---- Bạn đã từng đọc thấy những tin không thật như Elon Musk sản xuất hàng loạt các căn nhà lắp ráp giá 7.000 USD để giải quyết khủng hoảng vô gia cư tại Mỹ, và rồi các tin này biến mất hẳn sau bầu cử 2024. Đó là loa kèn của Musk và Cọng Hòa để dàn dựng cho một chính phủ Trump kết hợp với Musk để thực hiện Project 2025. Sau đây chúng ta sẽ dịch bài viết nhan đề "Ukraine’s drone strikes on Russian data centres may change how we see disinformation" (Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhắm vào các trung tâm dữ liệu Nga có thể thay đổi cách chúng ta nhìn về mặt trận loa kèn bóp méo thông tin) của Olga Boichak, giáo sư University of Sydney, đăng trên mạng The Conversation. Bài dịch như sau.
.
Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhắm vào các trung tâm dữ liệu Nga có thể thay đổi cách chúng ta nhìn về mặt trận loa kèn bóp méo thông tin
-- Tác giả: Olga Boichak, Đại học University of Sydney
.
Trong những ngày gần đây, một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine đã nhắm vào trung tâm dữ liệu lớn nhất của Nga, thuộc sở hữu của ngân hàng kiêm công ty công nghệ Sberbank. Trước đó, Ukraine cũng đã tấn công ba trung tâm dữ liệu của “công ty khổng lồ” công nghệ Yandex – đơn vị thường được ví như “Google của Nga”.
Sau các cuộc tấn công này, lưu lượng truy cập vào Yandex đã sụt giảm 94%. Người dùng gặp phải tình trạng gián đoạn nghiêm trọng đối với nhiều dịch vụ như email, tìm kiếm, điều hướng, âm nhạc, gọi xe, thương mại điện tử và các dịch vụ tài chính.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết, các cuộc tấn công này đã giúp “nhiều nền tảng mạng xã hội trở nên dễ thở hơn” nhờ việc giảm bớt thông tin sai lệch và hoạt động của các tài khoản tự động (bot) từ phía Nga.
Tuy nhiên, các báo cáo sau đó đã đặt dấu hỏi về tuyên bố của ông Zelensky. Dù thế nào đi nữa, sự việc này làm nổi bật vai trò của cơ sở hạ tầng truyền thông vật lý trong thế giới trực tuyến. Nó cũng đặt ra câu hỏi về ý nghĩa thực sự của khái niệm “chủ quyền kỹ thuật số”, đồng thời gợi mở một phương thức để chống lại thông tin sai lệch.
.
Dữ liệu trong tầm ngắm
Các trung tâm dữ liệu vốn không phải là mục tiêu quân sự thông thường. Tuy nhiên, điều này có thể đang thay đổi khi tầm quan trọng của chúng ngày càng lớn. Việc tấn công các trung tâm dữ liệu không chỉ gây gián đoạn các hoạt động quân sự của đối phương mà còn ảnh hưởng đến những dịch vụ dân sự thiết yếu vốn phụ thuộc vào các cơ sở này. Tại Nga, những gián đoạn như vậy có thể làm chậm đà phát triển kinh tế trong dài hạn, từ đó suy giảm khả năng duy trì chiến tranh của quốc gia này.
Các cuộc tấn công của Ukraine diễn ra sau khi Nga nhắm vào các trung tâm dữ liệu và nhà cung cấp dịch vụ internet tại Ukraine. Hành động này cũng tiếp nối tiền lệ do Iran thiết lập hồi đầu năm nay, khi quốc gia này tấn công các trung tâm dữ liệu tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Bahrain để đáp trả các cuộc tấn công từ phía Mỹ.
Các trung tâm dữ liệu tại Trung Đông này được vận hành bởi Amazon Web Services – công ty điện toán đám mây lớn nhất thế giới với hệ thống cơ sở hạ tầng trải rộng khắp toàn cầu.
Thông thường, các trung tâm dữ liệu đều áp dụng cơ chế dự phòng và sao lưu để đảm bảo rằng việc mất đi một cơ sở đơn lẻ sẽ không dẫn đến những hậu quả tiêu cực vĩnh viễn. Dẫu vậy, các cuộc tấn công từ phía Iran vẫn gây ra tình trạng suy giảm dịch vụ kéo dài và làm mất đi vĩnh viễn một phần dữ liệu.
Các trung tâm dữ liệu của Nga có thể ít có các lựa chọn dự phòng quốc tế hơn. Điều này xuất phát từ một tầm nhìn cụ thể về “chủ quyền kỹ thuật số” – khái niệm mà Moscow đã tích cực thúc đẩy trong suốt thập kỷ qua.
Ý tưởng cho rằng các quốc gia nên có quyền tự chủ và kiểm soát đối với dữ liệu cũng như cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của chính mình là một quan điểm hợp lý. Tuy nhiên, việc Nga theo đuổi “chủ quyền” đã tạo điều kiện cho nước này kiểm duyệt thông tin trực tuyến và cô lập người dùng Nga khỏi các dịch vụ internet toàn cầu.
Năm 2015, Nga đã thông qua các đạo luật yêu cầu một số loại dữ liệu nhất định phải được lưu trữ trong nước. Tiếp đó, các lệnh trừng phạt quốc tế đã được áp đặt sau khi Nga tiến hành cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine năm 2022. Hệ quả là, các lựa chọn của Nga trong việc duy trì cơ sở hạ tầng dự phòng ở nước ngoài đã bị hạn chế đáng kể.
.
Thông tin sai lệch và các chiến dịch gây ảnh hưởng
Thông tin sai lệch thường được hiểu là hành vi cố ý lan truyền những điều dối trá một cách có chiến lược. Các chính phủ thường tìm cách đối phó bằng cách gỡ bỏ hoặc bác bỏ những thông tin sai lệch này trên các nền tảng nơi chúng phát tán.
Tuy nhiên, các chiến dịch gây ảnh hưởng lại vận hành theo nhiều cách khác nhau. Không phải tất cả đều lan truyền thông tin sai sự thật; phần lớn nhắm vào việc làm xói mòn niềm tin của công chúng, đồng thời phủ nhận tính chính danh của các quy trình và thể chế dân chủ.
Chẳng hạn, trong cuộc trưng cầu dân ý năm 2023 tại Úc về việc thành lập cơ quan đại diện cho người bản địa tại Quốc hội (Indigenous Voice to Parliament), các nhóm vận động đã tạo ra những câu chuyện đối lập đầy thuyết phục nhằm khoét sâu sự phân cực chính trị. Tại New Zealand, các chiến dịch gây ảnh hưởng còn bao gồm việc tung ra hàng loạt lời lẽ lăng mạ mang tính thù ghét phụ nữ, nhằm làm chệch hướng sự ủng hộ của công chúng đối với các sáng kiến chính sách.
Nga vốn được biết đến với các hoạt động can thiệp có tổ chức vào nền chính trị dân chủ trên khắp thế giới. Mục tiêu của những sự can thiệp này thường là gieo rắc sự bất đồng, ngờ vực và hoang mang. Ngoài ra, việc ủng hộ các ứng cử viên có quan điểm thân Nga cũng có thể là một mục tiêu khác.
Các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng các nhà hoạt động đã phát triển những phương pháp sáng tạo để giải quyết vấn đề này. Các phương pháp đó bao gồm: bác bỏ thông tin sai lệch, ngăn chặn từ trước (phản bác các tuyên bố sai sự thật trước khi chúng lan rộng), báo cáo nội dung gây hiểu lầm cho các nền tảng, hoặc sử dụng sự hài hước và các hình ảnh chế (meme) một cách có chiến lược.
.
Chủ quyền kỹ thuật số có thể tạo ra những điểm yếu
Các cuộc tấn công vào các trung tâm dữ liệu tại Nga là lời nhắc nhở rằng các dịch vụ internet của Nga – bao gồm cả các chiến dịch gây ảnh hưởng – đều phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng vật lý. Dù các cuộc tấn công lần này có dẫn đến sự sụt giảm đáng kể hoạt động của các tài khoản tự động (bot) phát tán thông tin sai lệch hay không, thì việc nhắm vào các nguồn vật lý tạo ra thông tin sai lệch vẫn có thể là một phương thức hiệu quả để kiểm soát vấn đề này.
Hiện có hơn 100 trung tâm dữ liệu đang hoạt động trên lãnh thổ Nga, nhưng rất ít nơi trong số đó có sẵn các phương án dự phòng hay kế hoạch ứng phó để đảm bảo khả năng phục hồi.
Việc tập trung toàn bộ các hoạt động kỹ thuật số vào một số lượng hạn chế các địa điểm vật lý đã tạo ra một lỗ hổng dễ bị tổn thương. Một khi cơ sở hạ tầng này bị tấn công, quá trình tái thiết có thể diễn ra chậm chạp và đầy khó khăn, nhất là trong bối cảnh Nga phải phụ thuộc vào Trung Quốc để cung cấp các loại linh kiện bán dẫn tiên tiến.
.
Bài học cho các nền dân chủ
Điều này có ý nghĩa gì đối với các nỗ lực chống lại hoạt động gây ảnh hưởng và thông tin sai lệch từ phía Nga?
Một nhóm giải pháp có thể bao gồm việc áp đặt các hạn chế về mặt vật lý hoặc quy định (chẳng hạn như các biện pháp trừng phạt) đối với những nền tảng và dịch vụ có nguồn gốc từ Nga, ví dụ như Telegram. Các giải pháp khác đòi hỏi sự hợp tác quốc tế nhằm làm suy yếu khả năng gây hại của Nga trong môi trường kỹ thuật số. Điều này có thể bao gồm việc hỗ trợ các nỗ lực của Ukraine trên chiến trường thông qua các thỏa thuận an ninh song phương.
Dù thế nào đi nữa, những sự kiện gần đây cho thấy tầm ảnh hưởng kỹ thuật số của Nga phụ thuộc rất lớn vào cơ sở hạ tầng vật lý: các trung tâm dữ liệu, nguồn cung vật liệu bán dẫn khan hiếm và một hệ sinh thái nền tảng trong nước vốn đã tách biệt khỏi mạng lưới internet toàn cầu.
Khi Điện Kremlin tiếp tục tự cô lập mình dưới danh nghĩa bảo vệ chủ quyền, họ cũng trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các cuộc tấn công và gián đoạn.
Các nền dân chủ có thể rút ra bài học từ những sự kiện này. Chủ quyền kỹ thuật số không đạt được thông qua sự cô lập hay quyền kiểm soát tập trung đối với cơ sở hạ tầng kỹ thuật số. Thay vào đó, chủ quyền này được hình thành thông qua quá trình thương thảo liên tục, bao gồm việc thiết lập các hệ thống sao lưu phân tán về mặt địa lý, xây dựng khuôn khổ quản trị rủi ro, cũng như duy trì các liên minh chiến lược giúp các hệ thống thiết yếu luôn vận hành ổn định và có khả năng chống chịu trước các cuộc tấn công.
VB lược dịch
Nguồn: Bài viết này có nguồn từ The Conversation, một tổ chức tin tức độc lập, phi lợi nhuận, chuyên cung cấp các thông tin xác thực và phân tích đáng tin cậy giúp bạn hiểu rõ hơn về thế giới phức tạp hiện nay. Tác giả: Olga Boichak, Đại học Sydney.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình