- Luật cấm nhà thầu liên bang tài trợ cho các đảng chính trị và các ứng cử viên, nhưng Elon Musk đã chi hơn 445 triệu đô cho các cuộc bầu cử giữa kỳ
- Musk đầu tư 736 triệu USD vào chính quyền Trump nhiệm kỳ hai và thu về 16,3 tỷ USD, lợi nhuận lên tới 2.200%. Tại sao Musk vẫn chưa ngồi tù?
.
---- Bản tin sau là từ báo The New Republic, tựa đề "Elon Musk Made Off With $16 Billion of Taxpayer Money" (Elon Musk đã cuỗm 16 tỷ đô la tiền thuế của người dân Mỹ), viết bởi nhà văn, nhà báo Timothy Noah.
Bạn có biết rằng có một đạo luật cấm các nhà thầu liên bang đóng góp tài chính cho các đảng phái chính trị, ủy ban chính trị hoặc ứng cử viên trong các cuộc bầu cử liên bang không? Đừng cảm thấy tệ nếu bạn không biết, vì có vẻ như chính Elon Musk cũng chẳng hay biết gì về điều đó.
Vào ngày 26 tháng 10, Fredreka Schouten, phóng viên chuyên trách mảng tiền bạc và chính trị của CNN, đã mô tả Musk là “một nhà tài trợ khổng lồ, chưa từng thấy trước đây tại đất nước này”. Ông ta đã chi hơn 445 triệu đô la cho các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ — con số cao nhất từ trước đến nay đối với một nhà tài trợ không trực tiếp tham gia tranh cử. Khoản tiền này còn chưa bao gồm 291 triệu đô la mà Musk đã chi cách đây hai năm để hỗ trợ ông Trump và các ứng cử viên Đảng Cộng hòa khác.
Không chỉ là một nhà tài trợ “khủng”, Musk còn là một nhà thầu liên bang quy mô lớn, chủ yếu thông qua công ty hàng không vũ trụ SpaceX của mình. Theo một báo cáo mới từ Democracy Defenders Action — một tổ chức pháp lý phi lợi nhuận do Norm Eisen (cựu cố vấn pháp lý cho Ủy ban Tư pháp Hạ viện trong phiên tòa luận tội đầu tiên đối với cựu Tổng thống Donald Trump) đồng sáng lập — Musk đã “giành được các hợp đồng trị giá ít nhất 10 tỷ đô la kể từ khi ông ta rời khỏi chính phủ”. Điều này diễn ra chỉ 17 tháng trước, ngay giữa thời điểm ông ta đang có mâu thuẫn công khai gay gắt với vị tổng thống đương nhiệm. Con số 10 tỷ đô la này còn nằm ngoài khoản 38 tỷ đô la mà Musk đã “hút” từ ngân sách liên bang trước năm 2025. Nó cũng chưa bao gồm 6,3 tỷ đô la mà Musk thu về trong thời gian điều hành “Bộ Hiệu quả Chính phủ” (Department of Government Efficiency - DOGE) dưới thời ông Trump. Thay vì cắt giảm chi tiêu chính phủ như mục tiêu đề ra, DOGE lại khiến ngân sách thâm hụt thêm 517 tỷ đô la — con số này chưa tính đến 6,3 tỷ đô la tiền hợp đồng liên bang mà Musk bỏ túi trong cùng giai đoạn, cũng như 10 tỷ đô la mà ông ta thu về sau đó. Với những “kẻ thù” kiểu này, liệu ai còn cần đến bạn bè nữa? Thật khó để hình dung một ví dụ cực đoan hơn về kiểu thủ đoạn gian trá mà Quốc hội từng tìm cách ngăn chặn từ tận năm 1940.
Thượng nghị sĩ từ tiểu bang Virginia, Harry Byrd – người đề xuất biện pháp này như một tu chính án cho Đạo luật Hatch năm 1939 – từng phát biểu rằng những ai kiếm lợi từ các hợp đồng chính phủ thì không nên đóng góp cho các chiến dịch tranh cử, bởi những khoản đóng góp này “trong một số trường hợp có thể bị coi là hối lộ nhằm giành lấy các hợp đồng từ chính phủ”. Quốc hội đã thắt chặt lệnh cấm này sau khi bê bối Watergate phơi bày việc các quan chức trong chiến dịch tranh cử của Nixon đã nhúng tay vào quá trình trao các hợp đồng thiết kế kiến trúc và kỹ thuật từ Cơ quan Dịch vụ Tổng hợp (GSA). Lệnh cấm này vẫn được Tòa kháng án khu vực D.C. giữ nguyên hiệu lực vào năm 2015.
.
Musk đã đầu tư 736 triệu USD vào chính quyền Trump nhiệm kỳ hai và thu về 16,3 tỷ USD – một mức lợi nhuận lên tới 2.200%. Vậy tại sao ông ta vẫn chưa phải ngồi tù? Đó là vì khi bên ký hợp đồng là một tập đoàn (trường hợp thường thấy nhất), thì các lãnh đạo, giám đốc, cổ đông lớn và các ủy ban hành động chính trị (PAC) của tập đoàn đó vẫn được tự do chi tiền cho các cuộc bầu cử liên bang. Hơn nữa, lệnh cấm này không áp dụng đối với các khoản chi tiêu không giới hạn, được gọi là “chi tiêu độc lập” (independent expenditures), thông qua các siêu PAC (super PAC) – chẳng hạn như tổ chức America PAC của Musk, vốn chiếm khoảng một nửa tổng số tiền mà ông ta đã chi ra. Đây là những kẽ hở lớn đến mức bạn có thể lái cả một chiếc xe tải hạng nặng Nicolas Tractomas TR 10x10 D100 lọt qua dễ dàng.
Điều đáng phẫn nộ hơn cả là Musk đang “vắt sữa” chính bộ máy hành chính liên bang mà ông ta từng dùng rìu bổ thẳng vào hồi đầu năm 2025 (cũng giống như cách mà những kẻ tiểu nhân – những người từng làm việc dưới quyền Musk tại DOGE – đã hành xử, như tôi từng đề cập đầu tháng này). Hai nỗ lực của Musk không hề tách rời nhau. Báo cáo từ Democracy Defenders Action chỉ ra rằng chính phủ liên bang đã trao cho SpaceX quyền truy cập độc quyền vào các dữ liệu theo dõi không gian được bảo mật nghiêm ngặt nhất, ngay sau khi DOGE “sa thải phần lớn nhân sự thuộc chương trình kiểm soát lưu thông không gian non trẻ của chính phủ liên bang” – thông tin này được trích dẫn từ bài viết ngày 25 tháng 10 của Tom Perkins trên tờ The Guardian. Trên thực tế, DOGE đã sa thải toàn bộ đội ngũ kiểm soát lưu thông không gian, chỉ chừa lại đúng một người (có lẽ là để phòng hờ trường hợp bị kiện ra tòa vì hành vi ngăn chặn ngân sách hoặc tài sản chính phủ). Bước tiếp theo gần như chắc chắn sẽ là việc chính phủ liên bang tư nhân hóa hoàn toàn công tác kiểm soát lưu thông không gian và chuyển giao nhiệm vụ này cho SpaceX. Các nhà điều tra thuộc Đảng Dân chủ tại Quốc hội hãy lưu ý điều này.
.
Theo tổ chức Democracy Defenders Action, các hợp đồng lớn nhất – trị giá lần lượt là 4,2 tỷ USD và 2,3 tỷ USD – được trao nhằm hỗ trợ Lực lượng Không gian Hoa Kỳ xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa "Mái vòm Vàng" (Golden Dome) dưới thời ông Trump. "Mái vòm Vàng" này gợi nhắc lại chương trình "Chiến tranh giữa các vì sao" (Star Wars) từng thất bại của thời Ronald Reagan; nó được lấy cảm hứng từ hệ thống "Mái vòm Sắt" (Iron Dome) của Israel – vốn chỉ bao phủ một diện tích bằng khoảng 1/450 quy mô của Hoa Kỳ. Các hợp đồng này được phê duyệt thông qua một quy trình rút gọn gọi là "thẩm quyền giao dịch khác" (other transaction authority). Theo Drew FitzGerald và Micah Maidenberg từ tờ The Wall Street Journal, cơ chế này cho phép đẩy nhanh quá trình ra quyết định, bỏ qua "nhiều quy định vốn thường làm chậm tiến độ mua sắm vũ khí và các công nghệ khác". Cũng theo hai tác giả này, yêu cầu từ Lầu Năm Góc lại "trùng khớp một cách đáng kinh ngạc với năng lực của SpaceX". Thật là một sự trùng hợp thú vị.
Dave Vorland, cựu quyền phó trợ lý bộ trưởng phụ trách chính sách phòng thủ không gian và tên lửa dưới thời Tổng thống Joe Biden, chia sẻ với Sana Pashankar của Bloomberg rằng: “Không nên có chuyện bạn quyết định trước rằng mình muốn trao hợp đồng cho một công ty cụ thể, rồi sau đó mới soạn thảo các tiêu chí sao cho khớp với ý định đó”. Đúng vậy, lẽ ra không nên như thế. Bộ trưởng Không quân Troy Meink – người giám sát Lực lượng Không gian (Space Force) – lại có mối quan hệ thân thiết với Musk. Đây là vấn đề tiềm ẩn từng được các thượng nghị sĩ Đảng Dân chủ là Elizabeth Warren và Tammy Duckworth nêu ra trước khi ông Meink được phê chuẩn vào vị trí này. Thậm chí, khi ông Meink đang được cân nhắc cho chức vụ đó, Musk đã trực tiếp tham gia buổi phỏng vấn ông. Richard Painter, luật sư trưởng phụ trách đạo đức tại Nhà Trắng dưới thời Tổng thống George W. Bush, đã nói với Joe Gould của tờ Politico rằng: “Tôi chưa từng thấy chuyện như thế này bao giờ”. Ngày nay, ở Washington, người ta thường xuyên nhắc đến những sự việc kiểu như vậy.
.
Những ưu đãi mà chính quyền Trump dành cho Musk không chỉ dừng lại ở các hợp đồng liên bang. Theo báo cáo từ tổ chức Democracy Defenders Action, các chính sách nới lỏng quy định được thiết kế riêng cho các công ty của Musk có lẽ còn quan trọng hơn nhiều. Báo cáo này chỉ ra rằng: “Ít nhất 11 trong số 15 bộ thuộc nhánh hành pháp liên bang đã có những động thái có lợi – hoặc có khả năng mang lại lợi ích – cho các mối quan tâm kinh doanh của Musk”. Báo cáo dẫn lời Todd Harrison, chuyên gia phân tích quốc phòng tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (American Enterprise Institute), từng chia sẻ với hai phóng viên FitzGerald và Maidenberg của tờ The Wall Street Journal vào tháng 8 năm ngoái: “Người ta thường quá chú trọng vào các hợp đồng mà họ giành được. Nhưng xét trên bức tranh toàn cảnh, chính những thắng lợi về mặt quy định mới là yếu tố có tác động mang tính hệ thống và lâu dài hơn đối với mô hình kinh doanh của [Musk]”.
Chẳng hạn, theo một bản tin của Reuters vào tháng 7, xAI – công ty trí tuệ nhân tạo thuộc SpaceX – đã được phép lắp đặt 59 tuabin khí tự nhiên tại một trung tâm dữ liệu ở Memphis “mà không cần thông qua các giấy phép về không khí sạch của liên bang”. Hầu hết các tuabin này (trừ 2 chiếc) được đặt tại tiểu bang Mississippi – vì Memphis nằm ngay sát biên giới tiểu bang Tennessee – và các cơ quan quản lý tại Mississippi đã đưa ra tuyên bố sai lệch rằng số tuabin đó được miễn trừ khỏi Đạo luật Không khí Sạch (Clean Air Act). Tổ chức NAACP đã đệ đơn kiện thay mặt cho các cộng đồng người da đen có thu nhập thấp sống gần khu vực này, nhằm buộc Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) phải thực thi pháp luật. Bộ Tư pháp dưới thời Trump sau đó đã huy động sức mạnh của chính phủ liên bang để hậu thuẫn cho xAI, với lập luận vô lý rằng: “NAACP không được phép theo đuổi hành động thực thi Đạo luật Không khí Sạch (Clean Air Act) này khi vấp phải sự phản đối từ phía Hoa Kỳ”. Họ viện dẫn một sắc lệnh hành pháp của Trump làm căn cứ, trong đó nêu rõ: “Chính sách của Hoa Kỳ là duy trì và tăng cường vị thế thống trị toàn cầu của Mỹ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), nhằm thúc đẩy sự thịnh vượng của nhân loại, năng lực cạnh tranh kinh tế và an ninh quốc gia”. Vào ngày 19 tháng 10, một thẩm phán tòa án cấp quận tại Mississippi đã bác bỏ lập luận này, đồng thời từ chối yêu cầu của chính quyền Trump về việc hủy bỏ vụ kiện do NAACP khởi xướng.
Một ví dụ khác là thỏa thuận dàn xếp của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC) liên quan đến khiếu nại chống lại Musk – vụ việc được SEC khởi xướng vào những ngày cuối nhiệm kỳ của chính quyền Biden, xuất phát từ việc Musk trì hoãn công bố thông tin mua cổ phiếu Twitter trước khi thâu tóm công ty này. Sự chậm trễ đó đã tạo điều kiện cho Musk mua thêm cổ phiếu với mức giá thấp hơn thực tế. Đây rõ ràng là hành vi vi phạm quy định chứng khoán; ban đầu, SEC yêu cầu Musk phải nộp phạt 150 triệu USD. Tuy nhiên, sau khi Trump nhậm chức, cơ quan này đã đồng ý dàn xếp vụ việc với mức phạt chỉ còn 1,5 triệu USD.
.
Amanda Fischer, cựu chánh văn phòng của Chủ tịch SEC Gary Gensler (dưới thời Biden), chia sẻ với Reuters rằng: “Đây là một ngày đáng xấu hổ đối với SEC”. Bà cho rằng thỏa thuận dàn xếp này “nên khiến công chúng đặt câu hỏi liệu SEC đang bảo vệ những nhân vật thân cận với Nhà Trắng hay đang gây tổn hại cho các nhà đầu tư thông thường”. Thẩm phán tòa án cấp quận Sparkle L. Sooknanan dường như cũng đồng tình khi miễn cưỡng phê chuẩn thỏa thuận này. Bà viết: “Khi một tòa án được yêu cầu thông qua một phán quyết dựa trên sự đồng thuận (consent judgment), tòa án đó không phải là một cơ quan chỉ biết đóng dấu phê duyệt tự động; nhưng tòa án cũng không đóng vai trò là một cơ quan giám sát độc lập (ombudsman). Việc liệu nhánh hành pháp (thông qua SEC) đã thực hiện đủ các biện pháp để buộc ông Musk chịu trách nhiệm về hành vi vi phạm bị cáo buộc hay chưa – cũng như nhiều vấn đề khác – là điều mà chính người dân sẽ quyết định thông qua lá phiếu của mình”. Như tôi đã đề cập trước đây, cuộc bầu cử ngày 3 tháng 11 không chỉ là cuộc trưng cầu dân ý về Trump, mà còn là cuộc trưng cầu dân ý về chính Musk.
Báo cáo của Democracy Defenders Action thừa nhận rằng một vài quyết định từ chính quyền Trump đã đi ngược lại lợi ích tài chính của Musk. Trong số đó phải kể đến việc hủy bỏ khoản tín dụng thuế dành cho người mua xe điện mới – một chính sách từng được chính quyền Biden mở rộng – cùng với các quyết định về chính sách môi trường theo hướng nới lỏng quy định đối với các loại xe sử dụng động cơ đốt trong. Tất nhiên, Musk hiện là giám đốc điều hành của Tesla, "gã khổng lồ" trong ngành xe điện.
.
Tuy nhiên, Democracy Defenders Action lưu ý rằng ngay cả trong tình thế bất lợi này, Musk vẫn tìm thấy điểm tích cực. Khi các nhà sản xuất ô tô truyền thống rút lui khỏi thị trường xe điện, Tesla đã tận dụng cơ hội để mở rộng thị phần từ 41% lên 52%. Tương tự, dù các mức thuế quan do ông Trump áp đặt gây ảnh hưởng nặng nề đến Tesla, thì tác động đối với các đối thủ cạnh tranh của hãng còn nghiêm trọng hơn nhiều. Cuộc chiến thương mại đầy ngớ ngẩn mà ông Trump khởi xướng với Canada – bao gồm cả lời đe dọa áp thuế 50% đối với xe hơi và phụ tùng linh kiện xe hơi nhập cảng từ quốc gia này – có thể giáng đòn mạnh vào General Motors và Ford; trong khi đó, Tesla không có nhà máy nào tại Canada và cũng ít phụ thuộc vào nguồn phụ tùng linh kiện từ nước này hơn.
Việc liệu những tác động giảm nhẹ này có nên được xem là một phần trong "lợi nhuận" từ khoản đầu tư 736 triệu USD mà Musk rót vào ông Trump và Đảng Cộng hòa hay không, là vấn đề tôi xin nhường lại cho những người có cái nhìn tỉnh táo hơn phân tích. Nhưng nhìn chung, tôi đoán rằng Musk hẳn là một "khách hàng" hài lòng. Hy vọng rằng kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ khiến ông ấy phải cân nhắc đòi lại số tiền mình đã bỏ ra.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình