Hơn 50.000 du kích Hmong hỗ trợ lính Mỹ thời Cuộc Chiến VN bây giờ còn 4.000 người: xin quyền lợi từ Bộ Cựu chiến binh Mỹ
Báo Military.com hôm 1 tháng 3/2026 có bản tin của phóng viên Kevin Damask tựa đề "Secret Guerilla Unit Fights for VA Benefits Five Decades After Vietnam" (Đơn vị du kích bí mật lên tiếng 50 năm sau Cuộc Chiến VN: đòi quyền lợi từ Bộ Cựu chiến binh Hoa Kỳ).
Trong Cuộc chiến tại Việt Nam, một nhóm chiến binh lính chủ yếu là người Hmong (đôi khi còn được gọi là sắc tộc Mường) đã yểm trợ quan trọng cho Hoa Kỳ trong cuộc chiến trước 1975 chống lại quân đội Bắc Việt và quân Việt Cộng (VC).
Giờ đây, hơn 50 năm sau, nhóm cựu chiến binh cao tuổi đầy tự hào này muốn những gì họ cảm thấy xứng đáng – những quyền lợi chăm sóc sức khỏe tương tự như những người lính Mỹ mà họ từng phục vụ cùng.
Đơn vị du kích bí mật (SGU: Secret Guerilla Unit) là một lực lượng gồm khoảng 50.000 binh lính hỗ trợ quân đội Hoa Kỳ ở Đông Nam Á. Các cựu chiến binh từ đơn vị này có thể được chôn cất tại các nghĩa trang quốc gia Hoa Kỳ nhưng không đủ điều kiện nhận trợ cấp từ Bộ Cựu chiến binh Hoa Kỳ.
Cher Vang, chủ tịch của Hội Cựu chiến binh và Gia đình SGU California, đang dẫn đầu nỗ lực để nhóm của ông, vài nghìn người còn lại, nhận được xếp hạng thương tật từ Bộ Cựu chiến binh Hoa Kỳ.
“Lúc đó chúng tôi coi Hoa Kỳ như anh em,” Vang nói với Đài Fox 26 News ở Fresno, California.
Lực lượng du kích này có thể đã bị lãng quên trong lịch sử, nhưng trong Chiến tranh Việt Nam, hành động của họ rất quan trọng trong việc hỗ trợ quân đội Hoa Kỳ.
Lực lượng du kích thường thực hiện những nhiệm vụ nguy hiểm và chết người, chẳng hạn như theo dõi chuyển động và chia sẻ vị trí của quân đội Bắc Việt và Việt Cộng, giải cứu các phi công Hoa Kỳ có máy bay bị bắn rơi và bảo vệ các trạm radar.
Những trải nghiệm đó vẫn khơi dậy nhiều cảm xúc bị chôn vùi trong lòng các cựu chiến binh SGU.
“Mỗi khi nhìn những bức ảnh, tôi lại muốn khóc,” Chong Yang Thảo nói qua người phiên dịch.
Thảo mới chỉ 15 tuổi khi được tuyển vào SGU. Là một người vận hành máy vô tuyến, người lính trẻ này đã liên lạc với các sĩ quan, chuyển tiếp tin nhắn và cung cấp vị trí của các mục tiêu địch. Là một người vận hành máy vô tuyến cũng có nghĩa là nghe những lời cuối cùng của các binh sĩ, bao gồm cả những lời cầu xin cha mẹ và người thân yêu.
“Đó là những thông tin liên lạc mà chúng tôi phải cung cấp,” Thảo nói.
Thông qua người phiên dịch, cựu chiến binh SGU Wa Yang cho biết họ nhận thức được sự nguy hiểm và rủi ro khi là đồng minh nhưng sẵn sàng liều mạng vì tự do của đất nước. Yang từng làm nhiều công việc, từ vận chuyển tiếp tế, bảo vệ tháp phát thanh, đến làm thư ký cho cha mình. Ông cũng có những người chú tham gia SGU.
Ông hiểu cảm giác mất mát.
“Họ đều đã hy sinh trong chiến tranh,” Yang nói.
Tỷ lệ tử vong của binh lính SGU cực kỳ cao. Trong số khoảng 50.000 người phục vụ, khoảng 35.000 người đã tử trận trong chiến tranh. Những người may mắn sống sót được chính phủ Mỹ cấp quy chế tị nạn và chạy trốn khỏi Việt Nam sau khi Sài Gòn thất thủ trước lực lượng cộng sản năm 1975.
Nhưng nhóm này vẫn chưa được công nhận đầy đủ là cựu chiến binh Mỹ.
Sự giúp đỡ từ các nhà lãnh đạo địa phương
Trong những năm gần đây, một dự luật được Tổng thống Trump ký và Tổng thống Biden sửa đổi, cho phép các cựu chiến binh SGU được chôn cất theo nghi thức quân đội tại các nghĩa trang của Cục Cựu chiến binh. Nhưng nhóm này tin rằng họ xứng đáng được nhiều hơn thế. Việc nhận được trợ cấp từ Cục Cựu chiến binh (VA) sẽ giúp các thành viên SGU được công nhận về những gì họ đã làm ở Việt Nam và được chăm sóc y tế khi về già.
“Các cựu chiến binh của chúng ta nên được hưởng một số loại trợ cấp mà quân đội Hoa Kỳ thực sự được hưởng,” Vang nói.
Tuy nhiên, Tạp chí Luật George Washington đã xác định rằng những binh lính tham gia Lực lượng Bán quân sự Hmong không được coi là “Cựu chiến binh” theo định nghĩa hiện tại của VA (Bộ Cựu Chiến Binh Hoa Kỳ) vì lực lượng này hoạt động dưới sự chỉ đạo của Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA), chứ không phải quân đội.
Điều kiện đó không phải là điều mà các binh sĩ SGU nghĩ đến khi họ hỗ trợ lực lượng Hoa Kỳ.
“Tôi không biết sự khác biệt. Đó là Hoa Kỳ. Chính phủ Hoa Kỳ. Tôi không biết,” Thao nói.
Đó là cảm giác khiến họ chán nản.
“Nhiều người trong số họ thất vọng,” Vang nói. “Họ tuyệt vọng.”
Tuy nhiên, không phải tất cả đều mất mát. Các nhà lãnh đạo địa phương ở California, chẳng hạn như Giám sát viên Quận Larry Micari, đang vận động cho nhóm này.
“Chúng ta cần làm điều đúng đắn và chăm sóc những người này,” ông Micari, đại diện Khu vực Một từ Quận Tulare (tiểu bang California), nói. Là thành viên của ủy ban tư vấn cựu chiến binh của quận, ông Micari nhớ lại việc xem tin tức về Chiến tranh Việt Nam trên truyền hình khi còn nhỏ.
“Đã có quy trình để họ được chôn cất tại nghĩa trang quốc gia. Tại sao chúng ta không chăm sóc họ khi họ còn sống?” ông Micari nói.
Dù chỉ là một cử chỉ nhỏ, nhưng vào tháng 12/2025, Hội đồng Giám sát Quận Tulare đã thông qua một nghị quyết ủng hộ SGU.
“Sự hy sinh của họ đã cứu sống nhiều người Mỹ,” Micari nói. “Nếu chúng ta đã đưa họ đến đây, hãy chăm sóc họ.”
Đây là một động thái mang tính biểu tượng, nhưng nghị quyết này thúc đẩy lý tưởng của nhóm, cho họ một tiếng nói có thể dẫn đến những thay đổi ở cấp quốc gia.
Micari dự định trình bày nghị quyết này trước Hiệp hội các Quận Quốc gia (National Association of Counties) và thúc đẩy việc soạn thảo một nghị quyết quốc gia. Từ đó, ông hy vọng sẽ thu hút được sự hỗ trợ của liên bang và luật pháp tại Quốc hội.
“Tôi cảm thấy chúng tôi nhận được rất nhiều sự ủng hộ trên toàn quốc,” Micari nói. “Hãy chăm sóc mọi người đúng cách. Hãy trả lại cho họ phẩm giá.”
Tại Mỹ, ước tính vẫn còn khoảng 4.000 binh sĩ SGU còn sống. Nhưng con số này sẽ tiếp tục giảm. Ông Yang biết có 10 người đã qua đời ở các quận Merced và Tulare vào năm 2025.
“Họ đã chiến đấu cùng nước Mỹ; thời gian dành cho nước Mỹ đang cạn dần. Tôi không muốn vinh danh họ sau khi tất cả đã ra đi và nói rằng, ‘Bây giờ chúng ta mới vinh danh họ. Họ xứng đáng được vinh danh,’” ông Yang nói.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình