Nhà Văn Ngọc Ánh và Hồi Ký
“Con Dế Mèn Của Mẹ”
Phan Tấn Hải
Tác phẩm mới ấn hành của nhà văn Ngọc Ánh, và sẽ có buổi ra mắt sách vào ba tuần lễ nữa, là tập hồi ký song ngữ “Con Dế Mèn Của Mẹ” (My Little Criket). Tập sách này có tiểu đề là “Câu chuyện của VyDan, tù nhân một tuổi” (The story of Vydan, a one-year old prisoner.” Đây không phải là một hồi ký rất khác lạ, không thường gặp. Đây là lời người mẹ viết xuống những lời thương con rất giản dị, chân thật, và một giọng kể như đang thì thầm từ ký ức.
Bạn đã quen đọc các hồi ký về những trại tù tại quê nhà, nhưng đây là một tập hồi ký viết rất khác hẳn: đây là những dòng văn của người mẹ kể chuyện người con khi mới một tuổi đã cùng với mẹ vào trại tù sau năm 1975; khi cậu tù nhân lên 8 tuổi đã may mắn được một hội nhân đạo Tây phương đưa cậu bé sang Thụy Sĩ chữa bệnh; mẹ nhiều năm sau ra tù, có cơ duyên định cư Hoa Kỳ, và rồi cậu bé năm xưa từ trần năm 47 tuổi, tro được hội từ thiện vùi vào một gốc cây được đánh số riêng cho người qua đời ở nơi có tên là Khu Rừng Ký Ức.
Văn phong của nhà văn Ngọc Ánh trong hồi ký này có lời rất dịu dàng, chơn thật, và buồn đau mà không bi lụy. Tác giả không kể những chuyện nghiêng trời lệch đất. Nơi đây là lời người mẹ nhớ tới các hình ảnh trong tù với cậu con còn rất nhỏ, như một chiếc khăn lau mặt, một cái lược chải tóc, một đôi chân yếu ớt ôm lấy mẹ... Câu văn của tác giả ngắn, đơn sơ, không có ý làm văn, y hệt như một người mẹ ngồi nhớ con và nước mắt tự nhiên chảy xuống. Tác giả Ngọc Ánh không đứng ở vị trí người quan sát, mà ở vị trí người mẹ ôm con trong biệt giam. Cách xưng hô “Mẹ, con” xuyên suốt nghe rất gần, rất nồng ấm, mặc dù bối cảnh cả hai mẹ con trong nhà tù và ngăn cách gần bốn thập niên từ khi cậu bé 8 tuổi được hội nhân đạo Tây phương lãnh ra khỏi tù để chữa trị ở xứ người.
Những hình ảnh hồn nhiên và đau đớn được tác giả kể lại khi đứa con còn thơ ấu còn ở tù chung với mẹ, trích trang 9: “Ban ngày Mẹ lao động rất cực khổ, mệt mỏi, nhưng đêm về chui vô mùng, Mẹ mới ôm con thủ thỉ kể chuyện cổ tích, chuyện ra ngoài lao động, chuyện trên trời dưới biển mà chuyện nào Mẹ kể cũng hấp dẫn trí tò mò của con, và khiến con ao ước có một ngày ra khỏi cái nhà tù chật chội này để nhìn thấy thế giới bao la ngoài kia, nhưng tiếc là con không thể đứng dậy được... Mẹ ơi! Con không thể chạy nhảy hay ca hát líu lo, không thể vòng tay Ôm Mẹ như người bình thường, mà con chỉ có đôi chân ôm ngang hông Mẹ, cái chân khẳng khiu quơ khăn lau mặt Mẹ, cầm cái lược chải tóc cho Mẹ và đấm lưng cho Mẹ mỗi khi mẹ mệt nhoài. Thế giới của con bây giờ là Mẹ, con tưởng tượng ra cánh đồng bao la mà Mẹ cấy gặt lúa ở đó mỗi ngày, có con cò trắng thong dong đậu một chân trên bờ ruộng giống như cán bộ canh tù.”
May mắn, tác giả kể lại cơ duyên từ phương Tây bất chợt tới: "Nhưng có một chuyện xảy ra mà con không muốn chút nào, đó là ngày dì Hai lên thăm Mẹ lần đầu tiên và mang theo lá thư của cơ quan nước ngoài nói về chuyện lãnh con ra khỏi trại giam để đi Châu Âu chữa bệnh. Con đã quýnh quáng ôm cứng lấy Mẹ, dù Mẹ hết lời dỗ dành là nơi đó con sung sướng như ở thiên đường..." (trang 12)
Cuộc chia tay được tác giả Ngọc Ánh kể lại: "Ai sẽ lau nước mắt cho Mẹ khi mẹ buồn, ai sẽ đấm lưng cho Mẹ khi đêm về mệt mỏi vì lao động nặng nhọc, cánh tay con yếu ớt nhưng bàn chân con rất mạnh mẽ. Con đã ôm chặt Mẹ bằng đôi chân khẳng khiu vì không muốn phải rời xa Mẹ đêm nay. Nhưng cuộc chia ly đã diễn ra âm thầm lặng lẽ khi con ngủ say trên vai dì Hai rời khỏi trại giam lúc nửa đêm, con kéc cũng im lìm trong cái ba lô dì đeo sau lưng."(trang 14)
Đây không phải là tiểu thuyết hư cấu. Người đọc biết rằng cậu VyDan đã từ trần ở tuổi 47, biết rằng người mẹ đã đi qua chiến tranh và tù đày thật sự. Chính các sự thật hiển lộ trong từng câu trong sách, nơi ngấm từng trang sách nỗi đau tận cùng của một người mẹ, đến sau cùng là lời cầu nguyện dịu dàng dành cho đứa con đã bay vào một cõi trời miên viễn.
Tác giả Ngọc Ánh viết, nhưng cũng là lời chung của tất cả các bà mẹ nơi cõi này. Trong tận cùng tấm lòng các bà mẹ là ước mơ cho con được sống bình yên, không bệnh tật, không bạo lực, không chiến tranh. Không chỉ là lời của một người mẹ Việt Nam, mà là lời của tất cả các bà mẹ trên cõi này. Khi biết rằng con mình trong các năm đầu đời ở tù chung với mẹ tới mức không thể hồi phục như các cậu bé bình thường, tác giả vẫn luôn mang một giấc mơ rằng chỉ cần con bớt đau, bớt bệnh, bớt thiệt thòi.
Những dòng cuối sách, là lời người mẹ cầu nguyện cho con mình:
"Vy Dân yêu ơi, giờ đây con đang ở thế giới vĩnh hằng. Mẹ cầu nguyện con sẽ được tái sinh vào một nơi bình yên, ở đó sẽ không có chiến tranh, không có hận thù, chỉ có người và người yêu nhau.. Mẹ hứa là quay lại để gặp con, nhưng con đã bay đi mất rồi. Ôi con dế mèn khẳng khiu của Mẹ, thôi thì hãy rong chơi cuối trời...
Mẹ sẽ luôn yêu thương và nhớ con mãi mãi.
Yverdon, 29 tháng 10/ 2025."
Trọng tập sách là những lời ước mơ của bà mẹ thương con. Trong trại giam, người mẹ chỉ còn được an ủi khi có đôi chân khẳng khiu của cậu con Vy Dân ôm lấy mẹ. Rồi khi con được hội nhân đạo đưa đi chữa bệnh ở Châu Âu, mẹ chỉ mong con hồi phục, nhưng trái tim chia ly vẫn ngập đầy đau đớn: bà mẹ Việt Nam luôn mang nỗi sợ chia ly, vì lịch sử đã cướp đi của họ quá nhiều. Rồi khi mẹ đứng trước mộ con: tất cả đều trở thành lời cầu nguyện, xin cho con mình sẽ tái sinh vào nơi không có chiến tranh, nơi không có hận thù, nơi người và người yêu nhau, nơi con mình có thể rong chơi cuối trời.
Tác phẩm in song ngữ: tiếng Việt và tiếng Anh.
Cũng nên nhắc rằng nhà văn Ngọc Ánh (với các bút hiệu Trần Ngọc Ánh, Lê Ngọc Ánh) đã nổi tiếng với tác phẩm "Ngày tháng buồn hiu" -- tập hồi ký/nhật ký viết về những thăng trầm và nỗi buồn của một giai đoạn lịch sử, khi tác giả còn trong Việt Nam và gửi ra ngoài nước. Sách kể lại một thời kỳ ở quê nhà sau 1975, chuyện đời riêng của tác giả – cùng với chồng là một sĩ quan VNCH chống chế độ, và bản thân chị là con một cán bộ cao cấp tập kết – trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Một đoạn trong "Ngày tháng buồn hiu" được ghi lại qua lời tác giả Ngọc Ánh: "Tôi bị tuyên án 14 năm tù, chồng tử hình. Không một giọt nước mắt nào rơi xuống trước vành móng ngựa, tôi lạ lùng như thế người ta gọi một cái tên nào đó xa lắc xa lơ, không dính líu đến mình. Lần gặp mặt cuối cùng tại toà án, nụ hôn anh nhẹ như sương khói mong manh…Hành trang nặng nề là đứa trẻ èo uột trên tay, kỷ vật duy nhất trong tình yêu tuyệt vời của hai đứa…"
.
Sau đây là tóm lược Thư Mời ra mắt sách “Con Dế Mèn Của Mẹ.” Trích như sau.
Nhà văn - cựu tù nhân chính trị Ngọc Ánh, tác giả Ngày Tháng Buồn Hiu, sẽ ra mắt sách "Con Dế Mèn Của Mẹ" (The Cricket Of Mom) -- Câu chuyện của Vydan, tù nhân 1 tuổi / The story of Vydan, a 1 year old prisoner – nhằm gây quỹ để làm phim cho con trai, Vy Dân; vào tù từ lúc hơn 1 tuổi cùng mẹ Ngọc Ánh. Cuộc đời tàn tật của Vy Dân từ trong tù, cho đến khi được cơ quan thiện nguyện Terre Des Hommes, một tổ chức quốc tế chuyên hỗ trợ cho quyền làm người của trẻ con tại Thụy Sĩ bảo trợ và đưa sang Thụy Sĩ sống.
Chương trình gây quỹ làm phim cho VY DÂN sẽ được tổ chức vào lúc 6:30 PM, Thứ Bảy 19/9/2026. Tại Phòng Sinh Hoạt của Nhật Báo Người Việt:
14771 Moran St. Westminster, CA 92683
Hướng dẫn chương trình sẽ là: Phạm Đỗ Thiên Hương.
Nói chuyện về cuốn sách: Nhà văn Ngọc Ánh.
Trình bày việc làm phim: Phạm Văn Nam, Next Vietnam Projects Foundation, nhà làm phim Vietnam War, Untold Stories.
Buổi ra mắt sách sẽ có văn nghệ: Nhạc sĩ Việt Khang và Nhóm Du Ca của Nam California đảm trách.
Điện thư để liên lạc với nhà văn Ngọc Ánh: [email protected]
Thư Mời tóm tắt về Trần Thắng Vy Dân: “Đứa trẻ trong cuốn sách CON DẾ MÈN CỦA MẸ. Sinh ngày 23/7/1977 tại Đà Lạt - mất ngày 29/10/2024 tại Thụy Sĩ. Cha Trần Thắng Tài, sau 1975 thành lập Lực lượng Việt Nam Tự Do, kháng chiến chống Cộng Sản, bị bắt tháng 3/1979 và bị CS hành quyết ngày 14/6/1982. Mẹ Trần Ngọc Ánh tham gia tổ chức của chồng, bị bắt vào tù cùng chồng và con trai Vy Dân năm 1979, mang án tù 14 năm.
Trong cuốn hồi ký Ngày Tháng Buồn Hiu của tác giả Lê Ngọc Ánh, Vy Dân là nhân vật trung tâm gánh chịu bi kịch, một đứa trẻ phải theo mẹ vào tù khi mới 1 tuổi và chịu nhiều đau khổ. Sau một cơn sốt nặng do điều kiện giam giữ khắc nghiệt và bị cách ly, em bị viêm não, dẫn đến di chứng tàn phế vĩnh viễn, co quắp tay chân và mất khả năng nói. Dù sau này được sang Thụy Sĩ chăm sóc, Vy Dân vẫn mang những di chứng nặng nề cả đời, trở thành biểu tượng cho sự tàn nhẫn của số phận trong tác phẩm.”
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình
