Bản tin sau đây của báo South China Morning Post: Vì sao "lối đi vòng" qua Việt Nam của hàng hóa Trung Quốc xuất sang Mỹ đi vào ngõ cụt? Liệu có thể tìm thấy một "bến đỗ" an toàn khác tại Việt Nam, hay việc cố gắng làm vậy chỉ là hành động viển vông đối với các doanh nghiệp Trung Quốc đang muốn đi trước một bước so với ông Trump và né tránh thuế quan?
Gần một thập niên trước, một trong những nhà xuất cảng dệt may lớn nhất Trung Quốc đã vạch ra kế hoạch nhằm phòng ngừa các rào cản thương mại do Tổng thống Mỹ Donald Trump thúc đẩy trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông.
Ban lãnh đạo công ty tin rằng việc chuyển cơ sở sản xuất chính từ vùng duyên hải phía đông Trung Quốc sang Việt Nam sẽ là giải pháp lâu dài – giúp né tránh những rắc rối phức tạp trong chuỗi cung ứng bằng cách đặt cơ sở tại nơi có mức thuế thấp hơn, đồng thời tiếp tục cung cấp tất (vớ) và khăn tắm cho hệ thống siêu thị Walmart.
Nỗ lực đi trước một bước so với ông Trump vào năm 2017, thông qua việc đặt cơ sở tại tỉnh Hưng Yên (Việt Nam), ban đầu đã mang lại lợi nhuận lớn cho Tập đoàn Jasan nhờ tiết kiệm được chi phí thuế quan. Trong khi đó, doanh nghiệp dệt may này chứng kiến các đối thủ cùng ngành tại Trung Quốc bị cuốn vào những biến động thương mại dường như không có hồi kết giữa Bắc Kinh và Washington.
Tuy nhiên, những tháng gần đây, một sự thay đổi đột ngột đã đảo lộn chiến lược của công ty. Theo thông tin từ một số cơ quan truyền thông nhà nước và ấn phẩm kinh doanh tại Trung Quốc, các hợp đồng đã bị hủy bỏ vội vã trong bối cảnh công ty rút toàn bộ vốn đầu tư khỏi Việt Nam.
Sự đảo chiều bất ngờ này diễn ra sau khi Jasan công bố kế hoạch đầu tư nhà máy mới tại tỉnh Thanh Hóa (Việt Nam) vào tháng 9/2025, nhưng rồi lại từ bỏ kế hoạch này vào tháng 2/2026.
Dự án trị giá 180 triệu nhân dân tệ (26,6 triệu USD) này được kỳ vọng sẽ sản xuất 60 triệu đôi tất mỗi năm để xuất cảng sang Mỹ. Trong hồ sơ gửi lên Sở Giao dịch Chứng khoán Thượng Hải, Jasan lý giải việc rút lui là do sự chậm trễ trong khâu tiếp nhận đất đai và những "bất ổn trong hoạt động cũng như triển vọng xuất cảng" gần đây.
Các công ty xuất cảng Trung Quốc tại Việt Nam – những doanh nghiệp từng đổ xô đến quốc gia Đông Nam Á này để né tránh thuế quan của Mỹ – giờ đây đang nhận ra rằng vận may của họ có thể đảo chiều nhanh chóng đến mức nào.
Những doanh nghiệp đặt chân đến Việt Nam sau khi cuộc chiến thương mại đầu tiên giữa ông Trump và Trung Quốc bùng nổ vào năm 2018 đã gặt hái được nhiều lợi ích đáng kể trong những năm tiếp theo, khi Bắc Kinh và Washington liên tục đối đầu. Tuy nhiên, gần đây, mối quan hệ vốn nguội lạnh giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đã bắt đầu tan băng – một diễn biến vấp phải sự phản đối từ Quốc hội và chính quyền của ông Trump – trong khi một số cuộc điều tra thương mại và các động thái thù địch dường như đã chuyển hướng từ Bắc Kinh sang Hà Nội.
Khi số phận của Việt Nam đang ở thế bấp bênh giữa hàng loạt cuộc điều tra theo Mục 301 do Mỹ khởi xướng, các nhà đầu tư Trung Quốc tại đây đang trăn trở với những câu hỏi: liệu mô hình trung chuyển hàng hóa để né thuế còn khả thi hay không? Và nếu không, thì đâu sẽ là điểm đến tiếp theo?
Các chuyên gia quan sát thương mại đang hối thúc các doanh nghiệp Trung Quốc xem xét lại chiến lược và từ bỏ "tư duy cơ hội". Khi con đường vòng qua Việt Nam – vốn từng rất phổ biến – dần mất đi tính khả thi, các doanh nghiệp được khuyến cáo không nên ảo tưởng rằng họ có thể tìm thấy một quốc gia khác để tiếp tục chiến thuật né thuế "Trung Quốc cộng một" (China plus one) – chiến thuật vốn đã bùng nổ mạnh mẽ kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng.
"Ngay cả khi mối quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ không thay đổi, bất kỳ sự cải thiện nào trong quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ cũng sẽ làm xói mòn lợi thế của Việt Nam, chưa kể đến việc Mỹ có thể đang âm thầm chuẩn bị một cuộc chiến thương mại nhắm vào Việt Nam," ông Zhou Libin, Tổng giám đốc công ty Tiansu Machinery and Technology (có trụ sở tại tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc và sở hữu một nhà máy tại Hải Phòng, Việt Nam từ năm 2018), nhận định.
Ông Zhou lưu ý rằng tình hình đã trở nên tồi tệ đến mức trong những tháng gần đây, "có lẽ thà ở lại Trung Quốc còn hơn".
.
Việt Nam bị áp dụng "kịch bản dành cho Trung Quốc"
Sau khi vượt qua Trung Quốc vào tháng 1 để trở thành quốc gia có thặng dư thương mại lớn nhất với Mỹ, Việt Nam hiện đang phải đối mặt với chính những biện pháp mà Washington từng thiết kế để kiềm chế Trung Quốc.
Những thay đổi trong cơ cấu thuế quan thực sự đã thu hẹp khoảng cách này. Trước khi Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết vô hiệu hóa một số biện pháp vào tháng 2, hàng hóa từ Trung Quốc phải chịu mức thuế tổng cộng 20% – bao gồm 10% thuế "có đi có lại" và 10% thuế liên quan đến vấn đề fentanyl. Mặc dù sau đó ông Trump đã áp lại mức thuế chung 15% theo Mục 122, nhưng mức thuế cơ bản áp dụng cho Việt Nam lại biến động rất mạnh. Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 cho phép áp dụng các mức thuế tạm thời nhằm giải quyết áp lực về cán cân thanh toán của Hoa Kỳ, trong khi cuộc điều tra theo Mục 301 lại nhắm vào các "hành vi thương mại không công bằng" của những quốc gia cụ thể và có thể tạo cơ sở pháp lý để Tổng thống Hoa Kỳ áp đặt thuế quan.
Việt Nam đã hưởng lợi lớn khi các cuộc điều tra đó chủ yếu nhắm vào Trung Quốc.
Khi Trung Quốc và Hoa Kỳ rơi vào cuộc chiến thương mại – bắt đầu bằng động thái của ông Trump vào tháng 3 năm 2018 thông qua cuộc điều tra theo Mục 301 về các vi phạm quyền sở hữu trí tuệ (IP) của Trung Quốc – những diễn biến tiếp theo bao gồm việc áp thuế, các biện pháp trả đũa từ phía Trung Quốc, cùng các cuộc đàm phán và sự đổ vỡ của những cuộc đàm phán đó.
Một số nhà sản xuất Trung Quốc vốn có hoạt động tại Mỹ đã hoảng loạn và đổ xô đến Việt Nam để tìm nơi trú ẩn, tận dụng khả năng tiếp cận thị trường Mỹ dễ dàng hơn vào thời điểm đó. Thông tin từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam cũng cho thấy dòng vốn đầu tư trực tiếp lớn từ các doanh nghiệp Trung Quốc trong những năm gần đây.
Khi làn sóng dịch chuyển này mới bắt đầu, ông Zhou và những người khác không hề hay biết rằng cơ hội từng được coi là "vàng" này sẽ tan biến chỉ sau vài năm, gây thiệt hại cho ngành sản xuất và nền kinh tế Việt Nam.
Mặc dù Trung Quốc là mục tiêu chính khi ông Trump tung ra hàng loạt mức thuế được gọi là "thuế đáp trả" vào tháng 4 năm 2025, Việt Nam cũng không tránh khỏi hệ lụy khi bị áp mức thuế cao ngất ngưởng lên tới 46%. Mức thuế này sau đó đã được giảm xuống còn 20%, nhưng đi kèm với những điều kiện khắt khe.
Trong cùng một sắc lệnh hành pháp, Washington đã áp mức phạt 40% đối với hàng hóa trung chuyển—những sản phẩm chủ yếu sử dụng nguyên liệu nước ngoài nhưng chỉ trải qua công đoạn lắp ráp đơn giản ở nơi khác nhằm lách các hạn chế thương mại.
Dù không nêu đích danh quốc gia nào, biện pháp này được dư luận hiểu rộng rãi là nhắm vào hàng hóa Trung Quốc được xuất cảng qua Việt Nam.
"Khi đó, chúng tôi bắt đầu lo sợ rằng mình không còn đường lui, ngay cả khi đã ở Việt Nam," ông Zhou nhớ lại.
Hiện nay, Washington đang triển khai "vũ khí" thương mại mạnh mẽ nhất của mình: các cuộc điều tra theo Mục 301 nhắm vào vấn đề bảo hộ sở hữu trí tuệ, năng lực sản xuất và các thực tiễn về lao động tại Việt Nam. Tháng trước, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đã liệt kê Việt Nam vào danh sách các quốc gia cần ưu tiên giám sát do "thất bại dai dẳng trong việc giải quyết những lo ngại kéo dài về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ".
Những động thái này diễn ra song song với sự gia tăng đột biến kim ngạch xuất cảng sang Mỹ, giúp thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ trong quý đầu tiên tăng mạnh và vượt qua cả Trung Quốc, theo số liệu chính thức từ phía Mỹ.
.
Sự "tan băng" trong quan hệ Mỹ - Trung
Trong khi Việt Nam đang chịu áp lực lớn, quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ hiện không còn căng thẳng gay gắt. Các quan chức thương mại từ Bắc Kinh và Washington đã nhiều lần gặp gỡ kể từ tháng 5 năm 2025 để duy trì đối thoại.
Chuyến thăm cấp nhà nước gần đây của ông Trump tới Trung Quốc—chuyến thăm đầu tiên của ông sau gần một thập niên—cùng những cuộc trao đổi thân thiện với Chủ tịch Tập Cận Bình dường như đã giúp xoa dịu thêm căng thẳng và củng cố thỏa thuận đình chiến trong cuộc chiến thương mại. Hai bên cũng nhất trí thành lập các hội đồng thương mại và đầu tư. Nhìn chung, quan hệ song phương được kỳ vọng sẽ duy trì sự ổn định, với việc Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến sẽ có chuyến thăm đáp lễ tới Mỹ vào cuối năm nay. Trong khi đó, các động thái của Mỹ nhắm vào Việt Nam đã gây ra tâm lý lo ngại và hoang mang, đặc biệt là đối với các công ty Trung Quốc vốn đã nằm trong tầm ngắm.
Năm ngoái, Jinko Solar – một trong những nhà sản xuất tấm pin năng lượng mặt trời hàng đầu thế giới – đã tìm cách cắt giảm khoản đầu tư 1,5 tỷ USD tại tỉnh Quảng Ninh (Việt Nam) xuống còn 294 triệu USD, trước khi quyết định hủy bỏ hoàn toàn dự án này vào tháng Hai. Động thái rút lui diễn ra sau khi công ty con của Jinko tại Việt Nam bị Bộ Thương mại Mỹ cáo buộc bán phá giá và áp thuế vào năm ngoái.
"Với các công cụ như cuộc điều tra theo Mục 301, Washington đang rà soát lại bản đồ thương mại," ông Dan Martin, cố vấn kinh doanh quốc tế làm việc tại Hà Nội thuộc công ty tư vấn toàn cầu Dezan Shira & Associates, nhận định. "Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Ấn Độ và Mexico đều có thể bị đưa vào tầm ngắm nếu bị coi là nơi trung chuyển để né thuế thay vì là các cơ sở sản xuất thực thụ."
Thay vì chỉ đơn thuần chuyển hoạt động sản xuất sang một quốc gia khác để thay đổi nhãn mác sản phẩm, "chiến lược tốt hơn là phân bổ địa lý... và tạo ra giá trị nội địa sâu rộng hơn", ông Martin giải thích, đồng thời lưu ý rằng việc chỉ chú trọng vào khâu lắp ráp giá rẻ sẽ trở thành một bất lợi.
"Họ nên ngừng tìm kiếm các kẽ hở pháp lý mới," ông nói thêm. "Những công ty đến Việt Nam chỉ để thay đổi nhãn mác trên bao bì đang tự đặt mình vào thế nguy hiểm."
Trong khi đó, theo ông Martin, Hà Nội cũng đang điều chỉnh chiến lược của mình. Ông dự đoán Việt Nam sẽ hành động để ngăn chặn các hành vi bị coi là lạm dụng quy định của các nhà xuất khẩu Trung Quốc, đồng thời "giới thiệu các biện pháp cải cách như một bước nâng tầm quốc gia thay vì một bài kiểm tra lòng trung thành về mặt địa chính trị".
.
Một bộ quy tắc mới, không phải một Việt Nam mới
Nhiều nhà đầu tư đang lo ngại về khả năng cuộc điều tra theo Mục 301 của Mỹ đối với Việt Nam sẽ kết thúc vào tháng 7, điều có thể dẫn đến các mức thuế quan mới. Do đó, thời hạn đang đến gần này đã thúc đẩy một cuộc chạy đua tìm kiếm "bến đỗ" an toàn tiếp theo.
"Chúng tôi có thể quay lại Trung Quốc hoặc tìm một quốc gia có lợi thế về thuế quan thấp và thị trường nội địa lớn, chẳng hạn như Indonesia," ông Zhou từ công ty Tiansu Machinery and Technology cho biết.
Tuy nhiên, một số chuyên gia phân tích địa chính trị cho rằng Hà Nội có thể sẽ nỗ lực bảo vệ nền tảng công nghiệp của mình. Ông Trần Mạnh Hùng, Trưởng bộ phận Sở hữu trí tuệ và Công nghệ của Baker McKenzie tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, lưu ý rằng Việt Nam vẫn cam kết thực hiện chính sách quan hệ cân bằng.
Việt Nam nhận thức được rằng đầu tư từ Trung Quốc là yếu tố thiết yếu đối với nền kinh tế và "nhiều khả năng sẽ tiếp tục tăng cường quan hệ kinh tế với cả Mỹ và Trung Quốc, đồng thời vẫn cởi mở đón nhận đầu tư từ cả hai nước", ông Hùng nhận định.
Cách Hà Nội xử lý những bất bình từ phía Washington rốt cuộc có thể quyết định số phận của các nhà sản xuất Trung Quốc đang hoạt động tại Việt Nam, ông Hùng nói thêm.
.
Vươn ra toàn cầu, phát triển tại địa phương
Trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc đối mặt với ngày càng nhiều trở ngại ở nước ngoài, Bắc Kinh đã tăng cường giám sát quy định, ngay cả khi giới lãnh đạo cấp cao vẫn tiếp tục ủng hộ chiến lược vươn ra toàn cầu.
Trong tháng này, Quốc vụ viện Trung Quốc đã công bố các quy định mới về đầu tư ra nước ngoài. Bên cạnh việc nhấn mạnh các nguyên tắc thị trường và sự tôn trọng luật pháp nước sở tại, chính quyền trung ương tái khẳng định sự ủng hộ đối với các doanh nghiệp cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Truyền thông nhà nước thừa nhận rằng một số doanh nghiệp Trung Quốc còn hạn chế hiểu biết về các rủi ro tại nước ngoài và có thể đưa ra quyết định vội vàng. Các quy định mới được đưa ra nhằm cung cấp thêm hướng dẫn về việc nâng cao hiệu quả hoạt động và nội địa hóa.
"Quốc vụ viện sẽ điều chỉnh các chính sách đầu tư ra nước ngoài dựa trên tình hình và rủi ro thay đổi tại các quốc gia khác, đồng thời tăng cường công tác giám sát, cảnh báo sớm và đánh giá rủi ro," một quan chức cho biết trong cuộc họp báo ngày 1 tháng 6.
Khung chính sách mới khuyến khích các doanh nghiệp Trung Quốc nâng cấp và nội địa hóa hoạt động tại nước ngoài, ngay vào thời điểm các doanh nghiệp tại Việt Nam đang phải đối mặt với lựa chọn khó khăn: ở lại hay rời đi.
Ông Carl Thayer, chuyên gia nghiên cứu về Việt Nam và là giáo sư danh dự tại Đại học New South Wales (Úc), nhận định rằng một quá trình chuyển đổi đang diễn ra.
"Một số công ty Trung Quốc đang tăng cường tích hợp theo chiều dọc trong quy trình sản xuất tại Việt Nam và sử dụng nhiều nguyên liệu thô tại địa phương hơn để tuân thủ 'quy tắc xuất xứ'," ông Thayer nói. Ông chỉ ra sự chuyển dịch từ hình thức "chuyển hướng sản phẩm đơn thuần" sang "tích hợp sản xuất bài bản và hợp pháp hơn". Theo ông Thayer, để tồn tại trong bối cảnh thương mại mới, ngày càng nhiều doanh nghiệp Trung Quốc sẽ áp dụng các chiến lược tập trung vào "toàn cầu hóa thực sự". Ông cho biết điều này bao gồm việc tuyển dụng các nhà quản lý và chuyên gia tại địa phương, cũng như chuyển hướng mục tiêu bán hàng sang các thị trường ngoài Mỹ nhằm giảm thiểu rủi ro từ chính sách thương mại của Washington.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình