42% sinh viên mới tốt nghiệp đại học tại Mỹ đang làm những công việc không đòi hỏi bằng cấp. - Hiện tượng giới trẻ học cao nhưng quá ít việc làm tương xứng đã dẫn tới biểu tình ở Nepal, Ấn Độ và Pháp.
26/10/202617:05:00(Xem: 140)
- 42% sinh viên mới tốt nghiệp đại học tại Mỹ đang làm những công việc không đòi hỏi bằng cấp.
- Hiện tượng giới trẻ học cao nhưng quá ít việc làm tương xứng đã dẫn tới biểu tình ở Nepal, Ấn Độ và Pháp.
.
---- Dịch theo Tạp chí Tạp chí Fortune, bài có nhan đề "42% of America’s recent college grads are working jobs that don’t need a degree. From Kathmandu to Paris, young people are taking to the streets" (42% sinh viên mới tốt nghiệp đại học tại Mỹ đang làm những công việc không đòi hỏi bằng cấp. Từ Kathmandu đến Paris, người trẻ đang xuống đường biểu tình). Bải của phóng viên Nick Lichtenberg.
Những sinh viên mới tốt nghiệp đại học tại Mỹ từng được hứa hẹn về "lợi thế bằng cấp" (college premium) – giá trị vượt trội mà tấm bằng đại học mang lại. Thế nhưng, cứ 10 người thì có 4 người đang làm những công việc vốn chẳng cần đến tấm bằng đó.
Theo dữ liệu theo dõi thị trường lao động dành cho sinh viên mới tốt nghiệp của Cục Dự trữ Liên bang (Fed) chi nhánh New York, khoảng 42% sinh viên mới tốt nghiệp (trong độ tuổi từ 22 đến 27) đang rơi vào tình trạng "việc làm không tương xứng" (underemployed) – tức là làm những công việc thường không yêu cầu bằng cử nhân. Con số này tăng nhẹ so với mức 41,8% vào tháng 5, nhưng thấp hơn mức 42,4% vào tháng 11 năm 2025 và thấp hơn mức đỉnh điểm 43,4% ghi nhận vào tháng 10 năm 2020 (thời kỳ đại dịch).
Thất nghiệp là một khía cạnh khác của vấn đề. Tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm sinh viên mới tốt nghiệp đạt 5,7% vào tháng 6, cao hơn đáng kể so với mức 4,1% của tổng thể lực lượng lao động. Đây là một sự đảo chiều đáng chú ý. Kể từ năm 1990 – thời điểm Fed bắt đầu thu thập dữ liệu – cho đến năm 2018, chỉ có 8 tháng mà tỷ lệ thất nghiệp của nhóm sinh viên mới tốt nghiệp cao hơn mức trung bình chung của người lao động. Tuy nhiên, kể từ tháng 1 năm 2021, tháng nào nhóm này cũng có tỷ lệ thất nghiệp cao hơn mức trung bình. Khoảng cách này đã chạm mức kỷ lục 1,8 điểm phần trăm vào tháng 4 năm 2025 và hiện vẫn duy trì ở mức gần kỷ lục đó.
Một số ngành học cho kết quả kém khả quan hơn hẳn các ngành khác. Dựa trên dữ liệu điều tra dân số năm 2024, phân tích của Fed theo chuyên ngành đại học cho thấy ngành Tư pháp hình sự (Criminal Justice) có tỷ lệ thiếu việc làm tương xứng cao nhất, lên tới 65,8%; theo sau là ngành Nghệ thuật biểu diễn (63,9%) và Mỹ thuật (58,9%).
Xét về tỷ lệ thất nghiệp, ngành Kỹ thuật máy tính đứng thứ hai với 7,8%, và ngành Khoa học máy tính đứng thứ tư với 7%. Ngược lại, các ngành thuộc lĩnh vực Giáo dục có kết quả tốt nhất: ngành Giáo dục đặc biệt có tỷ lệ thất nghiệp chỉ 0,7%, ngành Giáo dục tiểu học là 1,2%, và ngành Điều dưỡng là 2,1%.
.
Quá nhiều tầng lớp tinh hoa, quá ít vị trí dành cho họ
Turchin, giáo sư danh dự tại Đại học Connecticut và là trưởng dự án tại Trung tâm Khoa học Phức hợp (Complexity Science Hub) ở Vienna, đã đặt tên cho hiện tượng này, đồng thời đưa ra một viễn cảnh ảm đạm hơn về hệ quả của nó.
Ông nổi tiếng với lý thuyết về “sự sản sinh dư thừa tầng lớp tinh hoa” (elite overproduction). Khi một xã hội tạo ra số lượng người khao khát vị trí tinh hoa nhiều hơn số vị trí thực tế hiện có, nhóm người dư thừa bị vỡ mộng này sẽ quay sang chống lại hệ thống. Theo cách lý giải lịch sử của Turchin, đây là một trong ba áp lực thường xuất hiện trước khi một xã hội sụp đổ; hai áp lực còn lại là sự sụt giảm mức sống của người dân bình thường và tình trạng chính phủ không còn khả năng chi trả các khoản nợ công. (Nợ công của Hoa Kỳ đã tăng vọt lên mức kỷ lục 40 nghìn tỷ USD mà chưa có dấu hiệu dừng lại.)
Turchin lập luận rằng Hoa Kỳ đã chạm đến một thời điểm từng lặp đi lặp lại trong các nền văn minh trước đây: số lượng người tốt nghiệp từ các chương trình giáo dục dành cho tầng lớp tinh hoa vượt xa số lượng việc làm mà nền kinh tế có thể tạo ra. Theo ông, hệ quả tất yếu thường là “một làn sóng bất ổn chính trị - xã hội kéo dài và dữ dội”.
Khi được tạp chí Fortune hỏi vào năm ngoái rằng ông nhận thấy mô hình này thể hiện như thế nào trong đời sống thường nhật, ông đã lấy ví dụ từ chính các tấm bằng đại học. “Thực tế là nó hiện diện ở khắp mọi nơi,” Turchin nói. “Hãy nhìn vào tình trạng sản sinh dư thừa các bằng cấp đại học.” Ông chỉ ra tỷ lệ thất nghiệp cao ở những người mới tốt nghiệp như một bằng chứng cho thấy giá trị của tấm bằng “thực sự đang suy giảm”.
Khi đó, ông lấy hình ảnh các phòng chờ tại sân bay đông đúc làm biểu tượng cho tầng lớp trung lưu thượng lưu đang trở nên quá đông đúc. “Việc sản sinh dư thừa tầng lớp tinh hoa cấp thấp dẫn đến lợi ích dành cho tất cả mọi người đều bị sụt giảm,” ông nhận định.
Một năm sau, những người trẻ tuổi đã đưa lý thuyết này ra đường phố, tại những quốc gia mà việc bước chân vào các “phòng chờ sân bay” vốn chưa bao giờ là một lựa chọn.
.
Cỗ máy sàng lọc
Vào tháng 9 năm 2025, Nepal đã cấm 26 nền tảng mạng xã hội. Chỉ trong vài ngày, những người biểu tình trẻ tuổi đã phóng hỏa các tòa nhà chính phủ cùng tư gia của các chính trị gia, dẫn đến việc Thủ tướng K.P. Sharma Oli phải từ chức. Ít nhất 76 người đã thiệt mạng. Lệnh cấm chỉ là mồi lửa, nhưng xu hướng khơi dậy sự phẫn nộ lại gắn liền với một hashtag: “Nepo Kids” (tạm dịch: “con ông cháu cha”) – thuật ngữ chỉ con cái của các chính trị gia, những người thường xuyên khoe khoang cuộc sống xa hoa trên mạng trong bối cảnh tỷ lệ thất nghiệp ở giới trẻ lên tới khoảng 21%.
Tại Ấn Độ vào tháng 5 vừa qua, Thẩm phán Tòa án Tối cao Surya Kant đã ví một số nhà hoạt động và thanh niên thất nghiệp là “gián” và “ký sinh trùng của xã hội” – dù sau đó ông giải thích rằng mình chỉ ám chỉ những người sử dụng bằng cấp giả. Ngay ngày hôm sau, Abhijeet Dipke, một thanh niên 30 tuổi từng tốt nghiệp Đại học Boston, đã đăng trên mạng xã hội X: “Sẽ ra sao nếu tất cả lũ gián cùng tập hợp lại?”. Lời đùa cợt này đã dẫn đến sự ra đời của “Đảng Gián” (Cockroach Janta Party) – một cái tên nhại lại đảng BJP của Thủ tướng Narendra Modi – rồi dần phát triển thành một phong trào phản kháng. Mục tiêu chính của phong trào này là các vụ lộ đề thi quốc gia, bao gồm cả kỳ thi tuyển chọn bác sĩ tương lai tại Ấn Độ. Đến tháng 7, Bộ trưởng Giáo dục Dharmendra Pradhan đã phải từ chức.
Tại Pháp, từ giữa tháng 9, học sinh trung học đã tổ chức các cuộc bãi khóa để phản đối tình trạng thiếu giáo viên, sĩ số lớp học đôi khi lên tới hơn 40 học sinh, cùng hệ thống Parcoursup – nền tảng quốc gia quyết định việc học sinh được nhận vào trường đại học nào. Đến tháng 10, khoảng 1/3 trong tổng số 3.700 trường trung học tại Pháp đã bị gián đoạn hoạt động. Ngày 17 tháng 10, Bộ Nội vụ Pháp ghi nhận 550.000 người xuống đường biểu tình, khi làn sóng phản đối lan rộng sang các vấn đề về chi phí sinh hoạt và trở nên bạo lực tại một số thành phố. Các cuộc biểu tình tương tự cũng đã lan sang Bỉ, Albania, Hy Lạp và Ý, tạo thành một làn sóng bất ổn trong giới trẻ trên khắp châu Âu.
Một trong những yêu cầu của sinh viên là bổ sung thêm 250.000 chỉ tiêu đại học. Bộ trưởng Giáo dục Đại học Philippe Baptiste gọi ý tưởng loại bỏ hệ thống tuyển sinh Parcoursup là “chủ nghĩa mị dân thuần túy”. Turchin hẳn sẽ nhận ra tình thế bế tắc này: những người trẻ đòi hỏi thêm chỗ học, trong khi chính phủ lại không dễ dàng chi trả cho các yêu cầu đó – nhất là khi nợ công của Pháp được dự báo sẽ chạm mức 121,7% GDP vào năm tới.
Dù khởi nguồn từ những lý do khác nhau, nhưng ở khắp mọi nơi, những người trẻ – vốn đã tuân thủ mọi chỉ dẫn – nay lại quay sang phản đối chính những người điều hành hệ thống, sau khi nhận ra rằng hệ thống ấy chỉ cung cấp một số lượng hạn chế các vị trí tốt.
.
Trở thành nước Ý?
Hoa Kỳ không hề rơi vào cảnh hỗn loạn hay sụp đổ. Tuy nhiên, trong một bài viết trên tờ Financial Times tháng này, Rana Foroohar lập luận rằng nước Mỹ đang dần giống với nước Ý – nơi “những người lớn tuổi vẫn nắm giữ các công việc tốt, trong khi người trẻ lại chật vật tìm kiếm những vị trí tử tế”.
Báo cáo việc làm tháng 9 tại Hoa Kỳ cho thấy tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm lao động từ 20 đến 24 tuổi là 7,1%, so với 3,6% ở nhóm từ 25 đến 54 tuổi và 3% ở nhóm trên 55 tuổi. Tại Ý, tỷ lệ thất nghiệp ở giới trẻ cao hơn nhiều, lên tới khoảng 20%. Điểm mấu chốt mà Foroohar nhấn mạnh chính là tỷ lệ này: ở cả hai quốc gia, tỷ lệ thất nghiệp của người trẻ cao gấp đôi so với nhóm lao động trung niên. Bà cũng cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI) đang ưu ái những lao động lớn tuổi giàu kinh nghiệm, đồng thời thu hẹp các cơ hội việc làm dành cho người mới bắt đầu. Bà dẫn chứng một tài liệu từ Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ (được tạp chí Fortune đưa tin), cho thấy những sinh viên tốt nghiệp trong các lĩnh vực chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất bởi AI có xác suất tìm được công việc đầu tiên thấp hơn 5 điểm phần trăm, đồng thời mức thu nhập cũng thấp hơn 13%.
Lý thuyết của Turchin giải thích tại sao lại có quá nhiều người trẻ sở hữu bằng cấp. Còn lập luận của Foroohar giải thích lý do tại sao cánh cửa cơ hội vẫn đóng chặt: những người đang ở bên trong vẫn chưa chịu rời đi.
Tình trạng làm những công việc không tương xứng với trình độ (underemployment) đối với sinh viên mới tốt nghiệp vốn luôn ở mức cao. Andrew Hanson, giám đốc cấp cao tại Strada Education Foundation, chia sẻ với PolitiFact trong năm nay: “Xét đến những người vừa tốt nghiệp đại học với bằng cử nhân, tỷ lệ này trong lịch sử luôn dao động quanh mức 40%, với biên độ thay đổi khoảng 10 điểm phần trăm”. Theo dữ liệu từ Cục Dự trữ Liên bang (Fed), tỷ lệ này duy trì trong khoảng từ 38% đến 47% kể từ năm 2008.
Điều thay đổi nằm ở khía cạnh còn lại của vấn đề. Trước đây, khi tấm bằng đại học còn là bảo chứng cho tỷ lệ thất nghiệp thấp, thì việc đi làm phục vụ quán bar vài năm sau khi tốt nghiệp chỉ được xem là một chặng dừng chân tạm thời. Giờ đây, đối với ngày càng nhiều sinh viên tốt nghiệp ở nhiều quốc gia khác nhau, đó lại giống như điểm đến cuối cùng. Những gì đã xảy ra tại Nepal, Ấn Độ và Pháp cho thấy hậu quả khi ngày càng nhiều người trẻ nhận ra rằng hệ thống phân loại nhân lực này vốn đã bị dàn xếp bất công.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình