Huyền thoại và ngộ nhận: Liệu Việt Nam có đang cố gắng thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc?
.
Bài viết sau đây từ báo "China Global South Project" ngày 16 tháng 9/2026, nhan đề "Myth and Misperception: Is Vietnam Trying to Escape China’s Orbit?" (Huyền thoại và ngộ nhận: Liệu Việt Nam có đang cố gắng thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc?) của tác giả Khang Vu (một học giả khách mời tại Khoa Khoa học Chính trị, Đại học Boston College). Bản dịch như sau.
.
Huyền thoại và ngộ nhận: Liệu Việt Nam có đang cố gắng thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc?
Khang Vu, China Global South Project
Những điểm chính
. Các nhà quan sát hiểu sai việc Hà Nội mở rộng quan hệ với Hoa Kỳ và phương Tây là hành động thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc; bài viết bác bỏ cách nhìn nhận này.
. Bằng chứng lịch sử cho thấy cái giá phải trả để thoát khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc là rất lớn; Chiến tranh Đông Dương lần thứ ba và việc Liên Xô thu hẹp phạm vi ảnh hưởng đã buộc Hà Nội phải quay lại tiến trình bình thường hóa quan hệ.
. Chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa định hướng cho Việt Nam: duy trì quan hệ hữu hảo với Trung Quốc đồng thời làm sâu sắc thêm quan hệ với phương Tây mà không chọn bên.
.
Trong số này của chuyên mục M&M (Myth and Misperception: Huyền thoại và ngộ nhận), tôi muốn giải quyết một quan niệm sai lầm về bản chất của chính sách đa dạng hóa ngoại giao và việc mở rộng quan hệ với phương Tây nói chung, cũng như Hoa Kỳ nói riêng, của Việt Nam. Nhiều nhà quan sát tình hình Việt Nam coi các hoạt động ngoại giao của Hà Nội là nỗ lực thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc, hay nói thẳng ra là nhằm giảm bớt tác động từ sức mạnh của Trung Quốc đối với quyền tự chủ hành động của Việt Nam. Liệu điều này có đúng không?
Việc trả lời câu hỏi này rất quan trọng để hiểu rõ nguyên nhân và hệ quả của việc Việt Nam tăng cường quan hệ với các đối tác Hoa Kỳ và châu Âu, cũng như các phản ứng có thể xảy ra từ phía Trung Quốc.
.
Quan niệm sai lầm đó là gì?
Là một quốc gia có tiềm lực hạn chế nằm trong quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc, Việt Nam muốn giảm thiểu tác động của sự chênh lệch quyền lực đối với chính sách đối ngoại của mình. Những tác động đó có thể bao gồm việc Trung Quốc ngăn cản Việt Nam giải quyết các tranh chấp trên biển thông qua trọng tài quốc tế, hạn chế phạm vi các thỏa thuận mà Việt Nam có thể ký kết với các quốc gia khác, ép buộc ký các thỏa thuận song phương có lợi cho Trung Quốc, hoặc tấn công/đe dọa tấn công ngư dân và các tiền đồn trên biển của Việt Nam trong khi buộc Hà Nội không được đáp trả.
Việc Việt Nam vun đắp quan hệ với phương Tây giúp nước này tránh được áp lực từ Trung Quốc, bởi phương Tây có thể cung cấp các kênh ngoại giao, hỗ trợ quân sự và viện trợ kinh tế trong những tình huống cấp bách. Mọi động thái nâng cấp quan hệ với phương Tây của Việt Nam đều được xem là bước đi nhằm thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc.
.
Tại sao mọi người lại tin như vậy?
Lập luận này bắt nguồn từ lý thuyết cân bằng quyền lực. Cả các nhà quan sát phương Tây và Việt Nam đều tán thành quan điểm này, cho rằng việc Việt Nam tăng cường quan hệ với Hoa Kỳ xuất phát từ nhu cầu cân bằng lại sự quyết đoán của Trung Quốc. Không khó để bắt gặp các bài viết mô tả những chuyến thăm lẫn nhau giữa lãnh đạo Mỹ và Việt Nam theo hướng này.
Việc Việt Nam quan tâm đến việc mua vũ khí Mỹ hay đón nhận tàu hàng không mẫu hạm Mỹ thường được viện dẫn như minh chứng cho thấy Hà Nội đang dần thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc. Các học giả Việt Nam thậm chí còn đưa ra thuật ngữ "Thoát Trung" – nghĩa đen là "thoát khỏi Trung Quốc" – để lý giải cho những động thái này.
Các tuyên bố chính thức càng củng cố thêm nhận định đó. Chẳng hạn, cam kết của Washington về việc ủng hộ một Việt Nam "mạnh, độc lập, thịnh vượng và tự cường" ngầm cho thấy mối quan ngại của Mỹ về sự phụ thuộc của Việt Nam vào Trung Quốc.
Vào tháng 8 năm 2023, Tổng thống Joe Biden thậm chí đã thảo luận về khả năng thiết lập một "liên minh quốc phòng" với Việt Nam nhằm phát tín hiệu cho Trung Quốc thấy rằng Việt Nam sẽ không đơn độc. Khi hai nước nâng cấp quan hệ song phương lên Đối tác Chiến lược Toàn diện một tháng sau đó, nhiều người coi đây là bước đi đưa Việt Nam xích lại gần Mỹ hơn, đồng thời làm giảm vị thế của Trung Quốc.
.
Các bằng chứng cho thấy điều gì?
Thực tế lại cho thấy một câu chuyện khác. Việt Nam không hề thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc, cũng không đứng về phía Mỹ để thực hiện điều đó.
Trước hết, việc thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc phải trả giá rất đắt. Trong Chiến tranh Đông Dương lần thứ ba (1978-1991), Việt Nam đã liên minh với Liên Xô để tạo thế cân bằng trước Trung Quốc và đồng minh Khmer Đỏ của nước này. Việc Việt Nam "thoát" khỏi Trung Quốc đồng nghĩa với việc Bắc Kinh không còn có thể ép Hà Nội phải dung thứ cho các hành động khiêu khích của Khmer Đỏ dọc biên giới tây nam; đồng thời, Moscow cũng cung cấp sự hỗ trợ cần thiết để Việt Nam thực hiện một cuộc can thiệp kiểu "Tiệp Khắc" tại Campuchia.
Tuy nhiên, Trung Quốc không muốn một Việt Nam được Liên Xô hậu thuẫn đe dọa biên giới phía nam của mình, và họ quyết tâm bằng mọi giá phải kéo Việt Nam trở lại quỹ đạo ảnh hưởng. Trung Quốc đã cắt viện trợ kinh tế và rút các cố vấn, qua đó làm chậm quá trình tái thiết sau chiến tranh của Việt Nam. Họ cũng gán cho liên minh Việt - Xô cái mác là sự mở rộng của chủ nghĩa đế quốc Liên Xô nhằm cô lập Hà Nội trên trường quốc tế.
Quan trọng hơn cả, Trung Quốc đã tấn công Việt Nam vào năm 1979 để cho Hà Nội thấy rằng sự ủng hộ của Liên Xô chỉ là lời hứa hão huyền, cũng như để chứng minh cái giá đắt đỏ của chính sách chống Trung Quốc. Việt Nam đã chống lại sức ép từ Trung Quốc nhờ sự hỗ trợ của Liên Xô, nhưng sau khi Bắc Kinh bình thường hóa quan hệ với Moscow vào năm 1989, Liên Xô bắt đầu rút dần khỏi Đông Dương và trút gánh nặng lại cho Việt Nam.
Nếu chỉ dựa vào sức mình, Việt Nam không thể thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc do nền kinh tế đã kiệt quệ vì chi tiêu quốc phòng quá lớn. Hà Nội buộc phải rút quân khỏi Campuchia, chấp nhận một chính phủ hậu chiến tại Campuchia có sự tham gia của các thành viên Khmer Đỏ, và bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc.
Thứ hai, Việt Nam không tin rằng Hoa Kỳ có thể giúp mình thoát khỏi quỹ đạo của Trung Quốc. Liên Xô có biên giới trực tiếp với Trung Quốc ở phía bắc và từng có khả năng huy động 49 sư đoàn để tấn công Trung Quốc nhằm bảo vệ Hà Nội.
Ngược lại, Hoa Kỳ không có căn cứ quân sự nào giáp biên giới Trung Quốc. Số lượng binh sĩ Mỹ hiện diện tại châu Á cũng hạn chế hơn nhiều so với Liên Xô trước đây. Ngoài ra, Liên Xô có lợi ích trong việc duy trì chế độ cộng sản tại Việt Nam, trong khi Hoa Kỳ thường khơi dậy nỗi lo ngại của Việt Nam về nguy cơ "cách mạng màu".
Hoa Kỳ không có cả ý chí lẫn năng lực để giúp Việt Nam thoát khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc ở mức độ mà Moscow từng có thể thực hiện.
Do cái giá phải trả quá đắt cho sự trả đũa của Trung Quốc sau Chiến tranh Đông Dương lần thứ ba, Việt Nam đã áp dụng chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa. Chính sách này được xây dựng dựa trên một thỏa thuận ngầm rõ ràng với Trung Quốc: Việt Nam sẽ không đứng về phía một cường quốc ngoài khu vực để chống lại Trung Quốc. Do đó, Hà Nội ưu tiên duy trì quan hệ hữu hảo với Trung Quốc, đồng thời vun đắp quan hệ với Mỹ để tránh việc Trung Quốc hiểu lầm các hành động của Việt Nam là thù địch.
Mọi bước nâng cấp quan hệ với Mỹ hay các nước phương Tây đều nhanh chóng được cân bằng lại bằng các động thái tương tự với Trung Quốc. Trung Quốc tuân thủ thỏa thuận này bằng cách không đe dọa an ninh của Việt Nam đến mức buộc Hà Nội phải quay sang phương Tây, nhưng họ sẽ trừng phạt Việt Nam nếu Hà Nội cố gắng thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của mình. Kết quả là một trạng thái bất đối xứng ổn định, giúp giảm thiểu nguy cơ xung đột Việt - Trung kể từ năm 1991.
Nói cách khác, Việt Nam có thể phát triển quan hệ với phương Tây mà không vấp phải sự trả đũa từ Trung Quốc, nhờ vào mối quan hệ tốt đẹp giữa Việt Nam và Trung Quốc.
.
Điều này có ý nghĩa gì?
Việc coi việc nâng cấp quan hệ giữa Việt Nam với bất kỳ quốc gia phương Tây nào là hành động thoát khỏi hay đối trọng lại Trung Quốc chính là cái nhìn phiến diện, thiếu bao quát. Các thương vụ bán vũ khí, chuyến thăm của tàu hải quân hay các chuyến thăm cấp nhà nước không nên bị nhìn nhận qua lăng kính của trò chơi có tổng bằng không (zero-sum game). Những bước tiến của phương Tây trong quan hệ với Việt Nam không đồng nghĩa với tổn thất cho Trung Quốc.
Về bản chất, đây chính là mục tiêu của chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa mà Việt Nam theo đuổi.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình