Việc chọn bạn thường được hướng dẫn, chỉ dạy từ cha mẹ và học đường, đối với thiếu niên. Đến tuổi thành niên thì có lẽ nhiều người đã đủ sáng suốt, và có thể có một ít kinh nghiệm, để chọn bạn, chọn nghề nghiệp, chọn người phối ngẫu, chọn tôn giáo (nếu chưa có hoặc có nhưng muốn thay đổi), cho đến chọn tổ chức, đảng phái chính trị cho lý tưởng đời mình.
Tuy vậy, thực tế cho thấy có rất nhiều sự chọn lựa sai lầm, nhỏ hoặc lớn, ảnh hưởng khắp các lãnh vực gia đình, xã hội, tổ chức dân sự, tôn giáo, đảng phái... dẫn đến phiền não, khổ đau nhỏ như chia biệt, phân rã, hiềm thù, cho đến những khổ đau lớn, khủng hoảng lớn để khởi động các cuộc cách mạng, chiến tranh, gây bao nhiêu bức bách, thống khổ cho số đông, cho nhân loại. Chung quy cũng vì chọn sai lúc ban đầu. Người ít học, chọn sai không nói; người có kiến thức, học vị cũng sai nốt. Cho nên sai lầm của một đời người có khi không phải chỉ do nơi kiến thức cao-thấp, mà thường là do niềm tin đặt không đúng người, đúng chỗ. Tin một cách tuyệt đối bất kể đối tượng ấy như thế nào là thứ bệnh u mê, cuồng tín khó chữa trị đã có từ ngàn xưa. Vì cái bệnh này mà bao kiến thức, tư tưởng thu lượm được từ sách vở, học đường, kinh nghiệm sống, cũng trở thành ảo tưởng.
Ở đây không cần đi sâu hơn về giáo lý các tôn giáo, chẳng hạn thế nào là hiểu biết và hành động chân thật, đúng đắn. Chỉ nói điều dễ thấy qua luân lý, đạo đức nền tảng của xã hội. Một người được cho là có phẩm giá, có nhân cách, là người có uy tín, đáng kính trọng, với những chuẩn mực đạo đức được xã hội mặc nhiên công nhận. Nói dễ hiểu, đó là một người hiền, một quân tử, một người không thể và không hề làm điều gì xấu-ác, bất lợi cho gia đình, xã hội, quốc gia. Cụ thể hơn, đó là người không hiếu sát, không giết người hoặc tổn hại mạng sống của nhiều người khác; không tà dâm, ngoại tình làm đỗ vỡ hôn nhân; không trộm cắp, chiếm đoạt bất lương tài sản cá nhân hay của công; không nói dối, không nói lường gạt, không chứng gian, không nói lời ác hoặc nguyền rủa người, không nói lời ly gián chia rẽ người khác, nhóm khác; không rượu chè say sưa, nghiện ngập đến nỗi mất lý trí để nhận biết lẽ đúng-sai trong cuộc sống (1).
Một người trưởng thành không những phải tránh xa những điều ác, xấu, bất lợi, mà còn phải tích cực làm điều thiện, tốt đẹp, lợi ích để góp phần làm cho gia đình, xã hội, quốc gia ngày càng an bình, hạnh phúc hơn.
Một người cao quý, không những không làm điều xấu-ác, mà còn phải tránh xa những người xấu-ác; không những không bênh vực hay ca ngợi những người xấu-ác, mà còn phải lên tiếng phản đối hoặc cố gắng thuyết phục người xấu-ác từ bỏ ác-nghiệp của họ.
Không phân biệt được lẽ đúng-sai, thiện-ác thì dễ chọn lầm người, lầm đường. Nhìn người ác hay người cực ác mà không thấy được cái ác của họ, cứ vùi đầu hùa theo, ca ngợi, cổ vũ, thậm chí chỉ âm thầm ủng hộ, vui mừng với những gì họ làm, thì chính mình cũng là người ác, phi luân, vô đạo.
Không khó để tìm chọn bạn hiền trong cuộc đời. Bạn hiền là người trái ngược với người ác: không làm những điều mà người ác đã làm, đang làm. Bạn hiền là người cao thượng, luôn giữ cho tâm ý, lời nói và hành động phù hợp với chánh thiện (2).
Cuộc đời như cơn gió thoáng qua cửa sổ. Trong cái thoáng chốc ấy, hãy chọn lấy những gì thiện lành, tươi mát cho tâm hồn. Tâm hồn thiện lành, thế giới mới thiện lành, bình an, không còn hãi sợ, ưu phiền.
_________________
(1) Ngũ giới của Phật giáo gồm: 1) không sát sanh, 2) không trộm cắp, 3) không tà dâm, 4) không nói dối, 5, không uống rượu (hoặc dùng chất gây nghiện ngập). Đạo Khổng dạy Ngũ Thường, gồm Nhân (lòng thương yêu), Nghĩa (hành xử công bằng, ngay thẳng, luôn đứng về lẽ phải), Lễ (ứng xử chuẩn mực, khuôn phép), Trí (hiểu biết, nhận thức đúng sai, sáng suốt và có tri thức), Tín (sự uy tín, giữ lời, thành thật, đáng tin trong mối quan hệ với gia đình, xã hội). Đạo Đức Chúa Trời có mười điều răn trong đó 6 điều răn sau rất tương đồng với đạo Phật và đạo Khổng: Thứ năm: Chớ giết người; Thứ sáu: Chớ làm sự dâm dục; Thứ bảy: Chớ lấy của người; Thứ tám: Chớ làm chứng dối; Thứ chín: Chớ muốn vợ chồng người; Thứ mười: Chớ tham của người. (Wikisource)
(2) “Chớ nên kết bạn với người ác, chớ nên kết bạn với người kém hèn, hãy nên kết bạn với người lành, với người chí khí cao thượng.” (Kinh Pháp Cú, Câu 78) Người chí khí cao thượng ở đây, được Hòa thượng Thích Thiện Siêu giải thích là người không còn điều ác nơi thân, khẩu, ý nữa.
Hình bìa: 123Clicks.com
CHÁNH PHÁP Số 175, tháng 06.2026
NỘI DUNG SỐ NÀY:
· THƯ TÒA SOẠN, trang 2
· GIÁO DỤC TỰ THÂN TÁC CHỨNG (Nguyên Siêu), trang 3
· VĂN TƯỞNG NIỆM BỒ TÁT THÍCH QUẢNG ĐỨC (Thích Chúc Hiền), trang 5
· TAM PHÁP ẤN, t.t. (HT. Thích Nhất Hạnh giảng), trang 7
· LỬA TỪ BI (thơ Vũ Hoàng Chương), trang 11
· TÁNH KHỞI LUẬN: LÝ THUYẾT PHÂN PHỐI TRẬT TỰ TRONG HOA NGHIÊM TÔNG (Tuệ Sỹ), trang 12
· TIẾNG CHIM KÊU (thơ Phổ Đồng), trang 16
· HUYỀN THOẠI HOA SEN LỬA (Lãng Thanh), trang 17
· NGUYÊN TẮC ÁP DỤNG GIỚI LUẬT TRONG ĐẠO PHẬT (Đạo Hy), trang 19
· NHỚ PHẠM THIÊN THƯ (thơ Thy An), trang 20
· KHÁI NIỆM VỀ PHẬT TÁNH (TN Hằng Như), trang 22
· SƠ QUÁT VỀ CHỮ TÁNH VÀ CHỮ TƯỚNG TRONG ĐẠO PHẬT QUA DUY THỨC HỌC, t.t. (Khánh Hoàng), trang 26
· DẠ ẢNH, CẮN NIỀM ƯU TƯ... (thơ Phù Du), trang 30
· NGÀY HẠNH, HỌC THEO HẠNH ĐỨC QUÁN THẾ ÂM (Nhóm Áo Lam), trang 31
· NHÌN RA TỪ HẬU LIÊU CHÙA (thơ Trần Kiêu Bạc), trang 33
· RẰNG XƯA CÓ GÃ TỪ QUAN (Nhất Thanh), trang 34
· THỨC TỈNH (thơ Diệu Viên), trang 36
· ĐỨC PHẬT RA ĐỜI ĐÃ MỞ TOANG CÁNH CỬA TỰ DO CHO CON NGƯỜI (Huỳnh Kim Quang), trang 39
· MỖI NGÀY MỘT NIỀM VUI (thơ Hoàng Thục Uyên), trang 42
· NHƯ NHIÊN VỐN KHÔNG TỊCH (Nguyên Giác), trang 43
· TỔ TRUYỀN ĂN MAU (thơ TM Ngô Tằng Giao), trang 46
· THÔNG BÁO SỐ 1 - Khóa Tu Học Phật Pháp Bắc Mỹ lần 12, trang 47
· CHÙM TỨ CÚ LỤC BÁT “ĐỘ LƯỢNG KHOAN DUNG” (thơ Vĩnh Hữu Tâm Không), trang 48
· TRUYỆN CỰC NGẮN (Steven N), trang 49
· BẢN SANH: TRUYỆN 9 – JATAKA TALES: STORY 9 (Nguyên Giác), trang 51
· RÊU PHỦ LỐI XƯA (Tuệ Uyển Nhi), trang 53
· XÁ LỢI TỪ BI GIỮA TÀN TRO LỊCH SỬ (Dạ Chung), trang 54
· CỞI TRÓI tập 2 – chương 22, t.t. (truyện dài Vĩnh Hảo), tr. 65
https://chanhphap.us/CHANH%20PHAP%20BO%20MOI/Muc%20luc%202026/CP%20so%20175%20(06.26).htm
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình