Hiếu là tỏ niềm tri ân và tình cảm quý trọng của mình đối với người sinh dưỡng. Bày tỏ được niềm tri ân và kính quý ấy qua ý nghĩ, ngôn ngữ và hành động, gọi là báo ân.
Ở đời là cha mẹ. Trong đạo là ân sư (1).
Cha mẹ sinh ra ta, nuôi dưỡng ta nên người hiền lương, chánh trực, hữu dụng với gia đình, xã hội và đất nước.
Ân sư sinh ra ta từ hạt giống của Phật, nuôi dưỡng ta từ nguyên liệu Chánh Pháp (2), khai mở con đường trí tuệ và từ bi để tự độ và cứu độ chúng sinh.
Hiếu với cha mẹ là biết quý trọng thể chất và trí năng mà cha mẹ sinh dưỡng, tiến thân vào đời và đạt được hạnh phúc cho tự thân, mang lại nguồn vui và yên lòng cho cha mẹ và người thân.
Hiếu với ân sư là nguyện thừa tiếp con đường hoằng đạo, nỗ lực thực hành Phật Pháp để hướng đến mục tiêu giải thoát giác ngộ tối hậu.
Ở đời, hiếu không đơn giản là chỉ biết ngoan ngoãn vâng lời và nhất nhất đáp ứng những gì cha mẹ kỳ vọng, mà chính là phải sống sao cho xứng đáng là người tốt, biết phân biệt đúng-sai, phải-trái; trong thì thuận thảo, chăm lo đầy đủ sức khỏe và ấm no cho gia đình; ngoài thì biểu hiện là người công dân tốt, tận tụy phục vụ công ích, không làm điều bất nghĩa bất nhân tổn hại đến nhân quần và quốc gia. Sống ở đời mà người con không làm nên trò trống gì, đã bất tài lại thất đức, không thể tự lo cho bản thân, không thể phụng dưỡng cha mẹ mà còn a tòng những bạn đảng xấu-ác, gây khổ cho gia đình và xã hội, đó là bất hiếu. Ngoài ra, ở đời còn có những cha mẹ dù rất mực thương yêu con, nhưng lại không phải là người hiền thiện, chỉ làm điều xấu-ác, hại người, hại vật. Cha mẹ như vậy, tất nhiên sẽ dạy con điều xấu hoặc gián tiếp ảnh hưởng điều xấu đến con; cho nên, người con đạo đức, có hiểu biết, không thể một mực vâng lời cha mẹ (vì nhớ câu tục ngữ “con cãi cha mẹ trăm đường con hư,”) mà phải tìm cách cải hóa, dẫn dắt cha mẹ đi vào nẻo thiện. Không vâng lời cha mẹ trong trường hợp này không thể nói là bất hiếu; trái lại, chiều lòng cha mẹ để làm điều xấu-ác mới thực là bất hiếu.
Trong đạo, tạm dùng chữ hiếu để dễ hình dung trách nhiệm của người học trò đối với ân sư, chứ thực ra, để tri ân, báo ân bậc ân sư hay thầy-tổ nhiều đời, người đệ tử chỉ có một chữ “tu.”
Bậc thầy chân chính, với tinh thần vô ngã, không đòi hỏi đệ tử phải phục vụ mình, vì mình, hoặc vì ngôi chùa của mình, mà chỉ mong đệ tử thấy được con đường cao rộng của Chánh Pháp, quyết chí và bền bỉ tu tập để hướng đến giác ngộ, giải thoát. Đệ tử chỉ cần tu, là đủ. Tu đạt đến thành quả nào, cảnh giới nào cũng tùy theo căn cơ, nhưng quan trọng là tinh tấn thực hành Phật pháp một cách nghiêm túc trong đời sống. Với ý nghĩa đó, không tu là bất hiếu.
Nói theo ngôn ngữ nhà Thiền: không tu thì “điếm nhục tông môn, uổng công Sư trưởng tài bồi” (3), tức là làm nhục cho tông môn, uổng phí công lao của ân sư bấy lâu vun trồng, giáo dục. Đặc biệt là người xuất gia, nếu không giữ vững chí nguyện xuất trần, không tu tập chân chánh thì “bất hiếu” cả hai đường (đời và đạo). Bởi vì người xuất gia, một khi đã quyết tâm từ bỏ bổn phận và trách nhiệm người con đối với cha mẹ, tất phải thực hiện trọn vẹn bổn phận và trách nhiệm của tăng sĩ đối với Phật đạo. Đời không trọn thì phải trọn đường đạo, không thể thất bại và rồi không trách nhiệm với cả hai. Trong đạo, cảm thấy không thích hợp hoặc không đạt được chí nguyện ban đầu (thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sanh) thì hãy hoàn tục, làm tròn trách nhiệm của người con hiếu đối với cha mẹ và gia đình. Xót xa cho những trường hợp tăng sĩ lừng khừng, giới pháp không nghiêm, phạm hạnh không giữ, pháp học không chuyên, pháp hành không siêng, Thiền sư Quy Sơn đã cảm thán và tha thiết khuyên nhắc: “Đối với cha mẹ thì không cung phụng ngọt ngon, đối với thân quyến cố nhiên rời bỏ xa cách, đối với đất nước không có khả năng bình trị, đối với gia tộc bỏ hết nghĩa vụ thừa kế, xa làng bỏ xóm, cắt tóc, bẩm thụ Phật pháp với bổn sư. Như vậy lẽ đáng trong thì siêng về công phu khắc niệm, ngoài thì bủa ra đức tính hòa bình, xa hẳn trần tục, kỳ vọng giải thoát.” (4)
_________________
1) Ân sư ở đây là Sư trưởng, là các vị thầy thế phát, truyền giới, truyền pháp, giáo thọ, dẫn đạo. Ơn Sư trưởng là một trong bốn ơn nặng trong Phật giáo (Tứ ân: Cha mẹ, Sư trưởng, Quốc gia, Chúng sanh).
2) Kinh Phật nói, Phật tử (con Phật) là người được sinh ra từ kim khẩu của Phật, được hóa sinh từ Chánh Pháp do ngài truyền dạy (Tùng Phật khẩu sanh, tùng pháp hóa sanh).
3) Hỏa thượng Tuệ Sỹ trong Thư gửi Tăng sinh Thừa Thiên – Huế năm 2003 có dùng câu này trong đoạn sau: “Mỗi thế hệ có vấn đề riêng của nó, do những biến thiên của xã hội chung quanh, do những biến cố dao động mang tính thời đại. Thế hệ của Thầy thừa hưởng được nhiều từ Thầy Tổ, nhưng chưa hề báo đáp ân đức giáo dưỡng cao dày trong muôn một. Chỉ mới tròn ba mươi tuổi, đã phải khép lại cổng chùa, xách cuốc lên rừng, xuống biển, cũng mưu sinh lao nhọc như mọi người. Rồi lại vào tù, ra khám, lênh đênh theo vận nước thăng trầm. Sở học và sở tri cũng cùn mòn theo tuổi đời, năm tháng. Duy, chưa có điều gì thất tiết để điếm nhục tông môn, uổng công Sư trưởng tài bồi.” Chữ "tài bồi" được viết là 栽培 là một từ ghép Hán-Việt 栽 (tài): trồng trọt, cắm cây xuống đất; 培 (bồi): vun gốc, đắp đất, bón phân cho cây vững chãi. Nghĩa dùng ở đây là chỉ cho sự giáo dục.
4) Hòa thượng Thích Trí Quang dịch đoạn văn này từ Quy Sơn Cảnh Sách: “Phụ mẫu bất cung cam chỉ, lục thân cố dĩ khí ly, bất năng an quốc trị bang, gia nghiệp đốn quyên kế tự, miến ly hương đảng, thế phát bẩm sư. Nội cần khắc niệm chi công, ngoại hoằng bất tránh chi đức, huýnh thoát trần thế, ký kỳ xuất ly.” Quy Sơn Cảnh Sách 溈山警策 là một tuyệt tác văn chương mang tính khuyến tấn, cảnh tỉnh hàng Tăng sĩ, do Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu (771–853) – bậc sơ tổ sáng lập tông Quy Ngưỡng – soạn thảo.
Hình bìa: Copilot
CHÁNH PHÁP Số 177, tháng 08.2026
NỘI DUNG SỐ NÀY:
· THƯ TÒA SOẠN, trang 2
· GIÁO DỤC TINH THẦN TỰ CHỦ PHỤNG SỰ THA NHÂN, KHÔNG HẬN THÙ(Nguyên Siêu), trang 4
· TĨNH TỌA (thơ Thích Chúc Hiền), trang 6
· BA THỜI CHUYỂN PHÁP (NS. Thích Nữ Trí Hải), trang 7
· TU TẬP THIỀN ĐỊNH (HT Thích Đức Thắng), trang 11
· NÉT ĐẸP AN CƯ (Thích Chúc Đại), trang 13
· NẺO VỀ, NGÃ NGUYỆN VÔ CÙNG (thơ Vĩnh Hữu Tâm Không), trang 18
· ĐIỆN THƯ PHÂN ƯU: HT THÍCH THANH CÁT VIÊN TỊCH (HĐĐH GHPGVNTNHK), trang 19
· TRÌ KINH NIỆM PHẬT (Tuệ Uyển Nhi), trang 20
· “TỨ NHIẾP PHÁP” LÀ GÌ? (TN Hằng Như), trang 21
· DỌN BÀN THỜ CÚNG MẸ (thơ Hoang Phong), trang 23
· TRÚ XỨ AN LÀNH (Thích Chúc Đại), trang 24
· ĐỌC VÀI BÀI THƠ VỀ MẸ TRONG MÙA VU LAN (Huỳnh Kim Quang), trang 26
· KỶ NIỆM XƯA (thơ Diệu Viên), trang 29
· THÁNG BẢY MƯA VỀ NHỚ MẸ CHA (thơ Minh Đạo), trang 30
· LÁ THƯ MÙA VU LAN (Phật Pháp Thứ Năm – Trí Như), trang 31
· PHẬT DẠY ĐỀN ƠN CHA MẸ (Nguyên Giác), trang 33
· MÊNH MÔNG LÒNG BIỂN, MẸ LÀ CẢ QUÊ HƯƠNG... (thơ Nguyễn An Bình), trang 35
· CHI RỨA CON? (Hạnh Thuần), trang 36
· THIỀN SƯ VÀ MẸ (thơ TM Ngô Tằng Giao), trang 39
· BẢN SANH: TRUYỆN 11 – JATAKA TALES: STORY 11 (Nguyên Giác), trang 40
· GĐPTVN – CẦN MỘT CUỘC TÁI ĐỊNH HƯỚNG GIÁO DỤC... (Tâm Thường Định), trang 42
· MẸ LÀ BÓNG MÂY, CỎ DẠI (thơ Tôn Nữ Mỹ Hạnh), trang 45
· NGUYỆN CẦU PHẬT LỰC TỪ BI (Lãng Thanh), trang 46
· NHỚ MÁ QUÁ MÁ ƠI (thơ Trịnh Gia Mỹ), trang 47
· MỘT ƯỚC HẸN (H. Đ.), trang 48
· TRUYỆN CỰC NGẮN (Steven N), trang 49
· THƯƠNG MẸ, CON ƠI!... (thơ Bỉ Hao), trang 51
· MÓN QUÀ CỦA SỰ THẤU HIỂU (Đặng Văn Trung), trang 52
· TIẾNG VE (Trần Hoàng Vy), trang 54
· ĐÊM QUA MẸ NẰM MƠ (Vĩnh Hữu Tâm Không), trang 55
· TÂM BÌNH THẾ GIỚI LẶNG, DIỆU KỲ CHÂN TÂM (thơ Hoàng Thục Uyên), trang 56
· BẢO TỒN TIẾNG VIỆT – SỨ MỆNH BẤT KHẢ THOÁI THÁC CỦA GĐPT (Tâm Quảng Nhuận), trang 57
· CỞI TRÓI tập 2 – chương 22 (truyện dài Vĩnh Hảo), tr. 66
· ĐỨC PHẬT VỚI NGƯỜI NGHÈO KHỔ (Truyện Cổ Phật Giáo), trang 70
https://chanhphap.us/CHANH%20PHAP%20BO%20MOI/Muc%20luc%202026/CP%20so%20177%20(08.26).htm
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình