Báo TBJ kể lý do tiểu bang North Carolina kiện VinFast để lấy lại đất: từ năm 2024 đã nghi ngờ VinFast không mở xưởng ở NC nổi
.
---- Bản tin sau đây là của báo The Business Journals hôm Thứ Ba ngày 1 tháng 9/2026, tựa đề "NC raised serious doubts about VinFast years before suing automaker" (North Carolina đã hoài nghi nghiêm trọng về VinFast nhiều năm trước khi kiện hãng xe này). Bản tin phân tích của Lauren Ohnesorge dịch như sau.
Một loạt các dấu hiệu cảnh báo đã khiến giới chức North Carolina nghi ngờ khả năng của công ty sản xuất xe điện VinFast trong việc thực hiện kế hoạch xây dựng nhà máy lắp ráp tạo ra 7.500 việc làm tại Quận Chatham, ngay cả hai năm trước khi tiểu bang đệ đơn kiện nhằm thu hồi khu đất dành cho dự án này.
Vào năm 2024, các quan chức tiểu bang bắt đầu nghi ngờ liệu công ty Việt Nam này có đủ khả năng hiện thực hóa thông báo năm 2022 về việc xây dựng nhà máy tại một khu đất quy mô lớn (megasite) ở Moncure, phía nam Hồ Jordan — một dự án được chính quyền tiểu bang và địa phương hỗ trợ bằng gói ưu đãi trị giá hơn 1 tỷ USD. Các dấu hiệu cảnh báo rất rõ ràng, bao gồm việc VinFast không thể tạo dựng chỗ đứng vững chắc tại thị trường xe hơi Mỹ, tiến độ xây dựng tại khu đất Chatham bị đình trệ và các khoản lỗ tài chính ngày càng tăng của công ty.
.
Hơn 1.300 trang tài liệu do Sở Thương mại North Carolina công bố đã ghi lại quá trình các quan chức tiểu bang dành phần lớn năm 2024 để xác định xem liệu VinFast (mã niêm yết Nasdaq: VFS) có đủ nguồn lực tài chính và cam kết để thực hiện dự án trọng điểm này hay không. Các tài liệu cho thấy VinFast chịu sự giám sát chặt chẽ ngầm từ phía sau, khi các quan chức tiểu bang liên tục yêu cầu giải trình về vấn đề tài chính, tiến độ xây dựng và các cam kết trong tương lai, trong khi vẫn tiếp tục hoàn trả hàng triệu đô la chi phí dự án.
Hiện tại, tiểu bang đang kiện VinFast nhằm thu hồi hơn 1.700 mẫu Anh (khoảng 688 héc-ta) đất mà công ty sở hữu tại khu đất quy mô lớn ở đông nam Chatham, được gọi là Triangle Innovation Point. Công ty vẫn khẳng định ý định xây dựng nhà máy lắp ráp tại đây, nhưng dự án đã bị trì hoãn nhiều năm, và đầu năm nay, VinFast đã cắt giảm 80% dự báo về số lượng việc làm tại nhà máy này. Trong khi đó, CEO kiêm chủ sở hữu tỷ phú của công ty – nhà sáng lập Vingroup Phạm Nhật Vượng – đã chuyển hướng tập trung sang châu Á để mở rộng hoạt động.
VinFast không phản hồi các yêu cầu bình luận.
Người phát ngôn của Sở Thương mại North Carolina cho biết tiểu bang không thể bình luận về vụ kiện đang diễn ra, nhưng lưu ý rằng North Carolina đã "xây dựng các biện pháp bảo vệ khoản đầu tư của người nộp thuế trong các thỏa thuận tài trợ" ký kết với VinFast. Người phát ngôn của Thống đốc Josh Stein từ chối bình luận về các chi tiết cụ thể của thỏa thuận ưu đãi do vụ kiện đang diễn ra.
"Khi một công ty không thực hiện đúng cam kết trong thỏa thuận, chúng tôi sẽ buộc họ phải chịu trách nhiệm và bảo vệ nguồn vốn đầu tư công," người phát ngôn của ông Stein cho biết.
Người phát ngôn của cựu Thống đốc Roy Cooper – người hiện đang tranh cử vào Thượng viện Hoa Kỳ – cho biết VinFast là một trong nhiều dự án được thu hút đầu tư trong nhiệm kỳ của ông Cooper, bao gồm cả nhà máy sản xuất pin của Toyota tại Liberty; nhà máy này đã đi vào sản xuất từ năm ngoái và dự kiến sẽ tạo ra hàng nghìn việc làm.
"Mặc dù kết quả này gây thất vọng, nhưng lực lượng lao động của North Carolina là vô song và chính là lý do khiến chúng tôi tiếp tục là một trong những tiểu bang hàng đầu cả nước về kinh doanh," người phát ngôn này nói về trường hợp của VinFast.
.
Dòng thời gian dưới đây được tổng hợp dựa trên các email và tài liệu công khai khác thu thập được thông qua yêu cầu cung cấp thông tin công, cũng như từ vụ kiện của bang Bắc Carolina đối với VinFast.
Khi VinFast công bố tham vọng tại North Carolina, các lãnh đạo cấp cao của công ty cho biết mục tiêu là đưa nhà máy đi vào hoạt động trong năm 2024. Tuy nhiên, ngay trong năm đó, khi công ty bắt đầu chậm tiến độ, những tín hiệu cảnh báo đã xuất hiện dồn dập trong hộp thư của các quan chức cấp cao của tiểu bang.
Một email ngày 5 tháng 6 từ bà Mary Elizabeth Wilson, Tổng cố vấn pháp lý của Sở Thương mại North Carolina, đã thông báo cho các quan chức rằng VinFast đã báo với nhà thầu thi công mặt bằng là Barnhill Contracting rằng họ sẽ không thực hiện khoản thanh toán ứng trước theo kế hoạch.
"Có vẻ như VinFast đã thông báo với [Barnhill] rằng họ sẽ không thanh toán hóa đơn hiện tại," bà Wilson viết.
Vấn đề này – liên quan đến khoản thanh toán hơn 2,8 triệu USD – đã ngay lập tức dấy lên lo ngại. Barnhill đã đồng ý thực hiện công việc tại công trường theo cơ chế yêu cầu thanh toán ứng trước; VinFast sẽ được hoàn lại tiền sau khi Barnhill đã nhận được thanh toán. Các quan chức của tiểu bang bắt đầu thảo luận về những hệ quả, không chỉ đối với các yêu cầu hoàn trả đang chờ xử lý mà còn đối với các nghĩa vụ rộng hơn của dự án.
.
Trong một email gửi tới các quan chức Sở Thương mại vào ngày 6 tháng 6, đại diện VinFast đã lên tiếng trấn an dư luận.
"Chúng tôi đã giải quyết xong vấn đề và lệnh chuyển khoản thanh toán đã được thực hiện vào sáng nay," công ty viết, đồng thời mô tả chuỗi email mà Barnhill chuyển tiếp cho phía bang là kết quả của một sự "hiểu lầm trong giao tiếp".
Tuy nhiên, vào ngày 11 tháng 6, bà Wilson đã gửi cho VinFast một danh sách các câu hỏi chi tiết sau khi đại diện công ty đề xuất thay đổi các cam kết của dự án. Phía tiểu bang yêu cầu một bản tóm tắt dự án đã được sửa đổi, đồng thời đòi hỏi thông tin chi tiết về các nguồn tài chính và tiến độ thực hiện. Họ cũng yêu cầu cập nhật các dự báo về việc làm và vốn đầu tư theo từng năm, cũng như muốn biết liệu nhà máy sản xuất pin có còn nằm trong kế hoạch hay không. Và họ yêu cầu phải có những thông tin chi tiết này một cách nhanh chóng.
"Nếu việc không huy động được thêm vốn sẽ làm chậm tiến độ xây dựng nhà máy lắp ráp của công ty, vui lòng làm rõ thời gian dự kiến mà công ty có thể duy trì Dự án với nguồn tài chính hiện tại," bà Wilson viết.
.
Trong cuộc trao đổi ngày 2 tháng 7, các quan chức thuộc cơ quan Thương mại tiểu bang thông báo với công ty rằng họ vẫn chưa nhận được thông tin chi tiết về kế hoạch hoàn thiện nhà xưởng lắp ráp tổng thể của VinFast trước cuối năm 2024, cũng như tiến độ cho các cơ sở dự kiến khác.
"Chúng tôi chỉ hoàn thành Xưởng Lắp ráp Tổng thể trong năm dương lịch 2024," ông Brook Taylor, Phó chủ tịch phụ trách sản xuất tại Mỹ của VinFast, viết. "Có vẻ như các tiêu chí mục tiêu lại một lần nữa bị thay đổi."
Các tài liệu nội bộ cho thấy các quan chức thuộc cơ quan Thương mại tiểu bang North Carolina vẫn tiếp tục đặt câu hỏi trong khi chuẩn bị cho cuộc họp ngày 10 tháng 7 về đề xuất sửa đổi các thỏa thuận hiện có của VinFast.
Đến tháng 8 năm 2024, tranh chấp dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Sau khi bà Vân Anh Nguyễn, cựu CEO của VinFast Bắc Mỹ, gửi thư đề nghị thay đổi các cam kết và thỏa thuận dự án vào ngày 1 tháng 8, bà Wilson đã ngay lập tức cảnh báo ban lãnh đạo.
"Tôi muốn thảo luận nội bộ trước khi phản hồi, vì điều này không phản ánh quan điểm của Tiểu bang," bà viết.
Hai tuần sau, vào ngày 15 tháng 8, tiểu bang đã chính thức đưa ra quan điểm của mình thông qua một bức thư dài.
Bà Wilson thông báo với VinFast rằng tiểu bang North Carolina chưa đồng ý với bất kỳ thay đổi nào được đề xuất liên quan đến Thỏa thuận Phát triển Kinh tế Cộng đồng, Thỏa thuận Quyền chọn hoặc Thỏa thuận Phát triển Mặt bằng.
"Tiểu bang khẳng định rõ ràng rằng họ không từ bỏ quyền xử lý bất kỳ sự kiện vi phạm hợp đồng nào," bà viết.
Bức thư cũng đề cập đến những thông tin mà VinFast đã chia sẻ với các quan chức trong các cuộc thảo luận kín suốt nhiều tháng qua. Theo thông tin từ phía tiểu bang, công ty đã thông báo với North Carolina rằng cần có thêm nguồn tài chính để thúc đẩy dự án, và việc huy động được vốn trong năm 2024 sẽ giúp giảm thiểu sự chậm trễ. Nếu không huy động được vốn, quá trình xây dựng có thể bị đình trệ và hoạt động sản xuất có nguy cơ bị trì hoãn đến năm 2028.
"Cho đến nay, chúng tôi vẫn dựa vào những thông tin do VinFast cung cấp về việc công ty đã hoàn tất các mốc tiến độ bắt buộc... tuy nhiên, như chúng tôi đã nhiều lần khẳng định, việc duy trì thông tin liên tục về tiến độ dự án là yếu tố then chốt, đồng thời cũng là yêu cầu bắt buộc trong các thỏa thuận giữa công ty và tiểu bang," ông Wilson viết, đồng thời yêu cầu được cập nhật tình hình hàng tháng.
.
Tiểu bang cũng tiết lộ việc VinFast đề nghị sửa đổi thỏa thuận vận hành, theo đó dời thời điểm bắt đầu sản xuất của dự án sang ngày 31 tháng 7 năm 2028. North Carolina đã bác bỏ đề nghị này. Tuy nhiên, tiểu bang đã không tuyên bố công ty vi phạm hợp đồng. Ông Wilson lưu ý rằng thỏa thuận có các điều khoản cho phép khắc phục vi phạm và mọi quyết định trong tương lai sẽ phụ thuộc vào tình hình thực tế tại thời điểm đó.
Song song với những căng thẳng leo thang, North Carolina vẫn tiếp tục hỗ trợ tài chính cho dự án; các quan chức thuộc cơ quan thương mại vẫn tiếp tục xử lý các khoản thanh toán hoàn trả chi phí, bất chấp những nghi ngại ngày càng tăng. Các trao đổi nội bộ cho thấy tính đến ngày 24 tháng 7, khoảng 51 triệu USD đã được hoàn trả cho công tác chuẩn bị mặt bằng, ngay cả khi các quan chức đang phàn nàn về việc thiếu thông tin phản hồi từ phía công ty.
VinFast vẫn tiếp tục nỗ lực huy động vốn cho nhà máy. Vào ngày 14 tháng 8 năm 2024, công ty cho biết đang tìm kiếm khoản tài chính trị giá từ 300 triệu đến 950 triệu USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ (EXIM). Công ty thông báo với các quan chức tiểu bang rằng nguồn vốn này có thể giúp họ đáp ứng hoặc thậm chí hoàn thành sớm hơn tiến độ đề ra. Mặc dù VinFast tái khẳng định cam kết đạt công suất sản xuất tối đa vào năm 2028, các tài liệu ghi nhận cho thấy cơ quan thương mại vẫn giữ thái độ thận trọng.
.
Đến tháng 9 năm 2024, ông Wilson thông báo với các quan chức cấp cao rằng dường như VinFast có kế hoạch tiếp tục thi công mặt bằng đến cuối năm, nhưng có vẻ như họ "không còn" ý định hoàn tất việc xây dựng tòa nhà Lắp ráp Tổng thể (General Assembly building) nữa.
VinFast đã chấm dứt hợp đồng với Barnhill vào cuối năm 2024. Theo đơn kiện mà tiểu bang đệ trình năm nay, một thanh tra của Cục Chất lượng Môi trường North Carolina đã đến thăm địa điểm này vào tháng 12 năm 2024 và phát hiện xe kéo văn phòng đã biến mất và không có hoạt động xây dựng nào.
Giữa tất cả những điều này, hy vọng khai thác thị trường đại chúng để lấy vốn thông qua việc sáp nhập SPAC nổi tiếng của công ty đã tan thành mây khói khi cổ phiếu của VinFast giảm xuống còn khoảng 3 USD vào giữa năm 2024.
Thông qua thỏa thuận ban đầu, Đại hội đồng đã dành 125 triệu đô la để hoàn trả cho công ty về công việc chuẩn bị địa điểm, với các điều khoản thu hồi vốn có thể có hiệu lực nếu công ty không mang lại việc làm và đầu tư. Khoản đầu tư của nhà nước vào dự án được đảm bảo bằng phương án ưu tiên mua lại dự án nếu công ty không đáp ứng được các tiêu chuẩn nhất định. Điều đó bao gồm việc tạo ra ít nhất 6.000 việc làm vào cuối năm 2032.
Cuối năm 2025, tiểu bang xin hợp tác bàn giao mặt bằng. Theo đơn kiện, VinFast khẳng định vẫn có kế hoạch xây dựng nhưng đã từ chối, dẫn đến thông báo vi phạm được gửi vào tháng 1.
Khi nhà nước đang xem xét các lựa chọn của mình trong nhiều năm, thì VinFast cũng sẽ tiếp tục công khai thu hẹp tầm nhìn của mình đối với địa điểm này trong bối cảnh nhu cầu về phương tiện của họ ở Mỹ yếu. Vào tháng 3 năm nay, họ đã giảm mục tiêu tuyển dụng xuống còn 1.400 việc làm.
Vào tháng 5, tiểu bang đã đệ đơn kiện nhằm lấy lại đất cho dự án. Trong đơn kiện, họ viện dẫn các điều khoản thỏa thuận cụ thể, chẳng hạn như trường hợp nếu VinFast không tạo ra 1.750 việc làm vào cuối năm 2026 hoặc bắt đầu hoạt động trước tháng 7 năm 2026, nhà nước có quyền lựa chọn mua lại toàn bộ hoặc một phần khu đất rộng 1.765 mẫu Anh.
Vụ kiện được đệ trình lên Tòa án Thượng thẩm Quận Wake, yêu cầu tòa án buộc chuyển giao cả ba lô đất được đề cập cho tiểu bang hoặc tuyên bố quyền thu hồi hơn 80 triệu đô la mà họ đã giải ngân để chuẩn bị mặt bằng.
Vào tháng 7, Hội đồng ủy viên quận Chatham đã bỏ phiếu chấm dứt thỏa thuận phát triển kinh tế với VinFast. Họ đã đồng ý cấp 400 triệu USD tiền khuyến khích, tùy thuộc vào việc công ty có đáp ứng được các mục tiêu tuyển dụng và đầu tư hay không.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình