Trump nói: mục tiêu kế tiếp là Cuba. Dân Mỹ gốc Cuba ở 3 thế hệ suy nghĩ khác nhau.
Tại sao Mỹ bằng mọi giá triệt đường sống của Cuba và không muốn bơm tiền dể giúp Cuba phát triển như đã giúp Việt Nam? Có lẽ vì các xác lính Mỹ cần tìm ở Việt Nam, trong khi Cuba không có gì hết? Sau đây là một lá thư từ một người Mỹ gốc Cuba ở thế hệ thứ ba, nêu lên những suy nghĩ phức tạp thế hệ. Bài viết đăng trên báo USA Todey sáng Chủ Nhật ngày 7 tháng 6/2026. Tác giả bài viết là nhà văn Sara Pequeño, nhan đề bài viết là "Trump says 'Cuba is next.' My family says it's complicated" (Trump nói 'Cuba sẽ là mục tiêu tiếp theo'. Gia đình tôi lại thấy vấn đề này thật phức tạp.) Bản dịch như sau. Chữ "tôi" trong bài là tác giả Sara Pequeño.
Trên tường căn hộ của tôi ở New York có treo một bức tranh khắc gỗ. Đó là một khung cảnh hòn đảo giản dị. Ngày nào tôi cũng nhìn thấy nó: một trang trại ở tiền cảnh, với cây cọ cao và hàng rào dây thép gai, cùng những dãy núi xa xa nơi đường chân trời.
Đó là món đồ duy nhất tôi sở hữu có nguồn gốc từ Cuba – nơi đã nuôi lớn ông tôi, nơi ông đã rời bỏ khi còn là một thanh thiếu niên vào những năm 1960s, thời điểm Fidel Castro lên nắm quyền kiểm soát đất nước.
Cuba là nơi tôi khao khát được hiểu rõ, nơi cha tôi mong mỏi được ghé thăm, nhưng lại là nơi ông tôi hài lòng khi không bao giờ phải nhìn thấy lần nào nữa. Đó cũng là nơi liên tục xuất hiện trên các bản tin vài tháng gần đây, khi Tổng thống Donald Trump bắt đầu chiến dịch thay đổi cục diện khu vực Mỹ Latinh.
Suốt nhiều tháng qua, tôi đã đắn đo suy nghĩ về cách tham gia vào cuộc thảo luận xoay quanh vấn đề Cuba. Quan điểm của tôi – một người theo tư tưởng tiến bộ – khác biệt hoàn toàn so với cha và ông tôi. Tuy nhiên, tôi cũng hiểu rằng mình có được đặc quyền này là nhờ việc tôi đứng ngoài cuộc cách mạng năm xưa, nhờ trải nghiệm của một người mang dòng máu Cuba hòa quyện với văn hóa da trắng miền Nam nước Mỹ, và là người mà sợi dây kết nối với Cuba chỉ gói gọn trong cái họ [trong tên] của mình cùng món đồ trang trí treo trên tường.
Tôi muốn biết những người gốc Cuba gần gũi nhất với mình nghĩ gì về khả năng xảy ra hành động quân sự tại Cuba, vì vậy, vào tháng 6, tôi đã gọi điện cho ông và cha để bàn luận về những gì có thể xảy ra.
Khả năng Mỹ can thiệp vào Cuba đang trở thành tâm điểm của các bản tin
Những dấu hiệu về một hành động sắp diễn ra tại Cuba đã xuất hiện ngay sau khi Hoa Kỳ bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro vào tháng 1. Tổng thống Trump đã kêu gọi các quan chức Cuba "đạt được một thỏa thuận" trong bối cảnh đó, đồng thời lưu ý rằng nguồn dầu mỏ từ Venezuela – vốn duy trì sự vận hành của đời sống tại Cuba – sẽ không còn được cung cấp nữa sau hơn 60 năm.
"Nhân tiện thì, Cuba sẽ là mục tiêu tiếp theo đấy," ông Trump phát biểu tại một hội nghị thượng đỉnh kinh tế ở Miami vào ngày 27 tháng 3. "Nhưng cứ coi như tôi chưa nói câu đó đi." Các biện pháp trừng phạt đối với Cuba đã được mở rộng vào ngày 1 tháng 5. Vào ngày 20 tháng 5, chính phủ Hoa Kỳ đã truy tố cựu Chủ tịch Nước Cuba Raúl Castro với bốn tội danh giết người liên quan đến vụ bắn hạ các máy bay của người Cuba lưu vong vào năm 1996.
Cũng trong ngày hôm đó, ông Trump đã đưa ra một tuyên bố nhân Ngày Độc lập của Cuba, trong đó nhấn mạnh rằng ông đang "có những hành động quyết liệt vì lợi ích của vùng đất chịu nhiều đau khổ này tại bán cầu của chúng ta, cũng như để giải quyết các mối đe dọa đối với an ninh quốc gia xuất phát từ khu vực này."
Ông tôi tin chắc rằng ông Trump thực sự quan tâm đến Cuba. Cha tôi lại cho rằng Tổng thống chỉ đang phô trương thanh thế để ghi điểm chính trị, kiếm phiếu với cộng đồng người Cuba tại Hoa Kỳ. Còn tôi thì tin rằng Hoa Kỳ muốn thâu tóm đất nước này nhằm mục đích chiếm đoạt tài nguyên.
Trump là 'người duy nhất có thể mở ra một con đường'
Ông tôi, Pedro Pequeño, sinh năm 1943 tại Matanzas, một thành phố cách Havana khoảng một tiếng rưỡi đi đường. Gia đình ông thuộc tầng lớp trung lưu vững chắc: cha ông là người nhập cư từ Tây Ban Nha và làm chủ một cửa hàng giày, còn mẹ ông ở nhà nội trợ.
"Tình hình ở Cuba chưa bao giờ thực sự tốt đẹp, bởi luôn tồn tại bóng ma của chế độ độc tài, chủ nghĩa cực đoan, quân nổi dậy và những thứ tương tự," ông tôi nói với tôi qua điện thoại, khi nhắc đến cả Castro và người tiền nhiệm của ông ta là Tổng thống Fulgencio Batista.
Năm 1958, ông tôi sang Hoa Kỳ để theo học tại một trường quân sự ở Virginia, rồi trở về Cuba khi Castro lên nắm quyền vào năm sau đó. Năm 1962, ông quay lại Hoa Kỳ với tư cách là người tị nạn chính trị thông qua Chiến dịch Pedro Pan – một chương trình do tổ chức Catholic Charities tại Cuba và chính phủ Hoa Kỳ phối hợp thực hiện nhằm hỗ trợ trẻ em Cuba. Ông đến Miami trước khi chuyển đến Wichita, bang Kansas, cùng với chị (hay em gái) của mình.
"Tôi yêu đất nước này vì tôi trân trọng những giá trị mà nó mang lại," ông nói.
Ông tôi là một người thông minh. Ông có bằng tiến sĩ nhân học và từng là giáo sư tại Đại học Rollins ở Winter Park, Florida, trong suốt nhiều thập niên. Dù bệnh Parkinson đã ảnh hưởng đến khả năng vận động, ông vẫn rất minh mẫn và thấu đáo khi bàn về lịch sử chính trị quê hương cũng như con đường phát triển tối ưu cho đất nước. Có lúc, tôi hỏi liệu sự can thiệp của Mỹ có phải là giải pháp duy nhất để giải phóng Cuba hay không.
"Vậy, cháu có thấy giải pháp nào khác không?" – ông tôi hỏi với giọng đầy vẻ mỉa mai; giọng ông lúc ấy trở nên đanh thép, khác hẳn với những quãng ngập ngừng run rẩy xuyên suốt phần còn lại của cuộc trò chuyện.
Ông tôi đã ủng hộ Trump từ nhiều năm nay – một chủ đề mà tôi được dặn là nên tránh nhắc đến khi đến thăm ông. Trong cuộc trao đổi, ông gọi Trump là "người duy nhất" có thể cứu Cuba, cho rằng các đời tổng thống Mỹ trước đây hoặc là đã thất bại trong việc giải phóng đất nước này, hoặc là hoàn toàn lãng quên nó. Ông lo ngại về nguy cơ trỗi dậy của chủ nghĩa khủng bố trên hòn đảo và cho rằng vị tổng thống đương nhiệm cũng có cùng nỗi lo đó.
“Vấn đề không phải là Trump tốt hay xấu,” ông nói. “Trump có lẽ là người duy nhất có thể mở ra một con đường mới.”
Tôi không đồng tình với ông mình, nhưng tôi hiểu quan điểm của ông. Ông tôi là người đã tận mắt chứng kiến những gì mà việc Castro lên nắm quyền đã gây ra cho gia đình, bạn bè và hàng xóm của mình.
Ông tin vào "giấc mơ Mỹ" vì chính ông đã hiện thực hóa được nó. Ông tin Trump khi Trump nói rằng mình quan tâm đến người dân Cuba, bởi ông coi cách Trump can thiệp vào Mỹ Latinh là một điều tích cực.
Không cần sự can thiệp của Mỹ. 'Hãy để người dân tự quyết định.'
Cha tôi, ông Pedro Pequeño II (hay còn gọi là Pete trong mắt mọi người ở quê nhà), có mối liên hệ rất khác với Cuba do ông thuộc thế hệ đầu tiên sinh ra tại Hoa Kỳ. Ông lớn lên ở Orlando, Florida, trong môi trường đậm chất văn hóa Cuba. Dù vậy, cha mô tả mối liên hệ của mình với Cuba là khá xa cách, một phần vì cha ông hiếm khi nhắc về nơi này.
Khoảng cách đó càng lớn hơn khi cha chuyển đến North Carolina vào những năm 1990s để nhận công việc đầu tiên – nơi mà sau này cha đã chọn để xây dựng tổ ấm của mình.
“Với bố, nơi đó từng là một chốn bình yên tuyệt đẹp nhưng rồi bị Castro thâu tóm, khiến gia đình mình mất trắng mọi thứ,” cha chia sẻ trong cuộc điện thoại gần đây giữa hai cha con.
Cha kể rằng mình bắt đầu hiểu rõ hơn về sự phức tạp trong chính trị Cuba cũng như vai trò của Hoa Kỳ khi theo học các lớp về các vấn đề Mỹ Latinh tại Đại học Rollins.
Là người tự nhận theo phe Cộng hòa ủng hộ Reagan nhưng dần trở nên ôn hòa hơn theo thời gian, quan điểm của cha về chế độ cộng sản hiện nay cũng đa chiều và thấu đáo hơn so với hồi còn sống ở Florida.
“Bố nghĩ nền dân chủ tự thân nó là một điều tốt đẹp; khi được để cho phát triển một cách tự nhiên, người dân Cuba sẽ mong muốn có nó, chứ không thể bị ép buộc chấp nhận,” cha tôi nói.
Dù ghi nhận rằng Cuba từng có hệ thống y tế và giáo dục khá tốt, cha tin rằng đất nước này cần được hỗ trợ về cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, cha tỏ ra e ngại trước sự quan tâm mới mẻ mà chính quyền Trump dành cho Cuba; cha không đồng tình với quan điểm cho rằng Hoa Kỳ nên là bên duy nhất can thiệp để hỗ trợ người dân Cuba. “Bố nghĩ thà để người dân tự quyết định còn hơn là cố gắng lái mọi thứ theo hướng đó,” cha nói. “Bố thực sự tin rằng chúng ta không cần lãng phí nguồn lực để đi khắp thế giới nhằm chinh phục các nơi khác; thay vào đó, điều cần làm là tìm cách khuyến khích tự do và dân chủ tại những quốc gia này.”
Thật ngạc nhiên, tôi nhận thấy quan điểm chính trị của mình và cha có nhiều điểm tương đồng hơn tôi tưởng. Dù khác biệt về quan điểm đối với các vấn đề trong nước, cả hai chúng tôi đều tin rằng tốt nhất là cứ để mặc Cuba tự xoay xở. Tuy nhiên, khi tôi kể lại lời cha nói cho ông nội nghe, ông tôi gạt đi ngay. Ông tôi bảo rằng cha tôi chưa bao giờ đặt chân đến Cuba cả.
"Cha cháu chẳng biết mình đang nói gì đâu," ông nội nói.
May mắn thay, tôi có thể tự đưa ra kết luận của riêng mình về Cuba.
Đầu óc tôi rối bời sau hai cuộc điện thoại, cứ mãi băn khoăn về quan điểm của bản thân đối với việc Mỹ can thiệp vào Cuba.
Tôi cực lực phản đối điều đó. Tôi không cho rằng chúng ta có quyền áp đặt những gì sẽ diễn ra ở đó. Tôi tin rằng chúng ta nên tôn trọng ý nguyện của người dân đang sinh sống trên hòn đảo này thay vì làm cho tình hình chính trị của đất nước họ thêm phức tạp.
Tôi cũng tin rằng Cuba đang khốn đốn chính vì những hành động của Hoa Kỳ. Các lệnh trừng phạt của chúng ta chỉ gây hại cho người dân Cuba; việc cho rằng tình trạng nghèo đói tại quốc gia này hoàn toàn do phe cộng sản gây ra là một cái nhìn phiến diện, bỏ qua những tác động từ sự can thiệp quân sự và ngoại giao của Mỹ trong suốt sáu thập niên qua.
Tôi cũng cảm nhận được một nỗi khao khát mãnh liệt—sợi dây kết nối tổ tiên với mảnh đất này, vốn chảy trong huyết quản gia đình tôi, đang thôi thúc tôi hướng về nơi mà tôi chỉ có thể ghé thăm trong những giấc mơ. Hình ảnh trang trại giữa rừng đang bốc cháy mà tôi thấy mỗi ngày như đang vẫy gọi, nhắc nhở tôi hãy giữ vững niềm tin rằng một ngày nào đó, tôi sẽ được cùng gia đình đặt chân đến Matanzas và tận mắt chiêm ngưỡng nơi đã hun đúc nên con người ông nội tôi.
Đúng vậy, tôi mong muốn người dân Cuba được tự do. Tự do đưa ra lựa chọn về thể chế chính quyền mà họ mong muốn, không chịu bất kỳ sự can thiệp nào từ các cường quốc thế giới. Đúng vậy, tôi mong người dân Cuba có được cuộc sống mà họ hằng mơ ước—một cuộc sống không còn cảnh đói nghèo và có điện dùng suốt cả ngày. Tôi muốn ông tôi được chứng kiến một đất nước Cuba tự do trước khi qua đời, và muốn cha mình được nhìn thấy nơi mà cha vẫn luôn đau đáu hướng về.
Tuy nhiên, sự can thiệp của Hoa Kỳ có thể mang lại nhiều vấn đề hơn là giải pháp.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình