Học giả về Cuba khuyên Trump đừng đưa quân chiếm Cuba: hãy gỡ cấm vận, cho kiều dân về kinh doanh, thúc đẩy Cuba bầu cử tự do và công bằng trong 2 năm tới
Tại sao Mỹ cấm vận Cuba từ 65 năm qua trong khi Mỹ vẫn giao thương với các nước CS như Trung Quốc, Việt Nam và Nga, đầu tư, hỗ trợ khoa học và mở cửa đón du học sinh từ các nước này để giúp họ phát triển nhanh hơn? Có phải vì phiếu bầu của cử tri gốc Cuba ở Florida? Chúng ta không biết chính xác. Bây giờ thì Trump hăm dọa đưa quân xâm chiếm Cuba, và nhiều học giả đang lên tiếng ngăn cản.
Theo báo Vox: "Two ways Trump's Cuba standoff could end" (Hai kịch bản kết thúc cuộc đối đầu giữa Trump và Cuba). Bài viết bởi Peter Balonon-Rosen, đăng hôm 27 tháng 5/2026. Tuần trước, Hoa Kỳ đã truy tố cựu Chủ tịch Cuba Raúl Castro tại tòa án liên bang – một trong những động thái cứng rắn nhất của nước này đối với hòn đảo này kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.
Bản cáo trạng vừa được công bố buộc tội ông Castro – người em trai 94 tuổi của cố lãnh tụ Cuba Fidel Castro – cùng năm người khác vì cáo buộc liên quan đến vụ bắn hạ hai chiếc máy bay nhỏ trên bầu trời Cuba vào năm 1996. Bốn người đã thiệt mạng, trong đó có ba công dân Hoa Kỳ.
Bản cáo trạng này là động thái mới nhất trong chuỗi các bước đi của Hoa Kỳ, đẩy hòn đảo này vào một tình thế vô cùng khó khăn. Lệnh cấm vận của Hoa Kỳ đối với nguồn dầu mỏ từ Venezuela cung cấp cho Cuba đã đẩy quốc gia này vào một cuộc khủng hoảng năng lượng trầm trọng, với tình trạng mất điện lan rộng, ảnh hưởng đến mọi mặt đời sống, từ các hộ gia đình cho đến các bệnh viện. Cuộc khủng hoảng này nghiêm trọng đến mức chính phủ Cuba đã phải rút ngắn tuần làm việc xuống còn bốn ngày đối với các doanh nghiệp nhà nước; thời lượng học tập tại các trường phổ thông cũng bị cắt giảm, và các trường đại học đã tạm thời bãi bỏ quy định bắt buộc sinh viên phải đến lớp học trực tiếp.
“Trong khoảng 50 năm qua, Hoa Kỳ luôn tìm cách đảm bảo rằng sẽ không có quốc gia nào – ngoại trừ một vài nước mà Hoa Kỳ không thể gây ảnh hưởng, chẳng hạn như Venezuela – xuất khẩu dầu mỏ sang Cuba,” theo bà Cécile Shea – một chuyên gia về Cuba kiêm Nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Hội đồng Chicago về Các vấn đề Toàn cầu (Chicago Council on Global Affairs) – chia sẻ với Sean Rameswaram, người đồng dẫn chương trình "Today, Explained".
“Giờ đây, khi ngay cả Venezuela cũng ngừng xuất cảng dầu sang Cuba, điều đó đồng nghĩa với việc Cuba đã hoàn toàn cạn kiệt nguồn dầu mỏ, và trách nhiệm cho tình trạng này hoàn toàn thuộc về phía [người Mỹ] chúng ta.”
Trong bối cảnh Cuba vốn đã ở vào thế yếu và đầy rủi ro, bản cáo trạng nhằm vào ông Castro lại châm ngòi cho một làn sóng đồn đoán mới: Liệu Hoa Kỳ có sắp sửa phát động một cuộc xâm lược Cuba hay không? Phải chăng đây chính là kịch bản mà chính quyền Trump từng áp dụng để lật đổ cựu Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro và đưa một ban lãnh đạo mới lên nắm quyền tại quốc gia Nam Mỹ này?
Sean đã có cuộc trò chuyện với bà Shea nhằm tìm hiểu sâu hơn về cách nhìn nhận của chính phủ Cuba cũng như của người dân Cuba bình thường đối với Hoa Kỳ, đồng thời dự đoán những diễn biến có thể xảy ra tiếp theo.
Dưới đây là một đoạn trích từ cuộc trò chuyện giữa hai người, đã được biên tập lại cho gọn gàng và mạch lạc hơn. Vẫn còn rất nhiều nội dung thú vị khác trong bản podcast đầy đủ; mời quý vị đón nghe chương trình *Today, Explained* trên bất kỳ nền tảng phát podcast nào mà quý vị thường sử dụng, bao gồm Apple Podcasts, Pandora và Spotify.
.
--- Tuần trước, Thượng nghị sĩ Marco Rubio đã đăng tải một đoạn video nói về tình hình Cuba. Ông ấy đã phát biểu những gì?
. Ông ấy nói tiếng Tây Ban Nha—tất nhiên rồi, vì ông là người Mỹ gốc Cuba. Và ông ấy nói rằng: "Nghe đây, hỡi người dân Cuba! Việc các bạn thiếu năng lượng hay lưới điện bị sập không phải là lỗi của Hoa Kỳ. Đó là lỗi do sự quản lý yếu kém của chính phủ các bạn. Đừng đổ lỗi cho chúng tôi. Nguyên nhân không phải do lệnh cấm vận của chúng tôi đâu. Mà là do các bạn đang bị lãnh đạo tồi, và đã đến lúc các bạn phải gây sức ép buộc chính phủ của mình phải từ chức."
Đó chỉ là lời diễn giải lại, nhưng về cơ bản thì nội dung ông ấy nói là như vậy.
.
--- Liệu điều đó có đúng trên thực tế không?
. Không. Điều đó không hoàn toàn đúng. Trong lời nói đó có phần sự thật ở chỗ: chính phủ Cuba không phải lúc nào cũng là một chính phủ tuyệt vời. Tuy nhiên, nguyên nhân khiến Cuba rơi vào cuộc khủng hoảng hiện nay—tình trạng hoàn toàn không còn dầu mỏ cho người tiêu dùng hay doanh nghiệp (họ chỉ giữ lại một ít cho các bệnh viện và những nơi tương tự)—chính là do Hoa Kỳ đang gây sức ép buộc Venezuela ngừng xuất cảng dầu sang Cuba.
Trong suốt khoảng 50 năm qua, Hoa Kỳ đã tìm mọi cách để đảm bảo rằng không một quốc gia nào—ngoại trừ một vài nước mà Hoa Kỳ không thể gây ảnh hưởng, chẳng hạn như Venezuela—được phép xuất cảng dầu sang Cuba. Giờ đây, khi ngay cả Venezuela cũng ngừng xuất cảng dầu sang Cuba, điều đó đồng nghĩa với việc họ đã hoàn toàn cạn kiệt nguồn dầu; trách nhiệm cho tình trạng này hoàn toàn thuộc về phía [người Mỹ] chúng ta, và bất kỳ người dân Cuba nào lắng nghe bài phát biểu của ông Marco Rubio đều thừa hiểu rõ điều đó.
.
--- Điều gì khiến thời điểm hiện tại trở nên khác biệt? Phải chăng là do chính quyền đương nhiệm này sẵn sàng hành động quyết liệt hơn so với các chính quyền tiền nhiệm?
. Điều thú vị ở thời điểm này có lẽ nằm ở chỗ: Cuba dường như đã sẵn sàng ngồi vào bàn đàm phán. Nếu tin vào các bản tin báo chí, chúng ta sẽ thấy Cuba đã đề nghị trả tự do cho các tù nhân chính trị—một bước đi vô cùng quan trọng, bởi nó sẽ tạo tiền đề cho sự hình thành một phe đối lập chính trị ngay trong lòng đất nước này. Cuba cũng đã đồng ý mở cửa nền kinh tế. Họ cũng chấp thuận cho những người Cuba đang sống lưu vong được phép hồi hương. Những điều mà chúng ta đã kiên trì yêu cầu suốt hàng thập niên qua, giờ đây dường như Cuba đã sẵn sàng thực hiện. Và tôi ước rằng chúng ta sẽ biết cách nắm bắt thắng lợi này. Tôi ước chúng ta sẽ chấp nhận những đề xuất đó, rồi bổ sung thêm một yêu cầu nữa: Hãy cam kết tổ chức một cuộc bầu cử tự do và công bằng trong vòng hai năm tới. Điều đó thực sự rất hợp lý; khi ấy, chúng ta sẽ không phải bàn về các vấn đề quân sự, cũng chẳng phải nói chuyện về việc đưa quân vào và bắt cóc những cụ ông 94 tuổi. Và Tổng thống Trump cuối cùng cũng có thể trở thành con người mà ông hằng mong muốn. Ông muốn thực hiện điều mà mọi đời tổng thống kể từ thời Eisenhower đều khao khát: chấm dứt chế độ mang định hướng cộng sản hiện đang tồn tại tại Cuba.
Eisenhower đã từng nỗ lực; JFK cũng đã từng nỗ lực. Ông Trump đã sống qua thời kỳ Khủng hoảng Tên lửa Cuba—khi ấy ông đã là một người trưởng thành. Ông Biden cũng vậy. Đối với họ, tất cả những điều này đều là những ký ức lịch sử cá nhân vô cùng chân thực.
Và tôi thực sự tin rằng, một phần nguyên nhân của những diễn biến hiện tại nằm ở chỗ ông Trump muốn trở thành vị tổng thống có thể hoàn thành được điều mà chưa một tổng thống nào khác từng làm được. Cá nhân tôi cho rằng ông hoàn toàn có thể làm được điều đó, nhưng tôi không nghĩ rằng thành quả ấy sẽ đạt được thông qua các biện pháp quân sự.
Ông Trump đang nhận được sự chú ý từ những người nắm quyền tại Cuba. Chúng ta hiện có rất nhiều lợi thế đàm phán tại đó. Chính phủ Cuba ngày nay dường như sẵn lòng lắng nghe chúng ta và thực hiện một số điều giúp làm hài lòng phía chúng ta. Điều này đặc biệt đúng đối với thế hệ trẻ tại Cuba: Tôi nghĩ họ mong muốn thấy chính phủ mở rộng quan hệ với Hoa Kỳ và bước qua giai đoạn "Cuba cách mạng" của quá khứ.
.
--- Như vậy, chính phủ Cuba đang sẵn lòng nhượng bộ theo một cách mà chúng ta chưa từng thấy trong nhiều thập niên qua. Giới trẻ Cuba mong muốn xã hội nước này được mở cửa. Họ muốn chính phủ hợp tác thiện chí. Tuy nhiên, nghe có vẻ như bà đang nhận định rằng khả năng rất cao là chính quyền Trump sẽ không chấp nhận điều này?
. Trừ khi có những diễn biến ngầm nào đó mà không ai nhìn thấy, bằng không thì dường như lẽ ra phải có nhiều cuộc đối thoại hơn và việc tuyên bố thắng lợi ngay lúc này, đặc biệt là nếu phía Cuba thực sự đã đưa ra những đề nghị như báo chí vẫn đưa tin.
Ví dụ, tôi không hiểu nổi tại sao lại có bản cáo trạng nhắm vào ông Raúl Castro. Đến khi phiên tòa bắt đầu, liệu ông ấy còn sống để ra hầu tòa hay không? Ông ấy và gia đình vẫn được coi là những người hùng tại Cuba, đặc biệt là trong mắt thế hệ cao tuổi. Vậy tại sao lại cứ gây sự với dòng họ Castro?
.
--- Tôi có thể đưa ra một giả thuyết được không?
. Vâng, xin mời.
.
--- Liệu đó có phải là điều mà cộng đồng người Cuba hải ngoại mong muốn?
. Đó là một câu hỏi hay; cụ thể hơn, liệu đó có phải là điều mà thế hệ người Cuba hải ngoại lớn tuổi mong muốn hay không?
Một phần nhờ vào áp lực từ phía chúng ta, trong suốt 20 năm qua, Cuba đã bắt đầu cho phép nhiều người dân di cư ra nước ngoài hơn, và rất nhiều người trong số đó đã đến định cư tại Hoa Kỳ. Có những bằng chứng cho thấy trong số khoảng một triệu rưỡi người di cư đó, đại đa số thực sự muốn hướng tới tương lai. Họ thực sự không còn hứng thú với việc tiếp tục cuộc chiến tranh từ những năm 1960s nữa.
.
--- Tôi nghĩ chúng ta vừa được nghe về kịch bản lý tưởng nhất theo quan điểm của bà, thưa bà Cécile — đó là việc Hoa Kỳ chấp nhận các nhượng bộ từ phía Cuba, đồng thời cho phép quốc gia này tự chủ chuyển đổi sang chế độ bầu cử tự do, qua đó thay thế chế độ Castro một cách tự nhiên và hòa bình. Vậy đâu là kịch bản tồi tệ nhất trong tình huống này?
. Kịch bản tồi tệ nhất trong ngắn hạn là chúng ta sẽ rơi vào một tình thế thậm chí còn tồi tệ hơn cả hiện tại. Kịch bản tồi tệ nhất về lâu dài là chúng ta sẽ càng làm xa lánh thêm người dân Cuba—những người vốn đã phải chịu đựng các lệnh trừng phạt và cấm vận của chúng ta trong suốt hơn 60 năm qua—và điều này sẽ gây tổn hại đến khả năng thiết lập một mối quan hệ mật thiết với một quốc gia chỉ cách chúng ta vỏn vẹn 90 dặm trong 20, 30, hay 40 năm tới.
Các chính trị gia thường khó có thể nhìn xa hơn kỳ bầu cử tiếp theo. Đó là một trong những điểm yếu cố hữu trong bộ máy chính quyền của chúng ta. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phải suy nghĩ xem mình mong muốn một mối quan hệ như thế nào với Cuba trong 15 năm nữa. Việc xâm lược quốc gia này chắc chắn không phải là cách để gia tăng cơ hội xây dựng một mối quan hệ tốt đẹp trong tương lai.
.
--- Ông cứ liên tục nhắc đến sự căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Cuba như một vấn đề thuộc về thế hệ trước—một tàn dư còn sót lại từ những năm 60s, 70s của thế kỷ trước, từ thời Chiến tranh Lạnh. Tôi có cảm giác rằng vào lúc này, đa số người dân Mỹ chẳng hề bận tâm đến Venezuela, Iran hay Cuba. Điều họ thực sự quan tâm lại là giá xăng dầu và lãi suất ngân hàng. Vậy thì, người dân Mỹ nên cảm nhận như thế nào về cuộc can thiệp mà chúng ta có thể sẽ sớm tiến hành trên hòn đảo này?
. Đây là điều tôi muốn nhắn nhủ tới những người dân Mỹ đó: Hãy thử hình dung rằng ngay lúc này, chúng ta đang đứng trước hai ngả đường để lựa chọn. Hãy hình dung rằng chúng ta có thể bắt đầu bán những phụ tùng thay thế mà Cuba đang vô cùng thiếu thốn để duy trì hoạt động cho các loại máy móc của họ. Hãy hình dung rằng chúng ta có thể ký kết một thỏa thuận cho phép họ bắt đầu nhập cảng trở lại các loại phương tiện giao thông từ Mỹ mà không phải chịu bất kỳ khoản thuế quan nào. Và hãy hình dung rằng chính các bạn có thể lại được tận hưởng những kỳ nghỉ tại Cuba—một điểm đến vốn có chi phí khá phải chăng.
Liệu các bạn sẽ lựa chọn tất cả những điều tốt đẹp đó, hay lại chọn đẩy thêm những người trẻ tuổi của đất nước vào vòng nguy hiểm tại một nơi chỉ cách Florida 90 dặm? Liệu các bạn muốn biến đất nước mình trở thành một kẻ bị cả thế giới xa lánh—thậm chí còn hơn cả tình trạng hiện tại hay sao? Bởi lẽ, nếu gần đây các bạn có dịp đến thăm châu Âu hay Canada, các bạn sẽ nhận thấy rằng người Mỹ hiện đang không được lòng người dân bản địa cho lắm. Và hãy thử hình dung xem điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta thực sự phát động một chiến dịch quân sự tại Cuba.
Tôi nghĩ chúng ta cũng cần phải bàn luận về khía cạnh đạo đức của vấn đề này. Hiện tại, có những người dân Cuba không thể tiếp cận dịch vụ chạy thận nhân tạo vì các bệnh viện đã cạn kiệt nhiên liệu vận hành. Cũng có những người không thể đến nơi làm việc—và hệ quả là không thể nhận lương—chỉ vì họ không thể đổ xăng cho phương tiện đi lại của mình.
Những con người ấy chỉ cách chúng ta vỏn vẹn 90 dặm đường. Liệu chúng ta có thực sự định để nỗi đau đớn và sự thống khổ này tiếp diễn suốt quãng thời gian nóng bức nhất trong năm hay sao? Những tổn hại lâu dài sẽ là gì—không chỉ đối với bản thân họ và sức khỏe của họ, mà còn đối với cách nhìn nhận của họ về Hợp chủng quốc Hoa Kỳ? Chúng ta không thể cứ ngồi yên và đứng nhìn điều này xảy ra.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình