DÒNG CHẢY VÔ TẬN?
Thích Nhuận Hùng
Trên đời này, có biết bao nhiêu dòng sông, chảy nhập vào biển cả - giữa đất trời - mênh mông. Và còn có những dòng nước âm thầm luân lưu trong lòng đại địa; và cũng có một dòng nước chảy không hình - không tướng, chưa từng có điểm khởi đầu, cũng chẳng có điểm chấm, đó là dòng tâm thức đang chảy và chảy mãi mãi… Chẳng hề tận diệt, vẫn miên viễn trôi qua từng sát-na của từng kiếp người… Trong thế giới hiện đại ngày nay, dù khoa học chứng minh cao siêu, cho ra (trí tuệ nhân tạo) là thế giới phải bấn loạn thêm – buộc con người ta phải đua theo…
Nhưng người chưa quay lại nhìn chính mình, cứ tưởng đời chỉ là một cuộc đến - đi, do nhân duyên kết hợp, những hợp tan, được mất. v.v.. Nhưng có mấy người đã chịu ngồi yên, nhìn về chính mình, giữa một đêm thâu - khuya khắc không tiếng động - tâm ta tĩnh lặng, sẽ chợt nhận ra rằng: những gì ta gọi là đời sống, phần nhiều chỉ là sự tiếp nối của những niệm tưởng.
Một niệm khởi lên, một cảnh giới thành hình; một niệm lắng xuống, cả thế giới trong tâm cũng đổi thay. Huyền lưu của tâm thức – Từ vô minh đến tỉnh thức, hay ngược lại từ tĩnh đến mê cũng vì nghiệp trần lôi cuốn. Tỉnh nhưng mà chưa tĩnh hẳn vẫn còn chút lợn bợn. Thì sẽ rơi vào vòng mê của vật chất thế gian – tình tài – danh lợi - sắc dục – sự nghiệp… Làm cho tâm trí lẩn quẩn không lối thoát… Cơm – áo – gạo – tiền tuy là nhỏ nhoi nhưng cũng bận tâm trong suốt cuộc đời bon chen… Khó mà thoát ra, đó định luật của thế gia này… Không ai từ chối được…
Trong thiền môn, người ta thường hay nói đến chữ quán. Quán không phải để tìm một điều huyền bí ở phương xa, mà là nhìn thẳng vào cái đang hiện hữu. Hơi thở vào, biết mình đang thở vào. Hơi thở ra, biết mình đang thở ra. Một cơn giận vừa khởi, nhận biết nó đang khởi. Một nỗi buồn vừa đến, thấy rõ nó đang đến. Không xua đuổi, không níu giữ, không vội vàng phán xét. Chỉ lặng lẽ soi chiếu.
Thoạt đầu tưởng đơn sơ, nhưng chính nơi ấy mở ra một cuộc hành trình vô cùng thâm sâu - ẩn mật.
Bởi khi ngồi yên, ta mới thấy tâm mình chẳng khác nào một dòng suối bị khuấy đục bởi bao lớp phù sa của ký ức, tập khí, tham cầu và sợ hãi. Ta tưởng mình đang nhìn thế giới, kỳ thực nhiều khi chỉ đang nhìn qua chiếc màn của những thành kiến đã tích tụ từ muôn ngày. Một lời nói của người khác, vì sao có thể làm ta đau đớn đến thế? Một cuộc chia ly, vì sao lại khiến lòng ta chao đảo? Phải chăng không chỉ vì cảnh bên ngoài, mà còn vì những hạt giống đã âm thầm nằm sẵn trong mảnh đất tâm hồn? Đó là chỗ thực chứng bắt đầu…
Không phải nghe một lời kinh rồi tự nhận mình đã hiểu đạo. Không phải thấy một áng mây trôi mà vội cho rằng mình đã ngộ vô thường. Mà là ngay trong một cơn sân, nhận ra cái sân đang thiêu đốt chính mình; ngay trong một niệm tham, thấy được sự bất an đang nảy mầm; ngay giữa một cuộc tương phùng hay biệt ly, nhận ra mọi pháp đều do duyên mà thành, không có gì đủ điều kiện để ta nắm giữ mãi mãi. Một lần thấy rõ như thế, còn quý hơn ngàn lời luận giải.
Dòng chảy vô tận hay là dòng chảy tâm linh, cũng không đưa con người ta lìa bỏ nhân gian, mà đưa con người trở về với nhân gian bằng một tâm thể khác. Vẫn đi giữa chợ đời, vẫn đối diện khen chê, vẫn gánh vác những buồn - vui thường nhật, nhưng bên trong đã có một khoảng lặng không dễ bị cuốn trôi. Đó không phải sự lạnh lùng của kẻ đoạn tuyệt thế sự, mà là sự tỉnh thức của người biết thương mà không chiếm hữu, biết giúp mà không cầu báo đáp, biết hiện diện mà không biến mình thành trung tâm cuộc đời.
Có lần, một chiếc lá vàng rơi xuống sân chùa. Vị thiền sư cúi nhặt, đặt bên gốc cây rồi tiếp tục quét sân. Người khách hỏi:
-- Bạch thầy, chiếc lá đã lìa cành, sao thầy còn nâng niu?
Thiền sư đáp:
-- Lá rời cành là chuyện của vô thường. Tay ta cúi xuống là chuyện của từ bi.
Nghe qua tưởng chỉ là một lời nói bình thường, nhưng trong ấy có cả một dòng chảy đạo tâm. Thấy vô thường để không cố chấp; thấy chúng sinh để không quay lưng; hiểu tánh không mà chẳng đánh mất lòng thương. Đó mới là chỗ đạo - đời gặp nhau.
Càng đi sâu vào thiền quán, người ta càng hiểu rằng sự tĩnh lặng không nằm ở chỗ không còn âm thanh, mà ở khả năng không bị âm thanh trói buộc. Sự tự tại không phải không còn nghịch cảnh, mà là không để nghịch cảnh chiếm hữu toàn bộ tâm mình. Và giác ngộ, nếu chỉ được treo trên đầu môi, thì vẫn còn là một bóng trăng trong nước.
Đêm xuống. Chuông chùa ngân qua triền núi. Hương trầm quyện vào làn sương mỏng, bóng trúc lay nghiêng bên thềm đá. Kẻ lãng du ngồi trước hiên thiền, nhìn một giọt sương đọng trên cánh cỏ. Trong giọt sương có ánh trăng, trong ánh trăng có bóng trời, nhưng chẳng có gì thuộc về riêng ai. Chợt hiểu, dòng chảy chưa từng ở ngoài mình.
Nó là hơi thở đang đến rồi đi, là những niệm sinh rồi diệt, là nhân duyên đang âm thầm vận hành trong từng bước chân, từng ánh mắt, từng lần ta biết dừng lại trước một điều bất thiện. Đến khi ấy, giữa muôn trùng biến dịch, tâm vẫn có thể sáng trong.
Nước vẫn trôi mà không vướng bờ.
Mây vẫn bay mà chẳng lưu dấu.
Người vẫn sống giữa cõi phù sinh, nhưng không còn để dòng đời cuốn mất chính mình.
Lại một nữa, tạm mượn dòng thơ của vị Thượng Tọa trẻ trung – yêu thơ - văn – thi phú gởi đến tặng, tôi xin được chia sẽ cùng quý độc giả, gần -xa:
Cảnh Thiền
“Một sáng bình minh trải nắng vàng
Cây vườn thay lá chuyển mùa sang
Chuông ngân tiếng vẳng hồn buông nhẹ
Trà thoảng hương thơm khách tỉnh nhàn
Nhấp chén tiêu dao quê tục lụy
Hòa nguồn tịnh diệu lắng trần mang
Thiền môn cảnh trí màu thêm đẹp
Quẳng gánh ưu sầu tâm định an..!”
--- California – Ventura - Tu Viện An Lạc, lúc 4 giờ sáng 26-10-2026
Trúc Nguyên – Thích Chúc Hiền
Tóm lại, là khi dòng chảy – tâm linh có thể trở thành đạo lộ, và mỗi phút giây, tỉnh thức chính là một lần trở về. Và có lẽ, hành trình tâm linh sâu xa nhất chẳng phải đi tìm một cõi huyền vi nào khác, mà là đi xuyên qua chính mình, nhận diện những mê lầm, chuyển hóa những tập khí, nuôi lớn lòng từ và từ đó phát sinh ra trí tuệ. Vững bước trên con đường tâm thức, mở ra một cõi phiêu bồng – tìm về con đường chánh đạo… Hầu mong giải thoát bao hệ lụy trần gian… Mong lắm thay!
.
--- California – Santa Ana Ngày 27/10/2026
Thích Nhuận Hùng
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình