- Trump dựng chuyện Mỹ “mất” 90 tỷ USD/năm để cho Canada bao cấp y tế toàn dân
- Thực tế: dân Canada chi trả cho y tế toàn dân. Luật Canada Health Act bảo đảm tất cả cư dân đều được chăm sóc y tế bất kể khả năng chi trả
.
Bản tin này dịch theo báo Money CA Magazine, phân tích về một lời quy chụp mới của Tổng Thống Trump đối với Canada. Bản tin có tựa đề "'They spend our money very unwisely': Trump rants about 'losing US$90 billion' to subsidize Canadian health care" ('Họ tiêu tiền của chúng ta một cách rất thiếu khôn ngoan': Ông Trump chỉ trích việc 'Hoa Kỳ mất 90 tỷ USD/năm' để trợ cấp cho hệ thống y tế Canada), viết bởi David Saric (nhà văn, nhà biên tập, chuyên ngành tài chính tại Toronto). Bài này cũng giải thích chi độc giả Canada hiểu về quyền lợi y tế của họ và chớ để bị nhiễm độc từ lời quy chụp của Trump.
Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa đưa ra một phiên bản mới của lời phàn nàn cũ nhắm vào Canada. Tại một cuộc mít tinh ở Highland Heights, tiểu bang Kentucky vào ngày 17 tháng 10, ông nói với những người ủng hộ rằng Mỹ đang “mất” 90 tỷ USD mỗi năm “để đổi lấy đặc quyền cho phép Canada duy trì hệ thống y tế cùng những thứ khác mà lẽ ra họ không nên có”.
Tiếp đó, ông Trump châm biếm: “Họ tiêu tiền của chúng ta một cách rất thiếu khôn ngoan”.
.
Liệu Mỹ có thực sự chi trả cho hệ thống y tế của Canada?
Ông Trump khẳng định rằng Mỹ đang chi trả — hoặc ít nhất là trợ cấp — cho hệ thống y tế của Canada. Nhưng liệu tuyên bố này có đúng không? Câu trả lời là không. Hơn nữa, ông Trump cũng không đưa ra bằng chứng nào để chứng minh cho khẳng định của mình.
Tuy nhiên, có thể ông Trump đang ám chỉ đến vấn đề thương mại. Theo USAFacts, một tổ chức phi lợi nhuận phi đảng phái tại Mỹ chuyên tổng hợp dữ liệu chính phủ, thâm hụt thương mại hàng hóa và dịch vụ của Mỹ với Canada đã giảm xuống còn 27,3 tỷ USD vào năm 2025. Phần lớn hàng hóa mà người Mỹ mua từ Canada là nhiên liệu. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) – cơ quan liên bang chuyên thống kê về năng lượng – cho biết giá trị năng lượng nhập cảng từ Canada trong năm ngoái đạt 111 tỷ USD, trong đó dầu thô chiếm tỷ trọng lớn nhất. Thâm hụt thương mại về cơ bản có nghĩa là người mua tại Mỹ đã thanh toán cho các sản phẩm mà họ nhận được; đây không phải là việc chuyển tiền trực tiếp cho chính phủ Canada tại Ottawa.
.
Vậy ai là người chi trả [cho y tế Canada]? Chính người dân Canada, thông qua các khoản thuế được quản lý ở cả cấp tỉnh bang và cấp liên bang. Các tỉnh bang và vùng lãnh thổ chịu trách nhiệm cung cấp dịch vụ y tế; mỗi nơi tự vận hành chương trình bảo hiểm y tế riêng, quyết định những dịch vụ nào được coi là cần thiết về mặt y tế, đồng thời quản lý các đơn vị cung cấp dịch vụ như bác sĩ và y tá.
Chính phủ liên bang thiết lập các tiêu chuẩn quốc gia theo Đạo luật Y tế Canada (Canada Health Act) và cấp kinh phí trực tiếp cho các tỉnh bang và vùng lãnh thổ thông qua chương trình Chuyển giao Ngân sách Y tế Canada (Canada Health Transfer), cùng các khoản chuyển giao tài chính khác. Theo Bộ Tài chính Canada, khoản chuyển giao ngân sách này dự kiến sẽ tăng lên 54,7 tỷ đô la Canada (CA$) trong giai đoạn 2025-2026. Để nhận được toàn bộ khoản thanh toán, các tỉnh và vùng lãnh thổ phải đáp ứng các tiêu chuẩn theo Đạo luật, bao gồm việc bảo đảm tất cả cư dân đều được thụ hưởng dịch vụ y tế dựa trên nhu cầu thực tế về mặt y khoa, thay vì dựa trên khả năng chi trả của họ.
Mặc dù lời công kích của ông Trump có thể là một câu nói gây chú ý trên các diễn đàn tranh cử tại Mỹ, nhưng đối với các hộ gia đình Canada, vấn đề đáng quan tâm hơn không phải là việc Washington cho rằng họ đang trợ cấp những gì, mà là thực tế người dân Canada phải chi trả bao nhiêu, ngay cả trong một hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn dân.
.
Một gia đình Canada điển hình phải trả bao nhiêu cho dịch vụ chăm sóc sức khỏe “miễn phí”?
Theo nghiên cứu có tiêu đề “Giá của bảo hiểm chăm sóc sức khỏe công cộng, 2026” (The Price of Public Health Care Insurance, 2026) từ Viện Fraser – một tổ chức tư vấn độc lập tại Canada có quan điểm bảo thủ về tài chính – một gia đình gồm hai cha mẹ và hai con với thu nhập trung bình 202.885 CA$ sẽ phải chi trả 21.115 CA$ cho dịch vụ chăm sóc sức khỏe công cộng trong năm nay. Ngoài ra, những người Canada độc thân sẽ phải trả khoảng 6.464 CA$, trong khi nhóm 10% gia đình có thu nhập thấp nhất sẽ phải trả khoảng 637 CA$. Viện này cho biết, kể từ năm 1997, chi phí này đã tăng nhanh gấp 2,3 lần so với giá thực phẩm, gấp 1,5 lần so với chi phí nhà ở và gấp 1,7 lần so với mức thu nhập trung bình.
Cần lưu ý rằng đây là một ước tính dựa trên mô hình, trong đó một phần tổng số thuế mà mỗi gia đình đóng góp được phân bổ cho chi phí chăm sóc sức khỏe. Đây không phải là một hóa đơn thanh toán trực tiếp.
.
Những chi phí y tế nào mà người dân vẫn phải tự bỏ tiền túi chi trả?
Viện Thông tin Y tế Canada (CIHI) – một tổ chức phi lợi nhuận độc lập chuyên theo dõi dữ liệu y tế – ước tính tổng chi tiêu cho y tế đã đạt 399 tỷ CA$ vào năm 2025, trong đó khu vực công chi trả khoảng 71%. Phần còn lại do chính người dân Canada tự chi trả hoặc thông qua các chương trình bảo hiểm tư nhân.
Tuy nhiên, tỷ trọng chi phí y tế do tư nhân chi trả đang tăng nhanh hơn so với chi phí từ khu vực công. Trung tâm Thay thế Chính sách Canada (CCPA), một viện nghiên cứu theo khuynh hướng tiến bộ, cho biết chi tiêu y tế tư nhân bình quân đầu người tại Canada đã tăng 8,1% trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2023, trong khi mức tăng của chi tiêu y tế công là 4,3%. Năm 2023, chi tiêu tư nhân đạt mức trung bình 2.602 đô la Canada (CA$) trên mỗi người. Theo CCPA, 77% tổng chi tiêu y tế tư nhân trong năm 2023 tập trung vào ba lĩnh vực chính: các chuyên gia y tế không phải bác sĩ (như nha sĩ, chuyên gia vật lý trị liệu và chuyên gia tâm lý) chiếm 32%, thuốc men chiếm 30% và dịch vụ chăm sóc dài hạn chiếm 15%.
Cần lưu ý rằng các số liệu này được ghi nhận trước khi Chương trình Chăm sóc Nha khoa Canada (Canadian Dental Care Plan) được triển khai đầy đủ. Theo Hiệp hội Nha khoa Canada (thông qua CTV News), chương trình này đã giúp giảm tỷ lệ người dân Canada không có bảo hiểm nha khoa từ 35% xuống còn 25%. Điều này đồng nghĩa với việc chi phí nha khoa hiện có thể chiếm một phần nhỏ hơn trong tổng chi tiêu y tế tư nhân.
Dữ liệu từ Cơ quan Thống kê Canada (Statistics Canada) cho thấy chi phí y tế do người dân tự chi trả đã tăng 18,5% kể từ năm 2022, theo đưa tin từ CBC News. Trong đó, chi phí cho vật lý trị liệu, chăm sóc nha khoa cơ bản và khám mắt đều tăng khoảng 20%.
Những người Canada không có phúc lợi (bảo hiểm y tế) từ nơi làm việc — bao gồm nhiều người tự kinh doanh, nhân viên hợp đồng và người về hưu — thường là những đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ các chi phí này.
.
Bạn có thể làm gì ngay bây giờ?
Bạn không thể kiểm soát các phát ngôn hay chính sách xuyên biên giới, nhưng bạn hoàn toàn có thể chủ động quản lý các chi phí y tế của mình.
.
Yêu cầu tín dụng thuế cho chi phí y tế
Theo Cơ quan Thuế Canada (Canada Revenue Agency), đối với năm tính thuế 2025, bạn có thể yêu cầu tín dụng thuế cho các chi phí y tế hợp lệ vượt quá 2.834 CAD hoặc 3% thu nhập ròng của bạn (tùy theo con số nào thấp hơn). Ngưỡng này được điều chỉnh hàng năm — vì vậy, hãy kiểm tra con số áp dụng cho năm 2026 trước khi khai thuế vào năm tới. Ngoài ra, các cặp vợ chồng thường được hưởng lợi nhiều hơn nếu khai báo chi phí này trên tờ khai thuế của người có thu nhập thấp hơn.
.
Tìm hiểu về Chương trình Chăm sóc Nha khoa Canada (Canadian Dental Care Plan)
Theo Chính phủ Canada, bạn có thể đủ điều kiện tham gia nếu thu nhập ròng điều chỉnh của gia đình dưới 90.000 CAD và bạn không có bảo hiểm nha khoa tư nhân hoặc các hình thức chi trả nha khoa khác (bao gồm cả tài khoản chi tiêu y tế có chi trả cho các dịch vụ nha khoa).
Mức chi trả của chương trình phụ thuộc vào thu nhập. Đối với các gia đình có thu nhập dưới 70.000 CAD, chương trình sẽ chi trả 100% mức phí quy định; các gia đình có thu nhập từ 70.000 CAD đến 79.999 CAD sẽ phải tự chi trả 40% mức phí; và các gia đình có thu nhập từ 80.000 CAD đến 89.999 CAD sẽ phải tự chi trả 60%. Vì mức phí quy định trong chương trình có thể không khớp với mức phí thực tế mà nha sĩ của bạn áp dụng, hãy hỏi kỹ về các chi phí phát sinh trước khi thực hiện điều trị.
.
Tìm hiểu về chương trình chi trả thuốc của tỉnh bang
Chương trình dược phẩm quốc gia (national pharmacare) hiện vẫn đang trong giai đoạn đầu. Hiệp hội Y khoa Canada (CMA) — tổ chức đại diện cho các bác sĩ trên toàn quốc — cho biết giai đoạn đầu của chương trình tập trung vào các loại thuốc và vật tư điều trị bệnh tiểu đường (như insulin và thiết bị cảm biến đo đường huyết), cũng như các biện pháp tránh thai. Cho đến nay, mới chỉ có ba tỉnh bang và một vùng lãnh thổ tham gia chương trình này, bao gồm: Đảo Hoàng tử Edward (Prince Edward Island), Manitoba, British Columbia và Yukon. Cư dân tại các khu vực này nếu đủ điều kiện tham gia chương trình y tế của tỉnh bang/vùng lãnh thổ đó sẽ được tự động hưởng quyền lợi mà không cần phải nộp đơn đăng ký riêng. Ở những nơi khác, các chương trình cấp tỉnh có thể giúp bù đắp một phần thiếu hụt. Mỗi tỉnh bang đều vận hành các chương trình hỗ trợ thuốc men dành cho người cao tuổi và các gia đình có thu nhập thấp; một số chương trình—chẳng hạn như Trillium Drug Program tại Ontario—còn hỗ trợ những cư dân phải đối mặt với chi phí thuốc kê đơn cao. Hãy tìm hiểu xem tỉnh bang của bạn cung cấp những chính sách gì để xem liệu bạn có thể tránh phải trả toàn bộ chi phí tại quầy thuốc hay không.
.
Hãy tận dụng các phúc lợi trước khi chúng hết hạn
Hầu hết các chương trình phúc lợi tại nơi làm việc và các tài khoản chi tiêu y tế đều áp dụng theo năm dương lịch. Hãy đảm bảo đặt lịch hẹn khám nha khoa, thị lực hoặc vật lý trị liệu trước ngày 31 tháng 12 để tránh lãng phí các khoản phúc lợi chưa sử dụng.
.
Lời kết
Mặc dù Tổng thống Donald Trump cho rằng Hoa Kỳ phải chi 90 tỷ USD mỗi năm để tài trợ cho hệ thống chăm sóc sức khỏe của Canada, nhưng khẳng định này không chính xác và không có bằng chứng nào—cả trong quá khứ lẫn hiện tại—ủng hộ điều đó. Thay vì trực tiếp tài trợ cho hệ thống y tế toàn dân của Canada, các giao dịch tài chính giữa hai quốc gia thực chất phát sinh từ hoạt động thương mại song phương, chẳng hạn như việc Hoa Kỳ nhập cảng năng lượng.
Trên thực tế, hệ thống chăm sóc sức khỏe của Canada được chính người dân Canada chi trả thông qua các loại thuế liên bang và tỉnh bang. Trong đó, chính quyền các tỉnh bang chịu trách nhiệm cung cấp dịch vụ, còn chính phủ liên bang đóng vai trò thiết lập các tiêu chuẩn quốc gia và thực hiện các khoản chuyển giao ngân sách.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình