California: Tòa án di trú Sacramento tràn ngập. Thẩm phán Di trú Susan Phan có ngày phải xét xử 111 hồ sơ di trú. Hiệp hội Luật sư Di trú báo động: chính quyền xếp lịch dồn dập, gây ra bất công cho người di dân vì Thẩm phán chỉ còn vài phút để xét cho một hồ sơ di trú. Bị Trump thúc đẩy trục xuất ào ạt, nhưng nhiều thẩm phán muốn làm đúng luật, nghe từng hoàn cảnh.
.
Theo tin báo Sacramento Bee hôm Thứ Ba: Các tòa án di trú tại Sacramento hiện xử lý hơn 100 vụ việc mỗi ngày. Điều này có khả năng dẫn đến nhiều lệnh trục xuất hơn. Khi Thẩm phán Di trú Susan Phan tại Sacramento đọc số hồ sơ định danh của những người có lịch trình phải ra hầu tòa vào sáng thứ Năm, tình trạng vắng mặt nhanh chóng trở nên rõ ràng.
"Rất nhiều người không có mặt ở đây," bà Phan nói lớn trong phòng xử án tại tòa nhà liên bang John Moss ở trung tâm thành phố. Tình trạng vắng mặt đang ngày càng phổ biến trên khắp cả nước khi các tòa án di trú bắt đầu tăng số lượng người được xếp lịch cho các phiên điều trần sơ bộ và đẩy sớm ngày xét xử. Các phiên điều trần này, thường được gọi là "mega master" (phiên điều trần quy mô lớn), có thể khiến một thẩm phán phải xét xử hơn 100 trường hợp chỉ trong một ngày.
Chính quyền liên bang lập luận rằng chiến lược này nhằm đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ việc trong hệ thống di trú và giảm bớt tình trạng tồn đọng hồ sơ tại tòa. Tuy nhiên, các luật sư di trú và các nhà hoạt động cho rằng cách làm này làm giảm cơ hội được xem xét từng trường hợp cụ thể và làm tăng nguy cơ người nhập cư bỏ lỡ phiên điều trần, điều thường dẫn đến nhiều lệnh trục xuất hơn.
Chiến thuật mới này "đang làm suy yếu nghiêm trọng tính công bằng và quy trình tố tụng hợp pháp," ông Greg Chen, Giám đốc cấp cao phụ trách quan hệ chính phủ của Hiệp hội Luật sư Di trú Hoa Kỳ, nhận định.
Các phiên điều trần "master calendar" (phiên điều trần định kỳ/sơ bộ) – vốn đã tồn tại hàng thập niên qua – thường là dịp đầu tiên một người xuất hiện trước thẩm phán di trú để trình bày vụ việc của mình. Các phiên này thường chỉ kéo dài vài phút và tập trung vào các vấn đề thủ tục.
Trước đây, các phiên điều trần thường chỉ bao gồm khoảng hai đến ba chục vụ việc, theo thông tin từ NorCal Resist, một nhóm hoạt động cộng đồng chuyên theo dõi tình hình thực thi luật di trú trong khu vực.
Những con số này đã tăng vọt trong những tuần gần đây. Bà Phan có 96 hồ sơ di trú được xếp lịch vào hôm thứ Năm. Một tuần trước đó, bà phải xử lý 111 vụ việc chỉ trong một ngày.
NorCal Resist ước tính rằng trung bình một nửa số người có tên trong lịch trình xét xử đã không đến tòa kể từ khi các phiên điều trần "mega master" được triển khai tại tòa án di trú Sacramento vào đầu tháng này. Bà Giselle Garcia, giám đốc chương trình, cho biết tình trạng vắng mặt này có thể do nhiều yếu tố, bao gồm việc thay đổi địa chỉ, tâm lý lo sợ và việc ngày xét xử bị đẩy lên sớm hơn.
"Giả sử một người có lịch điều trần vào năm 2028 – tức là hai năm nữa – thì nay họ có thể nhận được thông báo rằng phiên điều trần sẽ diễn ra chỉ trong hai tuần tới," bà nói. Việc vắng mặt tại phiên điều trần sẽ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: Trong hầu hết các trường hợp, thẩm phán sẽ ban hành lệnh trục xuất. Ngay cả trước khi có quy trình mới này, số lượng lệnh trục xuất đã tăng vọt trong những năm gần đây.
Chiến lược mới này xuất hiện trong bối cảnh các thay đổi đang diễn ra đối với chương trình trục xuất quy mô lớn của Tổng thống Donald Trump. Sau khi sự ủng hộ của công chúng giảm sút do các chiến dịch thực thi pháp luật rầm rộ và công khai, chính quyền đã chuyển hướng sang các thay đổi về mặt hành chính để siết chặt vấn đề nhập cư.
"Họ đang từ bỏ một số chiến thuật gây nhiều chú ý đó và chuyển sang một chiến thuật ít được công chúng biết đến hơn," luật sư chuyên về nhập cư Brian Lopez tại Sacramento cho biết.
Văn phòng Điều hành Xem xét Nhập cư (EOIR) – cơ quan quản lý các tòa án nhập cư thuộc Bộ Tư pháp – cho biết trong một tuyên bố bằng văn bản vào sáng thứ Sáu rằng họ ưu tiên việc "giải quyết dứt điểm tất cả các vụ việc một cách kịp thời".
"Sự chậm trễ không cần thiết gây bất lợi cho cả những người nhập cư có cơ sở pháp lý chính đáng lẫn công chúng Mỹ – những người mong muốn thấy những người nhập cư không có cơ sở pháp lý chính đáng bị trục xuất càng nhanh càng tốt," tuyên bố nêu rõ. "Trong khi tiếp tục bổ sung các thẩm phán nhập cư mới, EOIR sẽ tiếp tục điều chỉnh lịch trình để đảm bảo mọi vụ việc đều được xử lý kịp thời và đúng pháp luật."
‘Ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân đó’
Việc bắt giữ người ngay tại tòa án đã trở thành tâm điểm gây tranh cãi trong chiến dịch trục xuất của chính quyền liên bang vào năm ngoái, khi các đặc vụ của Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) trên khắp cả nước bắt giữ những người đến tham dự các phiên điều trần và trình diện định kỳ.
Tại Sacramento, 39 người đã bị bắt giữ sau khi tham dự các phiên điều trần nhập cư tại tòa nhà liên bang John Moss trong khoảng thời gian từ ngày 27 tháng 5 đến cuối tháng 9 năm ngoái, theo các báo cáo trước đó của tờ The Sacramento Bee và hồ sơ tòa án. Các vụ bắt giữ này bao gồm những cảnh tượng đau lòng khi người dân bật khóc lúc bị tách khỏi người thân, hay những trường hợp bị các đặc vụ đeo mặt nạ – những người không hề công khai danh tính – xô mạnh vào tường.
Hoạt động này phần lớn đã chấm dứt tại California vào cuối năm ngoái sau khi Thẩm phán Tòa án Quận Hoa Kỳ P. Casey Pitts ở San Jose ban hành lệnh tạm dừng chính sách bắt giữ tại tòa án, tuyên bố rằng chính sách này sẽ không được thực thi cho đến khi tính hợp pháp của nó được tòa án phán quyết. Tuần này, Thẩm phán Pitts đã ban hành một lệnh khác nhằm mở rộng phạm vi áp dụng lệnh cấm này trên toàn quốc.
Vào sáng thứ Năm, hành lang tầng bốn dẫn đến các phòng xử án khá vắng lặng. Tại cửa khu vực sảnh chờ—nơi mọi người phải làm thủ tục và đợi đến lượt phiên điều trần của mình—một nhân viên an ninh chào đón các gia đình đến từ Mexico, Trung Mỹ và Nam Mỹ. Nhiều người trong số họ đang ôm chặt các tập hồ sơ và giấy tờ liên quan đến vụ việc của mình.
Lịch trình các phiên điều trần sơ bộ (master calendar hearing)—hay danh sách các vụ án—của thẩm phán di trú thường được chia thành ba khung giờ khác nhau. Khi bắt đầu mỗi khung giờ, nhân viên an ninh sẽ hướng dẫn các gia đình vào một trong những phòng xử án có quy mô khiêm tốn của tòa nhà; bên trong phòng là ba hàng ghế gỗ trông giống như ghế dài trong nhà thờ.
Khi đã vào trong, những người nhập cư ngồi đối diện với thẩm phán, phiên dịch viên và luật sư đại diện cho Bộ An ninh Nội địa.
Bà Phan, một trong bốn thẩm phán được bổ nhiệm chính thức tại tòa án di trú Sacramento, đã bắt đầu phiên làm việc lúc 10:30 giờ sáng thứ Năm bằng cách phát biểu trước toàn bộ nhóm người có mặt. Cứ sau vài câu nói, bà lại dừng lại để dành thời gian cho phiên dịch viên tiếng Tây Ban Nha chuyển ngữ.
"Hôm nay, tôi sẽ xem xét liệu có phù hợp để giải quyết các cáo buộc nêu trong thông báo yêu cầu ra hầu tòa hay không," bà Phan nói với nhóm người. "Nếu tiến hành ngay hôm nay, tôi sẽ cân nhắc nhiều yếu tố khác nhau."
Ông Chen cho biết cách thức phổ biến thông tin theo kiểu "lớp học" này là một thay đổi đáng kể so với các phiên điều trần trước đây, khi các thẩm phán thường tiếp cận từng vụ việc một cách riêng biệt. Ông nói thêm rằng tại một số thành phố, các thẩm phán phải chủ trì phiên điều trần với hơn 100 đương sự cùng lúc. Trong khi đó, phòng xử án tại Sacramento có sức chứa 36 người, nên các nhóm thường chỉ dao động từ 20 đến 30 người.
"Vấn đề thực sự của việc xử lý hàng loạt như vậy là thẩm phán sẽ không có cơ hội thực sự xem xét kỹ lưỡng các yêu cầu về thủ tục để đảm bảo rằng đương sự hiểu rõ những hậu quả ảnh hưởng đến quyền lợi của chính họ," ông Chen nhận định.
‘Đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ việc’
Sau phần phát biểu chung, bà Phan bắt đầu xem xét từng vụ việc cụ thể. Các phiên điều trần thường kéo dài từ 2 đến 10 phút. Trong nhiều trường hợp, các gia đình vẫn chưa tìm được luật sư đại diện.
Trường hợp đầu tiên được gọi tên là một người mẹ và cậu con trai tuổi thiếu niên đến từ Colombia. Trong ba phút tiếp theo, bà Pham đã đặt ra một loạt câu hỏi, bao gồm ngày họ nhập cảnh vào Mỹ và liệu họ có người thân nào là công dân Mỹ hay không. Bà kết thúc phiên điều trần bằng cách thông báo ngày ra tòa cuối cùng cho họ: tháng 1 năm 2028. Giống như hầu hết những người có mặt hôm đó, gia đình này sẽ có 45 ngày để nộp các giấy tờ cần thiết.
Ông Lopez cho biết việc ấn định ngày ra tòa cách xa thời điểm hiện tại là chuyện thường thấy do tình trạng tồn đọng các vụ án nhập cư, mặc dù các thẩm phán thường không lên lịch cho phiên điều trần cuối cùng nếu đương sự chưa có luật sư đại diện.
"Tôi cho rằng điều này hơi khác thường, và nó cũng phù hợp với những gì tôi đã nói trước đó – đây là một cách để đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ án," ông Lopez nhận định.
Bà Phan tiếp tục gọi từng nhóm lớn người dân vào để xét xử các vụ việc của họ trong vài giờ tiếp theo. Trong số đó có Jose, một người đàn ông 55 tuổi gốc Mexico; ông không muốn tiết lộ danh tính do tình trạng cư trú bất hợp pháp của mình. Jose đã nhập cảnh vào Mỹ từ năm 1989 và có gần ba thập niên làm kỹ thuật viên bảo trì.
Đi cùng ông là người con trai mang quốc tịch Mỹ tên Apolonio; anh cho biết ngày ra tòa ban đầu của họ được ấn định vào cuối tháng 8. Tuy nhiên, lịch điều trần đã được đổi sang thứ Năm sau khi thẩm phán phụ trách vụ việc của họ bị điều chuyển khỏi Sacramento.
Chính quyền đã điều chuyển hơn 100 thẩm phán di trú trên toàn quốc kể từ tháng 1 năm 2025 nhằm đưa hệ thống tòa án đi đúng hướng với cam kết của Tổng thống về việc trục xuất số lượng người kỷ lục. Tháng trước, Bộ Tư pháp thông báo đã bổ nhiệm 77 thẩm phán mới và cam kết "xây dựng lại đội ngũ thẩm phán di trú tận tâm với việc khôi phục thượng tôn pháp luật."
"Họ phải chịu áp lực to lớn trong việc tuân thủ quan điểm tư tưởng của chính quyền," ông Chen nói.
Theo dữ liệu từ Trung tâm Tiếp cận Hồ sơ Giao dịch (TRAC) thuộc Đại học Syracuse, tỷ lệ bác đơn xin tị nạn của bà [Susan Phan] là 22,3% trong giai đoạn từ năm tài chính 2020 đến 2025. Trong khi đó, tỷ lệ bác đơn xin tị nạn trung bình của các thẩm phán trên toàn quốc trong cùng kỳ là 58,5%.
Apolonio rời phiên điều trần với niềm hy vọng cho cha mình. Gia đình sẽ nộp lại Mẫu I-130 — tức đơn bảo lãnh cho người thân đang cư trú bất hợp pháp — sau khi biết được tại phiên điều trần rằng hồ sơ nộp lần đầu đã bị thực hiện sai quy cách. Họ sẽ quay lại tòa án vào tháng Chín.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình