khảo bài, hoặc bắt làm bài tập, nhắc nhở về điều này việc nọ, cũng không hề hứa hẹn thưởng khi cô giành được điểm số cao trong kỳ thi và bắt phạt trong trường hợp ngược lại. Có vẻ như việc học của Kelly trôi đều một cách tự nhiên, cũng như chơi đàn, đánh vũ cầu, coi phim với ba mẹ. Kelly còn dành thời gian tham gia công tác thiện nguyện, sinh hoạt hội đại diện học sinh, dạy kèm các bạn cấp dưới, giúp bạn cùng lớp ôn bài ngoài giờ học ở trường.
Nhưng không phải tất cả việc học, và hoạt động ngoại khoá bao giờ cũng dễ dàng một cách tự nhiên. Kelly thú nhận đã phải hy sinh việc make-up, thoa phấn thoa son để làm duyên con gái chỉ vì cô bé muốn dành thời gian để ngủ. Đều đặn mỗi ngày trong suốt 3 năm học cuối của bậc trung học, Kelly chỉ thức dậy lúc 6 giờ sáng để kịp chuẩn bị đến trường, trưa trở về nhà, ngủ một giấc rồi ngồi vào bàn làm bài cho đến tối.
Không ai nhắc nhở hay khuyến khích, Kelly thích lấy lớp học khó, coi đó là biện pháp thúc đẩy việc học hành đến nơi đến chốn, thay vì theo bạn bè rong chơi. Có vẻ như cô bé Kelly chọn lựa cách sống theo khuôn khổ gia đình, theo gương của hai người chị gái một cách tự nguyện. Giải thích theo khuynh hướng tâm linh thì mọi người có thể cho rằng gia đình họ Phạm được ông trời ban cho sự may mắn chỉ vì hai cha mẹ có lối sống mẫu mực, hiền lành. Nhưng tôi bỗng nhận ra, Kelly đã được un đúc trong một khuôn mẫu của hai người chị.
Kelly Quỳnh Thư Phạm.
Cháu kể khi cháu lên 3 – 4 tuổi thì chị Ba đã lên 8 lên 9, chị Hai thì bước vào tuổi dậy thì. Một cách tự nhiên, ba cô con gái nhà họ Phạm không có những trò chơi leo cây, cút bắt, nhảy dây… mà ngồi vào bàn học chơi trò… thầy cô giáo dạy học. Có lẽ nhờ vậy, Kelly đã tập làm quen và yêu thích con chữ, bắt đầu tập đọc, tập viết, làm toán từ khi chưa đến trường mẫu giáo. Với cô bé, các môn học trở nên thân thuộc, gần gũi, không có gì mà sợ, không có gì mà ngại và lánh xa.
Lẽ tự nhiên, cô bước vào lớp học không chút e dè. Nhiều lần Kelly cũng phải cầu cứu hai chị để hỏi bài, để được giải thích tường tận. Rất may cho Kelly là hai người chị của cháu quá thông minh, giỏi dắn, sẵn sàng làm viên gạch lót đường để cô em gái út bước lên.
Nhưng sự dễ dàng không đến với cô em gái út của gia đình có hai người chị lớn quá giỏi một cách tự nhiên. Sự siêng năng, chăm chỉ của chị lớn Kathleen, sự xuất sắc nổi trội của Karen suýt nữa nhấn chìm cô bé Kelly vào nỗi mặc cảm tự ti.
Kathleen đã tốt nghiệp trường đại học y khoa và đang là sinh viên nội trú năm thứ tư chuyên ngành Interventional Radiology.
Karen là một trong hai sinh viên Caltech (California Institute of Technology) giành được học bổng Fulbright năm 2020. Khi trở thành sinh viên chuyên ngành địa chất của quận Cam, Karen quyết định đến Oslo, Na Uy để khám phá phương pháp tốt nhất trong cuộc nghiên cứu sự hóa thạch các mô hình tiến hoá, cho phép các nhà khoa học hiểu rõ hơn về tốc độ thành hình cũng như tốc độ tuyệt chủng các loài sinh vật. Karen bước vào ngành nghiên cứu bryozoans, loài động vật không xương sống dưới nước đã bị hóa thạch. Chương trình Fulbright đã trao học bổng cho hơn 390,000 học giả khắp thế giới từ năm 1946 cho đến nay, trung bình khoảng 8,000 học bổng một năm mà Karen giành được một suất.
Kelly Quỳnh Thư Phạm.
Kelly nhớ lại, hai người chị nổi bật đến nổi có lần Kelly viết tắt tên mình trong danh sách ở lớp học là “K. Phạm”, và lần đó Kelly thắng giải nhất trong cuộc thi giải đáp các câu đố của lớp thì một người bạn ngạc nhiên hỏi, “Ủa, K. Phạm là ai? Karen có mặt ở đây sao?” Kelly hiểu ngay nguyên nhân dẫn đến sự ngộ nhận của người bạn. Sự nổi bật của Karen khiến không ai nghĩ rằng chữ K. viết tắt bây giờ là Kelly, chứ không phải Karen.
Năm lớp 11, Kelly cũng có lần không giành được điểm cao bài làm môn hoá học mà cô yêu thích ở lớp 11. Nuôi mộng trở thành dược sĩ hoặc chuyên viên nghiên cứu về hoá học tương lai mà không nằm trong danh sách 5 học sinh có điểm bài làm hoá học cao nhất lớp, Kelly buồn rơi nước mắt. Cô thẹn thùng khi nghĩ, nếu là chị Hai hay chị Ba thì chắc cô không rơi vào cảnh ngộ đáng buồn.
Nhưng rồi, sau đó Kelly chợt nghĩ: “Đó chỉ là điều nhỏ nhặt mà mình không vượt qua được, không có nghĩa là mình sẽ tiếp tục kém trong tương lai. Mỗi người mỗi cảnh, và mỗi thời mỗi khác.” Kelly cuối cùng nhận ra rằng chị Hai là chị Hai, chị Ba là chị Ba, và cô là … cô. Cô bé tự nhủ, không nên so sánh mình với người khác vì sức lực khác nhau, áp lực trong mỗi hoàn cảnh cũng khác nhau, mọi thứ cũng có phần hên xui và cần hiểu rằng người khác giỏi thì không hẳn rằng mình dở.
Cũng có lúc Kelly không thể không chạnh lòng vì đi đâu, gặp ai thì hầu như mọi người cũng biết nhiều về chị Hai Kathleen và chị Ba Karen mà Kelly chỉ là con số không. Trong những tình huống này, cô bé không vui nhưng cũng không buồn bởi vì Kelly nhận ra rằng không ai áp lực cô, từ hoàn cảnh gia đình, đến ba mẹ, hai người chị ruột, kể cả thầy cô giáo. Chỉ có thể là áp lực ở chính mình, và tại sao lại phải tự áp lực lên chính mình, cô tự hỏi.
Kelly quên hết mọi nỗi buồn bực, lo âu, và thanh thản bước vào việc học đều đặn mỗi ngày. Chú tâm vào công việc đang làm, cô bé đã đạt được thành quả tốt nhất, không chút bất ngờ vì cô hiểu, đó là phần thưởng của sự nỗ lực tự thân.
Phụng Linh (July 08, 2021)
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình