CHỚ TRỤ TÂM VÀO BẤT KỲ ĐÂU
Nguyên Giác
Có một hình ảnh như dường là nghịch lý, nhưng lại rất thơ mộng trong đạo Phật: muốn tâm được giải thoát, chúng ta phải buông xả, phải học cách không nắm giữ, kể cả không nắm giữ những điều mình cho là chân lý, những kinh nghiệm thiền, những trạng thái an lạc, và ngay cả ý niệm về một tâm thanh tịnh.
Chúng ta thường nghĩ tu là mài giũa, và tích lũy. Từ thời thơ ấu, chúng ta hễ nghe nhắc chuyện tu là nghĩ tới phải đọc nhiều, ghi nhớ nhiều, lưu giữ cho nhiều kiến thức, công đức, định lực, trí tuệ. Thế rồi tới một thời, chúng ta lại nghe dạy rằng tu là phải buông hết. Buông bỏ không có nghĩa là quay lưng với cuộc đời, lẩn trốn trách nhiệm, hay làm cho tâm trống rỗng vô tri. Buông bỏ là vẫn thấy, vẫn nghe, vẫn biết, vẫn sống và vẫn hành động, nhưng không để bất cứ những gì trong ba cõi dính vào tâm mình.
Từ câu kinh nổi tiếng trong Kinh Kim Cang, qua tư tưởng Vô Niệm của Lục Tổ Huệ Năng, những lời dạy về không chấp thủ trong Tạng Kinh Pali, chúng ta có thể nhận ra một con đường xuyên suốt: tâm mở ra tự nhiên như bầu trời, đón nhận muôn pháp của mưa nắng gió bão, nhưng không dính vào bất kỳ pháp nào.
Trong Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, có một câu được xem như tinh yếu của toàn bộ tư tưởng Bát Nhã: “Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm.” Nghĩa là: Tâm không trụ vào đâu cả, thì Tâm Niết Bàn sẽ hiển lộ. Đây là lời dạy được đặt trong cuộc đối thoại giữa Đức Phật và ngài Tu Bồ Đề. Đức Phật dạy rằng không nên để tâm bị trụ chấp vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Ghi nhận: Đức Phật không bảo chúng ta đừng khởi tâm, không bảo phải tiêu diệt mọi suy nghĩ, mà Ngài dạy rằng chớ trụ tâm vào bất kỳ pháp nào.
Nếu không khởi tâm, chúng ta có thể trở thành người thờ ơ, không biết thương yêu, không biết giúp đỡ, không gánh vác các thiện pháp. Nhưng nếu trụ chấp vào các pháp trong cõi này, chúng ta sẽ bị cuốn vào tham ái, sân hận, thành kiến và vin vào một cái gọi là tôi, gọi là của tôi... Người thực hành Bát Nhã vẫn thương yêu nhưng không chiếm hữu; vẫn làm thiện pháp nhưng vẫn thấy không có ai làm và không thấy có việc được làm; vẫn học kinh và hành thiền mỗi ngày, nhưng vẫn thấy không có ai học kinh và hành thiền.
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, vua Trần Thái Tông (1218–1277) là một trường hợp đặc biệt về sự gặp gỡ giữa tư tưởng Bát Nhã và kinh nghiệm giác ngộ. Thiền sử kể rằng trong thời gian tìm đến núi Yên Tử, nhà vua gặp Quốc sư Phù Vân. Sau khi được khuyên trở về lo việc nước, vua tiếp tục suy tư về con đường giải thoát. Khi đọc Kinh Kim Cang, đặc biệt là lời dạy về tâm vô sở trụ, ngài nhận ra rằng chìa khóa chính là tâm không chỗ trụ. Như thế, hành giả có thể sống giữa cuộc đời mà không bị cuộc đời trói buộc. Trong quá trình tiếp tục tham cứu và hành trì, những lời kinh giúp ngài thấu hiểu sâu hơn rằng không nên tìm kiếm một cái tâm giác ngộ như một vật thể để nắm bắt. Cái thấy giải thoát không nằm trong việc tạo dựng thêm một đối tượng tâm linh, mà ở nơi nương vào không chỗ trụ, nơi chấm dứt mọi chấp thủ.
Một trường hợp khác trong văn học Việt Nam là đại thi hào Nguyễn Du (1765–1820), cho thấy ảnh hưởng lớn của Kinh Kim Cang trong trí thức Việt Nam thời xưa. Trong bài thơ chữ Lương Chiêu Minh Thái tử phân kinh thạch đài, Nguyễn Du viết về Thái tử Chiêu Minh và việc phân chia Kinh Kim Cang thành các phẩm. Bài thơ có câu:
Ngã độc Kim Cang thiên biến linh,
Kỳ trung áo chỉ đa bất minh.
Có thể dịch: (Ta đọc Kinh Kim Cang đến nghìn lần, trong đó nhiều điều huyền áo vẫn chưa sáng tỏ.)
Những câu thơ này cho thấy Nguyễn Du đã có một thời gian dài đọc tụng và suy ngẫm Kinh Kim Cang, và có thể hiểu rằng ngài xem Kinh này như Kinh Nhật Tụng hàng ngày, và vẫn tự nhận là chưa hiểu hết. Chúng ta không rõ: Có phải lời thơ rằng “chưa hiểu hết” có thể xem là đã hiểu xong rồi và đã buông hết mọi chữ nghĩa? Trong các tư liệu và cách diễn giải về cuộc đời thi hào, hình ảnh mười năm tụng kinh thường được nhắc đến như biểu tượng cho sự tìm kiếm tâm linh bền bỉ, cũng có thể hiểu là nhiều năm không đếm xuể. Như thế, chúng ta có thể thấy rằng không chỉ một Nguyễn Du, mà rất nhiều nhà Nho Việt Nam nhiều thế kỷ trước đã xem Kinh Kim Cang như một chìa khóa giải thoát.
Trong Tạng Kinh Nikaya, có một kinh nói rằng nên thấy hoàn toàn không có gì để trụ hết, không có gì trong cõi này để dính vào. Đó là Kinh SN 22.95, thường dịch là là Kinh Foam Sutta, hay A Lump of Foam – Kinh Bọt Nước. Trong bài kinh này, Đức Phật dạy hãy quán sát năm uẩn bằng năm hình ảnh:
- Sắc (thân, 6 căn, và đối tượng của 6 căn): giống như một khối bọt nổi trên dòng sông.
- Thọ (cảm thọ khi căn tiếp xúc với trần): giống như bong bóng nước vừa xuất hiện đã tan biến.
- Tưởng (nhận biết, phân biệt, dán nhãn): giống như ảo ảnh trên sa mạc.
- Hành (tâm hành, ý chí, ý định): giống như thân cây chuối, bóc hết lớp này đến lớp khác mà không tìm thấy lõi gỗ.
- Thức (nhận biết của 6 thức qua 6 căn): giống như trò huyễn thuật của một nhà ảo thuật.
Một khối bọt nước có hình dáng nhưng không có lõi chắc thật. Một bong bóng có thể phản chiếu ánh sáng nhưng không thể tồn tại lâu dài. Một ảo ảnh có thể khiến người khát nước tưởng rằng trước mặt mình có hồ nước, nhưng khi đến gần thì chẳng có gì để uống. Một thân cây chuối có nhiều lớp vỏ nhưng không có phần lõi cứng như người ta tưởng. Cũng vậy, khi nhìn kỹ năm uẩn, chúng ta không tìm thấy một thực thể thường còn, độc lập và có thể gọi cái gì là cái tôi. Thân thay đổi. Cảm thọ thay đổi. Nhận thức thay đổi. Những ý muốn và suy nghĩ thay đổi. Ngay cả dòng tâm thức cũng sinh khởi tùy thuộc vào các điều kiện.
Đức Phật dạy rằng các pháp vô thường, và hướng dẫn một tiến trình tu tập: Thấy bản chất rỗng không của năm uẩn, hành giả sinh nhàm chán, rồi ly tham, viễn ly và sẽ đến giải thoát. Trong khi Kinh Kim Cang nói rằng đừng trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, thì Kinh Foam Sutta giúp chúng ta nhìn sâu vào từng đối tượng để thấy rằng không có gì trong năm uẩn đáng được nắm giữ như là có một cái gì.
Trong khi Kinh Kim Cang nhấn mạnh vào tâm không chỗ trụ, thì Kinh Pháp Bảo Đàn của Lục Tổ Huệ Năng (638–713) trình bày bằng một ngôn ngữ khác: Vô Niệm. Trong Thiền Tông, Vô Niệm không có nghĩa là đầu óc không còn bất kỳ ý nghĩ nào. Nếu hiểu Vô Niệm là tiêu diệt mọi hoạt động tư duy, chúng ta lại rơi vào Si (nhầm lẫn tâm trống rỗng là giác ngộ) và Sân (muốn dìm các niệm).
Lời dạy Vô Niệm của ngài Huệ Năng là: vẫn thấy cảnh vật, vẫn nghe âm thanh, vẫn suy nghĩ, vẫn làm việc, vẫn thấy tâm như gương sáng và như bầu trời trong khi các niệm như ảnh hiện, như nắng mưa gió bão tới rồi biến mất. Một niệm tới, thì biết nó tới; một niệm diệt, thì biết niệm diệt. Không cần chạy theo niệm, không vẽ vời nắm giữ niệm, và cũng không cần sân si xua đuổi vì niệm là khách thì phải ra đi. Vô Niệm là thấy tất cả các pháp mà không bị nhiễm trước bởi các pháp.
Từ Vô Niệm, Thiền Tông còn gọi là Vô Tâm. Vô Tâm không phải là không có tâm, không có tình cảm hay không còn khả năng nhận thức. Đó là tâm không dựng lập. Người sống Vô Tâm vẫn thương yêu, vẫn biết đau trước nỗi đau của người khác, vẫn làm thiện pháp, vẫn bố thí, cúng dường, thuyết pháp... nhưng thường trực thấy không có một “cái tôi” nào được dựng lên, thấy không có ai đang làm và thấy không có thiện pháp nào đang được làm.
Nhiều kinh trong Nikāya có thể giúp chúng ta hiểu sâu hơn về phương pháp Vô Niệm của Thiền Tông. Đó là các Kinh SN 35.30, Kinh SN 35.90, Kinh SN 35.91. Trong bản dịch tiếng Anh của ngài Bodhi, có một câu trong các kinh dẫn trên ghi rằng:
“Since he does not conceive anything thus, he does not cling to anything in the world. Not clinging, he is not agitated. Being unagitated, he personally attains Nibbāna.”
Bản dịch của Thầy Minh Châu là: “Vị ấy không nghĩ đến như vậy nên không chấp thủ một cái gì trong đời. Do không chấp thủ nên không có dao động. Do không có dao động, vị ấy tự mình tịch tịnh một cách hoàn toàn.”
Để dễ hiểu, có thể diễn dịch là: Vị đó không khởi niệm tư lường bất kỳ pháp nào như thế, nên không dính vào bất kỳ thứ gì trong thế giới này. Không dính vào, vị đó không dao động. Không dao động, vị đó tự thân chứng đạt Niết-bàn.
Ở đây, từ tiếng Anh “conceive” là dịch từ thuật ngữ Pāli maññati, mà chữ này trong Tự Điển Pali-Anh của SuttaCentral có nghĩa là: “to think, to be of opinion, to imagine, to deem” (suy nghĩ, có ý kiến, tưởng tượng, cho rằng).
Đức Phật dạy hành giả không nên tư lường ý kiến gì về mắt, trong mắt, từ mắt, và không nên nghĩ rằng mắt là của ta. Cũng vậy đối với sắc, nhãn thức, nhĩ thức, thân thức, ý thức và tất cả các đối tượng của sáu căn. Nghĩa là, trong khi nhận biết thế giới qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý, chúng ta không bao giờ nên nghĩ rằng: Đó là tôi, là của tôi, là cái tôi thích hay ghét, là cái tôi phải nắm giữ hay xua đẩy.
Các thiền sư thường nhắc tới hình ảnh trong Pháp Cú: sống trên đời như một con chim bay và không lưu dấu trên bầu trời, tức là tấm gương sáng của tâm. Khi chim bay đến, ảnh chim hiển lộ trong gương. Khi chim bay đi, ảnh biến mất. Gương không giữ lại hình ảnh chim, cũng không xua đuổi hình ảnh chim, và không có sự cố gắng nào xảy ra trong gương. Vì các pháp hễ có sinh thì có diệt, do nhiều duyên mà hiện ra và rồi sẽ biến đi. Hình ảnh đến rồi đi, nhưng tánh phản chiếu của gương tâm vẫn còn, cho dù khi không có ảnh nào hiện lên. Nhưng không nên xem tánh phản chiếu của gương (tâm) như một tự ngã nào, vì tất cả trong thực tướng đều rỗng lặng. Và vì tánh phản chiếu của gương không thực sự là cái gì có tự thể, nên gọi là thực tướng vốn không gọi được là cái gì.
Như lời bài kệ nổi tiếng của Lục Tổ Huệ Năng: “Bồ đề bổn vô thọ, Minh Cảnh diệc phi đài, Bổn lai vô nhất vật, Hà xứ nhạ trần ai.” (Dịch: “Bồ-đề vốn không cây, Gương sáng cũng không đài. Xưa nay không một vật, Chỗ nào dính bụi trần.”)
Nếu chúng ta nghĩ rằng có một cái tâm vốn dơ bẩn, rồi phải lau chùi nó mãi mãi để biến nó thành thanh tịnh, thì sự tu tập vẫn còn dựa trên hai đối tượng đối lập: nhiễm và tịnh. Nhưng mặt khác, ngài Huệ Năng chỉ ra pháp đốn ngộ, đó là Kinh Kim Cang và các các Kinh SN 35.30, Kinh SN 35.90, Kinh SN 35.91: khi không còn chấp thủ vào cả hai phía, người tu không còn bị mắc kẹt trong công việc lau chùi một cái tôi tưởng tượng. Như thế, không có nghĩa là bỏ qua giới luật, đạo đức hay công phu tu tập. Nhưng đây là chìa khóa của Tổ Sư Thiền: vào thẳng thực tướng xưa nay không một vật của các pháp, nơi đó là tỉnh thức (khi thấy gương tâm xa lìa các bụi) và từ bi (khi nhận ra mình và người trước giờ bị xoay vòng trong đường khổ).
Sau khi hiểu đạo, Huệ Năng đã thốt lên năm câu: “Đâu ngờ Tự Tánh vốn tự thanh tịnh. Đâu ngờ Tự Tánh vốn chẳng sanh diệt. Đâu ngờ Tự Tánh vốn tự đầy đủ. Đâu ngờ Tự Tánh vốn chẳng lay động. Đâu ngờ Tự Tánh hay sanh vạn pháp.”
Năm câu này diễn tả sự kinh ngạc khi thấy thực tướng. Tự Tánh thanh tịnh không có nghĩa là mọi suy nghĩ và cảm xúc của con người đều đã thanh tịnh. Y hệt gương sáng, bụi dính chỉ là vì tâm không chịu buông, vì tâm này xa lìa cả có và không, cả sinh (hiện ra) và diệt (biến mất). Tự Tánh chẳng sanh diệt không có nghĩa là thân tâm chúng ta không sinh diệt. Các hiển lộ nơi thân tâm vẫn vận hành theo duyên sinh. Điều nhấn mạnh ở đây là cái thấy, cái biết bây giờ không còn bị giới hạn bởi sự đồng hóa mình với các hiện tượng sinh diệt. Tự Tánh hay sanh vạn pháp là cách nói thế giới hiển lộ trong gương tâm, vì nếu không có cái Biết, chúng ta chỉ là đất đá vô tri. Nghĩa là, gương sáng không bị các ảnh sinh diệt trói buộc, và không tự đồng hóa với bất kỳ hình ảnh nào.
Dù vậy, vẫn cần nhận ra rằng chiếc gương phản chiếu hình ảnh nhưng không biết rằng nó đang phản chiếu. Nó không có cảm giác, không có ý thức, không có sự nhận biết về con chim đang bay qua, hay hoa đang nở. Tâm chúng ta thì khác, và đây là diệu dụng của Trí Huệ. Khi ảnh chim bay, hay ảnh hoa nở hiện ra trong gương và hiện lên trước mắt, chúng ta nhận ra rằng ảnh chim bay, ảnh hoa nở và Tánh Sáng của gương không tách biệt; tương tự và ảnh chim và ảnh hoa và Tánh Biết qua nhãn căn không tách biệt. Chỉ như thế mới gọi là “trước giờ không một vật” và chỉ như thế mới gọi là “hoa và người không tách biệt”... và đó là cách người xưa nói “ta, và người không tách biệt.”
Thêm nữa, cần thận trọng về mặt giáo lý. Tánh Biết không nên bị hiểu thành một linh hồn thường còn, một chủ thể đứng ngoài mọi hiện tượng để quan sát chúng. Trong Tạng Pali, Đức Phật nhiều lần dạy rằng thức cũng thuộc năm uẩn, sinh khởi tùy duyên và không phải tự ngã. Tuy nhiên... và tuy nhiên, có chỗ để suy nghĩ nơi đây, về nhóm chữ: “Consciousness without feature” (Thức không đặc tướng).
Một đoạn kinh đặc biệt nằm trong Kinh Kevaddha Sutta (DN 11) và Kinh Brahmanimantanika Sutta (MN 49). Trong hai bài kinh này có cụm từ Pāli: “Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbato pabhaṃ.” Cụm từ này được các dịch giả tiếng Anh dịch bằng nhiều cách:
. Consciousness without feature (Thức không đặc tướng)
. Signless consciousness (Thức vô tướng).
. Non-manifesting consciousness (Thức không biểu hiện).
. Consciousness without surface (Thức không bề mặt).
. Boundless, luminous consciousness (Thức chiếu sáng, vô biên).
Có thể tạm dịch chung: Thức không có hiện tướng, vô biên, sáng chiếu khắp mọi phía.
Đây là một trong những đoạn văn có nhiều cách giải thích khác nhau trong nghiên cứu Phật học. Các học giả quốc tế (hầu hết là Theravada) gần nhất là năm 2025 đã thảo luận trên mạng SuttaCentral; có thể tìm qua Google với cụm chữ “Viññāṇaṁ means consciousness (and anidassanaṃ means nibbāna).” (1)
Trong DN 11, đoạn kệ xuất hiện khi Đức Phật trả lời câu hỏi về nơi mà bốn đại không còn chỗ đứng, nơi các đối đãi như dài và ngắn, thô và tế, đẹp và xấu, danh và sắc chấm dứt (hiểu là: Niết Bàn).
Trong bản dịch của Thanissaro Bhikkhu, cụm từ viññāṇaṃ anidassanaṃ được dịch là consciousness without surface – thức không có bề mặt để nương vào, và là thức không dựa vào sáu căn. Một luồng ánh sáng chỉ có thể tạo thành hình ảnh khi có một bề mặt để phản chiếu. Nếu không có bề mặt để nương vào, ánh sáng không tạo thành một hình ảnh cố định ở đó. Có phải Kinh Đại Thừa là dựa vào các lời Phật dạy tương tự trong Tạng Pali hay không? Trong bài này, chúng ta không khẳng định bất cứ điều gì ngoài chủ đề sống với tâm vô sở trụ.
Có một văn phong khác được ghi lại trong Thiền sử Việt Nam, qua lời của Thiền sư Tông Diễn (1640–1711), một vị Thiền sư có ảnh hưởng trong dòng Thiền Lâm Tế, qua bài kệ: “Ưng hữu vạn duyên hữu. Tuỳ vô nhất thiết vô. Hữu vô câu bất lập. Nhật cảnh bản đương phô” (Dịch: Cần có muôn duyên có. Ưng không tất cả không. Có không, cả hai đều chẳng lập, thì mặt trời trí huệ lên cao.)
Nghĩa là: không trụ tâm vào đâu hết, dù là Có (bất kể là có sắc thanh hương vị xúc pháp, bất kể là có đất nước gió lửa, bất kể là có ba cõi sáu đường hiện lên); và không trụ tâm vào đâu hết, dù là Không (bất kể là không mọi thứ)... thì mặt trời trí huệ sẽ chói sáng. Không chấp có, không chấp không, không chấp vào chính ý niệm rằng mình đang không chấp. Đó chính là tâm vô sở trụ.
THAM KHẢO:
(1) Viññāṇaṁ means consciousness (and anidassanaṃ means nibbāna): https://discourse.suttacentral.net/t/vinna-a-means-consciousness-and-anidassana-means-nibbana/38045
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình