Trump ưu đãi thương mại TQ trong khi siết VN, không nói rõ thế nào là hàng trung chuyển
Bài sau đây là dịch từ nhà nghiên cứu Jackson Lopez trên tạp chí The Interpreter của Viện nghiên cứu Lowy Institute cho thấy hiện tượng đau lòng: Trump đầu hàng Tập Cận Bình, ưu đãi thương mại TQ trong khi làm hại VN. Bài viết gốc có nhan đề "In Vietnam’s case, what, exactly, is the target of Trump’s “transshipment” tariffs?" (Trong trường hợp của Việt Nam, chính xác thì mục tiêu của thuế quan "trung chuyển" của Trump là gì?). Tiểu đề bài viết là: Việc thực thi không rõ ràng và thực tế địa chính trị có thể khiến các biện pháp của Washington có lợi cho Bắc Kinh hơn là cho Hà Nội.
Chính sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump về "hàng trung chuyển" (transshipments) của Bắc Kinh – các sản phẩm Trung Quốc được chuyển hướng qua các nước thứ ba để tránh thuế quan cao – dường như không phù hợp trong thực tế. Chính quyền Mỹ vẫn chưa đưa ra định nghĩa rõ ràng về "chuyển tải", ngay cả khi áp đặt mức thuế 40% đối với hàng hóa chuyển hướng qua Việt Nam, ví dụ - gấp đôi mức thuế 20% đối với sản phẩm Việt Nam.
Tệ nhất, thuế chuyển tải của Trump có thể làm mất đi những thành quả khó khăn từ cuộc chiến thương mại đầu tiên của ông và trao quyền chủ động cho Trung Quốc trong các cuộc đàm phán thuế quan sắp tới. Chúng có thể hạn chế nhập cảng từ các đối thủ cạnh tranh của Trung Quốc, củng cố vị thế của Bắc Kinh trên thị trường Mỹ.
Việc đo lường và phân biệt hàng chuyển tải với hàng xuất cảng hợp pháp là cực kỳ khó khăn.
Nhà Trắng tuyên bố khoảng 1/3 (một phần ba) lượng hàng xuất cảng của Việt Nam sang Mỹ là hàng trung chuyển từ Trung Quốc. Cố vấn thương mại của Trump, Peter Navarro, khẳng định rằng cứ mỗi 15 đô la hàng hóa Việt Nam bán cho Hoa Kỳ thì "khoảng 5 đô la trong số đó chỉ là sản phẩm Trung Quốc nhập vào Việt Nam, họ dán nhãn 'Sản xuất tại Việt Nam' lên và gửi đến đây để trốn thuế quan".
Tuy nhiên, trên thực tế, các ước tính về hàng hóa trung chuyển lại khác nhau. Sau cuộc chiến thương mại đầu tiên của Trump vào năm 2018, các nhà nghiên cứu tại Harvard đã phát hiện ra rằng tỷ lệ này dao động từ 15,7% đến 41,7%. Họ kết luận rằng thuế quan của Mỹ đối với Trung Quốc đã thúc đẩy sự đổ bộ của các công ty Trung Quốc đóng vai trò là trung gian chuyển tải vào Việt Nam.
Kể từ khi Trump công bố thuế quan trả đũa vào tháng 4/2025, các lô hàng trung chuyển này có khả năng đã tăng lên thậm chí còn nhiều hơn. Nhưng điều này rất khó định lượng.
Một lý do chính là hàng hóa trung chuyển thường được định nghĩa là hàng hóa không trải qua "biến đổi đáng kể" tại điểm đến cuối cùng trước khi xuất cảng. Trong trường hợp của Việt Nam, điều này thường yêu cầu ít nhất 30% giá trị của sản phẩm hoàn thiện phải được tạo ra trong nước để đủ điều kiện gắn nhãn "Sản xuất tại Việt Nam".
Tuy nhiên, chính quyền Trump sẽ không tiết lộ định nghĩa về trung chuyển của mình. Chính sách gần đây cho thấy Trump có thể áp dụng định nghĩa rộng hơn đối với Việt Nam, điều này có thể đe dọa một phần lớn hàng xuất cảng của Việt Nam bằng các mức thuế quan quá cao. Điều này là do hàng xuất cảng của Việt Nam phụ thuộc một cách độc đáo vào hàng nhập cảng giá rẻ từ Trung Quốc, thường chỉ tạo ra ít giá trị gia tăng trong nước để cạnh tranh với các đối tác Trung Quốc.
Thông thường, việc tuân thủ chống trung chuyển phải mất nhiều năm mới thể hiện được thông qua thực thi pháp luật và các biện pháp thực hành tốt nhất được ươm mầm trong khu vực tư nhân. Không có đủ thời gian để phát triển, các công ty Mỹ phải gánh chịu rủi ro hàng nhập cảng của họ sẽ bị đánh thuế cao như hàng trung chuyển. Tệ hơn nữa, gần như không thể xác nhận liệu một sản phẩm có được trung chuyển hay không nếu không có hồ sơ chi tiết – điều mà nhiều công ty ở Việt Nam không có.
Trớ trêu thay, thuế trung chuyển có thể giúp Bắc Kinh. Trong khi chờ đợi các cuộc đàm phán thương mại đang diễn ra, thuế quan đối với Trung Quốc sẽ vẫn thấp hơn mức thuế đối với hàng trung chuyển. Điều này có nghĩa là các nhà nhập cảng Mỹ có thể thấy việc mua trực tiếp từ Trung Quốc rẻ hơn, thay vì chấp nhận rủi ro phải trả phí bảo hiểm cao đối với hàng hóa Việt Nam. Nếu chính quyền Trump áp dụng định nghĩa quá rộng về trung chuyển và vội vàng thực thi, Bắc Kinh có khả năng sẽ cạnh tranh tốt hơn các đối thủ của mình về hàng nhập cảng của Mỹ. Điều này sẽ đảo ngược những thành tựu mà Việt Nam đã đạt được trong nhiều năm trên thị trường Mỹ, vốn đã giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Khi xuất cảng của Hà Nội sang Mỹ tăng, các công ty Việt Nam tiêu thụ nhiều hơn nguyên liệu và linh kiện nhập từ Trung Quốc. Thương mại song phương tăng cũng tương quan với sự gia tăng hàng hóa trung chuyển qua Việt Nam, những mặt hàng này được tính vào tổng lượng nhập cảng từ Trung Quốc. Vậy làm thế nào để phân biệt giữa việc tăng nhập cảng hợp pháp và chuyển tải? Đây là điểm mà các nhà nghiên cứu bất đồng.
Các nhà học thuật và hoạch định chính sách thiếu một phương pháp phổ quát để tính toán hàng chuyển tải. Chính quyền Trump sử dụng dữ liệu thương mại tổng hợp, thường đưa ra kết quả sai lệch do gộp chung hoạt động trung chuyển với các yếu tố hợp pháp thúc đẩy tăng trưởng nhập cảng từ Trung Quốc. Các nhà nghiên cứu đôi khi sử dụng các chỉ số cụ thể cho ngành, sản phẩm hoặc thậm chí cả công ty, điều này tốn nhiều thời gian hơn và thường sử dụng dữ liệu không đầy đủ có thể dẫn đến ước tính thấp hơn thực tế.
Đối với nhiều vấn đề liên quan đến tính khả thi thực tế, các rào cản địa chính trị dai dẳng đe dọa chính sách thuế quan của Mỹ một cách cơ bản hơn. Việt Nam đã từ lâu thực hiện chính sách cân bằng giữa Washington và Bắc Kinh. Nếu xảy ra tranh chấp, Trung Quốc có lợi thế đáng kể đối với nền kinh tế Việt Nam và có thể dễ dàng làm tê liệt Hà Nội nếu có đủ động lực. Mặc dù Việt Nam vừa đạt được thỏa thuận với Washington, nhưng không nghi ngờ gì nữa, Hà Nội đang tìm cách bảo đảm với Bắc Kinh rằng thỏa thuận này sẽ không đe dọa đến lợi ích của họ.
Điều này làm phức tạp nghiêm trọng việc thực thi chống trung chuyển. Điều gì sẽ xảy ra khi Việt Nam bắt đầu bắt giữ hoặc đóng cửa các công ty trung chuyển – chủ yếu là các công ty Trung Quốc? Đến thời điểm nào thì Trung Quốc sẽ trả đũa các biện pháp chống trung chuyển của Hà Nội nhắm vào thương mại của họ?
Navarro, cố vấn thương mại, cáo buộc Hà Nội tiếp tay cho các tàu trung chuyển. Điều này có thể đúng. Không phải vì trung chuyển là yếu tố sống còn đối với nền kinh tế Việt Nam (đóng gói lại chỉ sử dụng tương đối ít lao động Việt Nam), mà vì việc đàn áp sẽ phải trả một cái giá địa chính trị rõ ràng. Với Bắc Kinh ngay trước cửa, Hà Nội có thể không muốn nghiêng cán cân về phía Washington.
Điều này cho thấy một tương lai không chắc chắn đối với chính sách của chính quyền Trump. Nhà Trắng đặt mục tiêu đồng thời loại bỏ trung chuyển, khuyến khích thương mại Việt Nam bằng cách gây bất lợi cho Trung Quốc và đàm phán một thỏa thuận thương mại chưa từng có với Bắc Kinh. Trong khi đó, việc thực hiện của Washington vẫn còn lộn xộn và mơ hồ, khiến các đối tác phải đối mặt với nhiều bất trắc hơn là cơ hội.
Để làm cho thỏa thuận này thành công sẽ là một cuộc chiến khó khăn. Trump sẽ phải chậm lại và dành thời gian để làm rõ chính sách của mình. Trump phải phát triển các cơ chế tuân thủ với Hà Nội và học cách thích ứng với những nhạy cảm địa chính trị của Việt Nam. Điều này đòi hỏi một sự cân bằng cẩn thận, sẽ thử thách sự kiên nhẫn hạn chế của Trump.
Trump có sẵn sàng chờ đợi chưa?
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình