Cuộc biểu tình "Cây công lý": Cách giới trẻ Việt Nam vận động trực tuyến để buộc nhà cầm quyền chịu trách nhiệm
Nils Mallock
(GS Đại học King's College London; Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London)
Một tai nạn xe hơi chết người và một album nhạc rap bị kiểm duyệt – hai sự kiện tưởng chừng không liên quan và cách nhau một năm – đã châm ngòi cho điều có thể coi là cuộc nổi dậy lớn nhất của giới trẻ Việt Nam trong nhiều thập niên qua. Trong mười ngày gần đây, hàng triệu người đã cùng lên tiếng về cái chết của một nữ sinh 18 tuổi; tai nạn do một cựu đại biểu Quốc hội gây ra nhưng người này lại không bị truy tố. Từ sự phẫn nộ ban đầu mang tính riêng lẻ, sự việc đã biến thành một cuộc chất vấn gay gắt nhắm vào hệ thống chính trị của đất nước.
Vào tối ngày 14 tháng 8/2026, công an đã dọn dẹp những bó hoa đặt dưới gốc cây gần trung tâm Hà Nội. Tuy nhiên, ngay sau đó, nhiều nhóm bạn trẻ đã quay lại và đặt thêm hoa. Khi hoa bị dọn đi, họ bắt đầu đặt hoa ở những gốc cây khác và bên ngoài các đồn công an. Họ cũng bắt đầu đeo dải ruy băng trắng trên ba lô của mình.
Gốc cây này – được gọi là "Cây tưởng niệm số 55" trên phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội – đã trở thành tâm điểm của phong trào phản kháng đang lan rộng trong cộng đồng Gen Z tại Việt Nam. Đây là nơi xảy ra vụ tai nạn vào tháng 5 năm 2025, khi một chiếc BMW màu đen lấn sang làn đường ngược chiều và đâm vào xe máy chở hai cha con; người con gái 18 tuổi tên là Đỗ Ngọc Phương Thủy. Mina – tên thường gọi của cô – đã bị mất một chân và qua đời vài ngày sau đó, ngay trước thời điểm cô chuẩn bị tốt nghiệp trung học phổ thông.
Trong suốt một năm sau đó, dường như không có tiến triển nào trong quá trình điều tra vụ việc, ngoại trừ việc người lái xe được xác định danh tính qua các chữ cái viết tắt N.S.C. Tuy nhiên, người dùng mạng xã hội đã nhanh chóng lấp đầy khoảng trống thông tin này bằng cách liên kết các chữ cái viết tắt đó với cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương. Trên mạng đã nổ ra nhiều cuộc thảo luận về nghi vấn chính quyền bao che cho vụ việc.
Dù vậy, đến tháng 8 năm 2026, vụ đụng xe và cái chết của Mina gần như đã phai nhạt trong ký ức công chúng. Mọi chuyện có lẽ đã cứ thế trôi qua nếu không có quyết định cứng rắn của Bộ trưởng Bộ Văn hóa Lâm Thị Phương Thanh: gần như cấm phát hành album mới của rapper "MCK". Hành động kiểm duyệt nhắm vào nam rapper được giới trẻ (Gen Z) yêu thích nhất này đã thu hút sự chú ý của dư luận vào chính nữ Bộ trưởng – và từ đó, sự chú ý lại chuyển hướng sang chồng bà, ông Nguyễn Sỹ Cương.
Chỉ trong vài ngày, hơn một triệu bài đăng nhắc tên ông Cương đã lan truyền mạnh mẽ trên các nền tảng Threads và TikTok. Một người dân địa phương mà tôi đã trò chuyện – người chỉ muốn được gọi bằng biệt danh "Tam Khien" vì lý do an toàn – cho biết giới trẻ trên khắp cả nước đang vô cùng phẫn nộ.
Tuy nhiên, Tam Khien chia sẻ với tôi rằng sẽ là sai lầm nếu coi chuỗi sự kiện này chỉ là sự phẫn nộ trước một vụ tai nạn chết người hay một vụ việc tham nhũng đơn lẻ. Thay vào đó, đây chính là mồi lửa khơi dậy những bất bình đối với nhà nước vốn đã âm ỉ từ nhiều năm nay.
Điều này được minh chứng qua dữ liệu từ Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính Công cấp tỉnh (PAPI: Vietnam Provincial Governance and Public Administration Performance Index) tại Việt Nam, cho thấy sự thay đổi trong quan điểm của công chúng. Trong hơn một thập niên qua, khi được hỏi đâu là những thách thức chính sách cấp bách nhất, các nhóm mẫu đại diện toàn quốc thường nêu tên vấn đề đói nghèo. Thế nhưng vào năm 2024, tham nhũng đã vượt qua các vấn đề này để trở thành mối quan tâm hàng đầu – được 22,6% người được hỏi nhắc đến, tăng mạnh so với mức dưới 5% của năm trước đó.
.
Ba vấn đề được người dân Việt Nam quan tâm nhất
Mặc dù con số này không đo lường mức độ tham nhũng thực tế tại Việt Nam, nhưng nó cho thấy vấn đề này đã trở thành tâm điểm của các cuộc thảo luận công khai. Kết hợp với mức độ tin tưởng thấp kéo dài vào trách nhiệm giải trình của chính phủ đối với người dân – chỉ đạt 0,47 trên thang điểm 10 – tình hình đã chín muồi để một sự kiện đơn lẻ có thể thổi bùng làn sóng phản đối.
.
Các hình thức phản đối sáng tạo
Hiến pháp Việt Nam công nhận quyền biểu tình công khai, nhưng luật cụ thể để thực thi quyền này vẫn chưa bao giờ được thông qua. Thay vào đó, một nghị định ban hành năm 2005 yêu cầu các cuộc tụ tập phải được đăng ký trước – và những người biểu tình thường xuyên bị bắt giữ cũng như truy tố với cáo buộc "gây rối trật tự công cộng".
Vì vậy, những người biểu tình tại Hà Nội hiểu rõ rằng các cuộc tập trung đông người không phải là phương án khả thi. Tam Khien cho biết việc công khai cáo buộc một cựu quan chức quyền lực tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thay vào đó, phong trào mới nổi này đã chuyển hướng sang các hình thức phản đối sáng tạo hơn, nhằm đối đầu với nhà nước bằng những hành động khó bị truy tố.
Họ đã đánh dấu vị trí "Cây Công lý" – tên gọi mới của cái cây mang số hiệu 55 – trên Google Maps (dù các điểm đánh dấu này sau đó đã bị xóa). Họ tiếp tục đặt hoa tại đây bất chấp việc chính quyền dọn dẹp; khi hoa bị dọn đi, họ lại đặt chúng ở những cái cây khác. Họ cũng đánh dấu các cây khác bằng con số 55 – một ám hiệu dễ nhận biết nhưng lại đủ mơ hồ để họ có thể phủ nhận ý đồ chính trị nếu bị chất vấn. Mọi người đã đổi ảnh đại diện thành các hình ảnh chế (meme) nhằm chế giễu giới chức, vẽ tranh tưởng niệm nạn nhân vụ tai nạn, và tạo ra một "cây công lý" ảo không thể bị xóa bỏ. Khi các bài đăng bắt đầu bị gỡ bỏ, họ chuyển sang truyền tải thông điệp bằng mã Morse hoặc hệ nhị phân.
Mỗi hành động này đều là cách họ thích ứng trước những nỗ lực mạnh tay của chính quyền nhằm trấn áp phong trào: từ việc xóa bỏ mọi nội dung liên quan trên mạng Internet cho đến việc tăng cường sự hiện diện của cảnh sát tại hiện trường vụ tai nạn. Các cơ quan chức năng đã được lệnh sơn đè lên con số 55 được đánh dấu trên những thân cây. Tuy nhiên, những biện pháp này đã không thể dập tắt được các cuộc biểu tình.
.
Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Vào tối ngày 17 tháng 8, đài truyền hình quốc gia VTV đã phát một thông báo công khai hiếm hoi về vụ đụng xe. Công an Hà Nội xác nhận rằng ông Cương thực sự là người cầm lái chiếc xe BMW. Thông báo cho biết cơ quan công tố đã xác định không có trách nhiệm hình sự nào, nhưng lại mơ hồ về các tiêu chí cụ thể dẫn đến quyết định này.
Cả ông Nguyễn Sỹ Cương và vợ ông (bà Bộ trưởng) đều chưa đưa ra tuyên bố công khai nào về vụ tai nạn. Trong khi đó, cha của nạn nhân đã xuất hiện trên truyền hình và nói rằng ông hoàn toàn đồng ý với quyết định của chính quyền và không có khiếu nại gì. Tuy nhiên, những người biểu tình lại cho rằng đây là một màn kịch đã được dàn dựng sẵn.
Việt Nam không phải là Nepal – nơi một phong trào của thế hệ Gen Z đã chiếm lĩnh đường phố và đốt tòa nhà quốc hội. Tuy nhiên, không thể phủ nhận những điểm tương đồng với các phong trào thanh niên từng làm đảo lộn nền chính trị độc đoán tại Nepal, Indonesia và Madagascar trong năm ngoái.
Mỗi phong trào đều bắt đầu từ một sự kiện kích ngòi tại địa phương; sự kiện này lẽ ra đã không thể tạo nên làn sóng lớn nếu thiếu đi những bất mãn tích tụ qua nhiều năm đối với giới tinh hoa cầm quyền. Các phong trào này đều không có thủ lĩnh cụ thể và được huy động nhanh chóng qua mạng xã hội. Làn sóng biểu tình của thế hệ Gen Z tại Việt Nam vẫn đang tiếp tục dâng cao; và khi các cuộc biểu tình diễn ra dưới những hình thức khó kiểm soát, chính quyền dường như đang lúng túng không biết phải xử lý ra sao.
(Bài viết này được đăng lại từ The Conversation, một tổ chức tin tức độc lập, phi lợi nhuận chuyên cung cấp các sự kiện thực tế và những phân tích đáng tin cậy, giúp bạn hiểu rõ hơn về thế giới phức tạp của chúng ta. Tác giả bài viết là: Nils Mallock, thuộc King's College London và Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE).)
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình