Người Na Uy từng đan và đội những chiếc mũ đỏ chóp nhọn có tua như một hình thức phản kháng hữu hình trước ách chiếm đóng của phát xít Đức vào thập niên 1940. Chỉ trong vòng hai năm, loại mũ này đã bị chính quyền Đức cấm tuyệt, ai đội, đan hay phân phát đều có thể bị trừng phạt theo luật.
MINNEAPOLIS – Từ một tiệm bán len nhỏ mang tên Needle & Skein, giữa lòng thành phố Minneapolis đang nhiều xao động, một phong trào đặc biệt khởi lên: chiếc mũ len đỏ có dòng chữ “Melt the ICE” – “Làm tan ICE,” tượng trưng cho tiếng nói phản đối các hành động cứng rắn của cơ quan Di trú và Hải quan Hoa Kỳ.
Vài tuần trước, không khí ở tiệm vốn đầy tiếng cười của những người đan len thân quen bỗng trở nên nặng nề. Tin dữ về Renee Good, một công dân Mỹ thiệt mạng trong vụ nổ súng có dính líu đến nhân viên ICE, rồi đến Alex Pretti bị bắn chết sau đó, khiến nhiều người Nguyễn tê tái. “Người Minnesota thường không nói thẳng, nhưng chỉ nhìn nhau là biết có chuyện lớn,” anh Paul Neary, nhân viên của tiệm, kể lại.
Cùng chủ tiệm Gilah Mashaal, Neary quyết định không thể im lặng. Hai người ngồi lại bên giá len, kim càng, và khởi đầu một cuộc phản kháng bằng sợi chỉ đỏ. Neary vẽ mẫu, Mashaal đan trước, và chẳng bao lâu, chiếc nón beanie đỏ có chóp tết tua kia trở thành biểu tượng của tình đoàn kết và lòng phản kháng ôn hòa.
Mẫu đan được đăng bán giá 5 Mỹ kim; trong ít tuần lễ, họ gây quỹ gần 400.000 đô-la, trích 250.000 giúp hai hội thiện nguyện địa phương – STEP và Immigrant Rapid Response Fund, chuyên trợ giúp nhà ở và pháp lý cho người nhập cư gặp nạn. Phong trào lan rộng nhanh: các nhà đan từ Israel đến Nam Phi, từ Na Uy đến Canada đều gửi hình ảnh những chiếc mũ màu đỏ cùng lời ủng hộ. Tại Minneapolis, len đỏ nay không còn một cuộn trong kho.
Từ chiếc nón của người Na Uy kháng chiến
Neary tiết lộ, mẫu mũ này gợi cảm hứng từ chiếc “nisselue” – một nón đỏ của Na Uy từng được đội trong những ngày người Đức chiếm đóng hồi thập niên 1940. Khi đó, dân Na Uy dùng chiếc nón làm dấu hiệu phản đối bất bạo động, giữ tinh thần và niềm tin giữa thời cuộc đen tối. “Tôi muốn mang tinh thần ấy trở lại,” Neary nói.
Ở Oslo, ông Mats Tangestuen, giám đốc Bảo tàng Kháng chiến Na Uy, ngạc nhiên và cảm động khi biết rằng tại Minnesota – nơi có cộng đồng gốc Na Uy đông nhất Hoa Kỳ – người ta vừa hồi sinh một biểu tượng kháng chiến xưa.
Phản kháng bằng sợi len và lòng nhân ái
Bà Mashaal, người gốc Do Thái, vốn ít đề cập chuyện chính trị giữa tiệm. Nhưng sau loạt vụ việc, bà bảo “không thể ngồi yên nhìn người tốt bị xé nát bởi chính sách.” Với bà, việc cầm kim đan là hành động nhẹ nhàng mà hữu hiệu – “không cần ra đường, không cần hô khẩu hiệu, vẫn góp được phần của mình.”
Giáo sư Wendy Woloson ở Đại học Rutgers, cũng là một người đan len kỳ cựu, nói rằng đây là phản ứng rất “tự nhiên” của giới thợ kim. Từ thuở nào, họ vẫn đan mũ cho người bệnh ung thư, áo cho trẻ sơ sinh – nay, họ đan mũ cho cộng đồng đang bị tổn thương.
Một số người ví chiếc “Melt the ICE” với mũ hồng “pussyhat” từng tràn ngập trong cuộc Tuần hành Phụ nữ năm 2017. Dù tương lai của phong trào này ra sao, những chiếc mũ đỏ vẫn đang được đan thêm từng ngày – yên lặng mà bền bỉ, như một lời nhắc của Neary:
“Không phải ai sinh ra cũng để ra tuyến đầu, nhưng ai cũng có thể cầm kim và làm điều tử tế.”
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình