Nghe như chuyện VN: nghệ sĩ hài độc thoại TQ bị cấm diễn, phải lưu vong, gọi tên ông Tập là "chồng của Bành Lệ Viên"
.
Câu chuyện của người Trung Quốc nhưng nghe lại y hệt như chuyện của người Việt. Theo bản tin ngày 1/7/2026 của phóng viên Fan Wang trên mạng BBC News tiếng Anh, một nghệ sĩ hài độc thoại TQ bị phong sát toàn tập, bây giờ đang lưu vong: Bị Bắc Kinh cấm diễn, nam diễn viên hài Chizi mang tiết mục của mình đến với cộng đồng nói tiếng Trung Hoa ở nước ngoài.
Khi một trong những diễn viên hài độc thoại hàng đầu Trung Quốc mở màn buổi diễn bằng một câu đùa về thời gian cầm quyền dài dằng dặc của nhà lãnh đạo Tập Cận Bình, khán giả đã reo hò, xen lẫn những tiếng chửi thề đầy phấn khích và tán thưởng.
"Tuyệt vời quá, tuyệt đỉnh quá!" – một người đàn ông hét lên bằng tiếng Quan Thoại.
Hiếm có ai ở Trung Quốc dám đùa cợt về ông Tập – người đã không ngừng thâu tóm quyền lực trong suốt gần 15 năm nắm quyền.
Nhưng sự kiện này diễn ra tại Đại học Quốc gia Singapore, nơi hàng trăm khán giả đã chật kín khán phòng; phần lớn là người Singapore gốc Hoa và những người đã chuyển đến hoặc đang từ Trung Quốc sang thăm.
Và chàng trai trẻ trên sân khấu – Chizi – hiểu rõ những rủi ro mình phải đối mặt.
Năm 2023, Trung Quốc đã cấm anh biểu diễn trong nước sau một loạt các buổi diễn ở nước ngoài có đề cập đến những vấn đề mà chính phủ đặc biệt nhạy cảm, mặc dù chưa bao giờ có tuyên bố chính thức nào giải thích lý do cụ thể.
Chizi không còn sống ở Trung Quốc nữa, và tên tuổi của anh – từng một thời vô cùng nổi tiếng – giờ đây chỉ còn được nhắc đến một cách dè dặt, thầm thì.
--- Ghi chú của VB: nghệ danh Chizi trong tiếng TQ là 池子 phiên đọc theo âm Việt là Trì Tử, trong đó chữ Trì là cái ao, cái hồ, cái rãnh đào để giữ thành, đọc như tiếng Anh là "cheese"; chữ Tử là cậu con trai, cũng có nghĩa gọi tôn quý như Khổng Tử, Lão Tử...
Wikipedia viết sơ lược về Chizi như sau:
Chizi sinh năm 1995, tại Hà Nam, Trung Quốc. Khi còn học tiểu học, anh cùng gia đình chuyển đến Bắc Kinh sinh sống. Sau khi bỏ học vào năm cuối cấp ba và trải qua vài năm thất nghiệp, anh tình cờ biết đến Câu lạc bộ Hài độc thoại Bắc Kinh (Beijing Stand-up Comedy Club) trên mạng và gia nhập vào năm 2015. Bốn tháng sau, vào tháng 8, anh có màn ra mắt với tư cách là nghệ sĩ hài độc thoại tại một quán bar trong một buổi biểu diễn "open-mic" (sân khấu mở). Từ đó, anh được nghệ sĩ hài độc thoại Lý Đản (Li Dan) mời tham gia chương trình "Tonight 80's Talk Show" và sau đó trở thành một trong những khách mời thường xuyên của chương trình này. Năm 2017, anh tham gia sản xuất nhiều chương trình truyền hình tập trung vào hài độc thoại tại Trung Quốc như "Roast!" và "Rock & Roast".
Vào tháng 1 năm 2019, sau khi mùa thứ ba của chương trình "Roast!" kết thúc, Chizi thông báo trên Weibo rằng anh sẽ không tiếp tục tham gia chương trình này nữa.
Ngày 16 tháng 11 năm 2020, Chizi ký hợp đồng với công ty mplus. Ngày 9 tháng 12, anh tổ chức buổi biểu diễn hài độc thoại trực tiếp đầu tiên của mình. Vào tháng 11 năm 2021, anh đã đóng tài khoản Weibo của mình, nơi anh có 4,7 triệu người theo dõi.
Vào tháng 2 năm 2023, trong chuyến lưu diễn tại Bắc Mỹ, anh đã đề cập đến các chủ đề nhạy cảm đối với Trung Quốc, bao gồm vấn đề người Duy Ngô Nhĩ, chính sách phòng chống COVID và hệ thống kiểm duyệt của Trung Quốc. Anh đã bị đưa vào danh sách đen trên nhiều nền tảng tại Trung Quốc.
Năm 2022, anh mở một câu lạc bộ hài độc thoại tại Thượng Hải; địa điểm này đã phải đóng cửa sau khoảng một năm hoạt động do có thông tin về nội dung biểu diễn chưa qua kiểm duyệt. Anh đã thực hiện chuyến lưu diễn tái xuất khắp châu Á vào năm 2026.
.
Sau đây là phần viết tiếp của BBC.
"Ở Trung Quốc, gương mặt tôi bị coi như một bộ phận sinh dục vậy. Nó không phải là thứ có thể tự do phô bày hay lan truyền," anh viết trong một bài đăng gần đây trên Threads, sau khi biết tin tài khoản mạng xã hội của một người hâm mộ bị đình chỉ vì chia sẻ ảnh của anh.
Sau một thời gian tạm nghỉ, anh đã trở lại sân khấu vào tháng 4, khởi động chuyến lưu diễn qua các thành phố Tokyo, Đài Bắc, Kuala Lumpur và Singapore, với tất cả các buổi diễn đều cháy vé.
Ở tuổi 30, Chizi – tên thật là Vương Việt Trì (Wang Yuechi) – đã có hơn 10 năm theo đuổi hài độc thoại. Tuy nhiên, anh chia sẻ với BBC trong một cuộc phỏng vấn trực tiếp vào ngày hôm sau buổi diễn rằng, chuyến lưu diễn này mang lại cảm giác như "tác phẩm thực thụ" đầu tiên của mình.
Nhiều người coi sự trở lại của anh là hành động thách thức, nhưng bản thân anh lại nói: "Tôi muốn biểu diễn cho những người nói tiếng Trung Hoa, muốn giới thiệu bản thân và cho họ thấy cách tôi sống hay suy nghĩ với tư cách là một người đã sống ở Trung Quốc suốt 30 năm qua." 'Nếu thấy có rủi ro, tôi lại thấy thú vị'
Chizi chia sẻ rằng anh luôn bị thu hút bởi những thử thách, và chính điều đó đã định hình sự trở lại của anh: "Nếu một việc gì đó mang lại cảm giác rủi ro hoặc nguy hiểm, tôi lại thấy nó thú vị."
Điển hình như việc biểu diễn tại Đài Loan – một vấn đề cực kỳ nhạy cảm đối với Trung Quốc, quốc gia từ lâu đã tuyên bố chủ quyền đối với hòn đảo tự trị này.
"Chưa từng có nghệ sĩ hài Trung Quốc nào biểu diễn tại Đài Loan," anh giải thích. "Người dân ở đó nói cùng một ngôn ngữ và văn hóa cũng rất tương đồng. Tuy nhiên, giữa hai bên lại tồn tại quá nhiều căng thẳng. Vậy tại sao lại không thử chứ? Ngay cả khi mọi chuyện dẫn đến tranh cãi thì cũng chẳng sao cả. Chúng tôi có thể tranh luận trực tiếp với nhau."
Trong chương trình biểu diễn kéo dài một giờ đồng hồ, anh chủ yếu kể về câu chuyện của chính mình: từ một đứa trẻ "nói quá nhiều" thường khiến người lớn phải đau đầu, anh đã bén duyên với hài độc thoại khi bước vào độ tuổi cuối của thời niên thiếu.
Giờ đây, khi biểu diễn bên ngoài Trung Quốc, anh hoàn toàn có thể khai thác những chủ đề táo bạo hơn, nhưng anh cho biết mình đã "cố tình hạn chế các yếu tố hài hước mang tính chính trị" trong nội dung của chuyến lưu diễn lần này.
Khi đùa về ông Tập Cận Bình, anh tránh nhắc trực tiếp tên ông mà gọi là "chồng của bà Bành Lệ Viện" – ám chỉ phu nhân của ông Tập, vốn là một ca sĩ nổi tiếng.
Anh chia sẻ với khán giả về những buổi biểu diễn tại Bắc Mỹ – nguyên nhân dẫn đến lệnh cấm vào năm 2023. Khi đó, anh đang đi lưu diễn với tư cách là nghệ sĩ mở màn cho Joe Wong, một nghệ sĩ hài người Mỹ gốc Hoa.
Trong các buổi diễn đó, anh đã đùa về những chủ đề mà mình không bao giờ có thể đề cập khi ở trong nước: sự kiểm duyệt gắt gao của nhà nước, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa dân túy trên mạng, cũng như tình trạng quyền lợi của các nhóm dân tộc thiểu số ngày càng bị thu hẹp.
Anh đã chạm đến những giới hạn nhạy cảm khi bày tỏ hy vọng rằng người dân ở cả Hồng Kông – nơi Bắc Kinh đã dập tắt mọi sự phản đối đối với quyền cai trị của mình – và Đài Loan đều có thể sống một cuộc đời hạnh phúc.
Vào tháng 2 năm 2023, khi vẫn đang trong chuyến lưu diễn, Chizi hay tin về lệnh cấm.
Anh chia sẻ với BBC rằng phản ứng đầu tiên của mình là cảm thấy nhẹ nhõm, bởi chương trình này được xây dựng dựa trên "những suy ngẫm và nhận thức mà tôi đã đúc kết được trong vài năm qua, và tôi muốn bày tỏ những cảm xúc chân thật nhất của mình".
Một khi nhận ra sự nghiệp của mình tại Trung Quốc đã chấm dứt, anh đã thực hiện buổi biểu diễn tiếp theo tại Toronto với sự cởi mở và thẳng thắn hơn nhiều. Chizi cho biết anh không hề hối tiếc, bởi lẽ không gian dành cho hài độc thoại tại Trung Quốc đã trở nên "gò bó hơn nhiều" và các chủ đề thường rất "nông cạn".
'Những điều tôi không thể nói'
Từng bỏ dở việc học trung học, Chizi bắt đầu biểu diễn hài độc thoại tại các buổi diễn mở (open mic) vào năm 2015. "Tôi vốn là người hay trò chuyện và thích mang lại tiếng cười cho mọi người... Tôi cảm thấy như cá gặp nước vậy."
Cơ hội lớn đến với anh khi được một trong những nghệ sĩ hài nổi tiếng nhất Trung Quốc mời tham gia một chương trình trò chuyện ăn khách – chương trình tiên phong đưa hài độc thoại lên sóng truyền hình.
Anh nhanh chóng trở thành gương mặt quen thuộc và chỉ trong vòng một năm, anh đã là ngôi sao của hai chương trình trực tuyến đình đám, thu hút hàng tỷ lượt xem với danh xưng "siêu sao hài độc thoại".
Anh thường lồng ghép rap vào các tiết mục, thể hiện tài ứng biến xuất sắc và có những màn "châm chọc" (roast) người nổi tiếng đầy sắc sảo, khiến họ phải cười nghiêng ngả.
Khi nói về bất kỳ chủ đề nào, anh đều xây dựng một phong cách đặc trưng xoay quanh một "điểm mấu chốt" – thường là một chi tiết thú vị hoặc ít người biết – và yêu cầu khán giả ghi nhớ như một người thầy đang giảng bài cho học sinh; cách làm này đã gây ấn tượng mạnh với họ.
Anh là một trong số ít những người khéo léo lồng ghép các sự kiện thời sự trong nước vào nội dung biểu diễn của mình.
Trong một tập có sự tham gia của nghệ sĩ piano Lang Lang, anh đã đùa rằng khi còn nhỏ, nghệ sĩ này chỉ tập đàn ở nhà vì "các giáo viên hay châm kim vào người cậu ấy" – một lời châm biếm nhắm vào một vụ bê bối lớn tại trường mẫu giáo thời bấy giờ. Đoạn clip này sau đó đã lan truyền mạnh mẽ trên mạng.
Dù vẫn tuân thủ các quy định về việc sửa kịch bản hay cắt bỏ lời thoại, anh vẫn giữ lại tất cả những câu đùa bị cấm và gom chúng vào một thư mục có tên "Những điều tôi không thể nói" – đồng thời tự hỏi liệu có ngày nào đó mình được phép nói ra những điều ấy hay không.
Anh chia sẻ rằng, trải qua tất cả những điều đó, anh từng hoài nghi liệu mình "có thực sự giỏi hay chỉ đơn thuần là nổi tiếng". Khi những băn khoăn ngày càng lớn dần, anh quyết định rời khỏi chương trình và sau đó là công ty quản lý của mình sau một cuộc mâu thuẫn công khai.
Trong thời gian đại dịch – vào cuối năm 2021 – anh đã đăng bài viết cuối cùng gửi tới 4,7 triệu người theo dõi trên Weibo, chia sẻ về nhu cầu tạm rời xa môi trường mạng xã hội đầy thù địch.
"Không phải là tôi không muốn mang lại niềm vui cho mọi người. Tất nhiên là tôi muốn ai cũng được hạnh phúc. Nhưng nơi này không còn mang lại niềm vui nữa," anh viết.
Anh chia sẻ với BBC rằng mình đã cảm thấy nản lòng trước những giới hạn về tầm ảnh hưởng của bản thân.
Trong giai đoạn Trung Quốc áp dụng các biện pháp phong tỏa diện rộng, anh nhận được nhiều tin nhắn nhờ giúp đỡ tìm thuốc men, thực phẩm và các nhu yếu phẩm khác. Anh đã chia sẻ lại hầu hết các tin nhắn này, nhưng chúng thường bị cơ quan kiểm duyệt xóa bỏ kèm theo cảnh báo rằng tài khoản của anh có thể bị đóng.
"Đó là cảm giác bất lực," anh nhớ lại. "Cái gọi là đặc quyền ấy chẳng còn mấy ý nghĩa."
Vì vậy, anh quyết định lùi lại một bước – bài học mà anh học được từ cha mình, một họa sĩ sơn dầu: "Cha dạy tôi rằng khi vẽ tranh, con không thể cứ mãi nhìn chằm chằm vào một điểm. Con cần phải lùi lại phía sau để nhìn xem bức tranh có đẹp hay không."
Giờ đây khi đã trở lại, anh muốn mở rộng chuyến lưu diễn của mình sang Úc, New Zealand và Bắc Mỹ. Anh không biết mình sẽ tiếp tục công việc này trong bao lâu, nhưng hiện tại, anh đang tận hưởng nó. "Thông thường, ta kết bạn từng người một, nhưng khi đứng trên sân khấu, tôi có cảm giác như mình đang kết bạn với 500 người cùng lúc. Cảm giác ấy—sự thấu hiểu lẫn nhau giữa tôi và khán giả—là điều tôi thực sự yêu thích."
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình