Chiều 24 Tháng 12

Ông từ người Papua New Guinea đón cha xứ mới người Việt Nam trước cổng nhà xứ. Dáng người ông từ khoảng chừng 30, khuôn mặt PNG nâu nâu đậm nét đăm chiêu, ánh mắt ẩn hiện nét hồi tưởng. Khi nhìn thấy cha xứ mới đang kiên nhẫn đứng đợi dưới mái hiên nhà xứ, nụ cười xuất hiện trên môi ông từ để lộ hàm răng trắng đều thường thấy nơi người bản xứ. Nhưng nụ cười ấy vụt tắt khi ông mở cửa, mời cha xứ lên xe. Ông từ nhanh chóng quay về lại trạng thái khô khốc khi chiếc xe cũ lăn bánh nhọc nhằn trên con đường đá sỏi gập ghềnh. Sau vài câu trao đổi xã giao ngắn gọn, ông từ lại chìm vào trạng thái im lặng. Thời gian trôi qua, năm phút rồi mà vẫn không ai nói thêm một lời nào. Cuối cùng cha xứ lên tiếng,

— Tại sao cha xứ cũ lại rời nhiệm sở vậy hả ông từ?

Câu hỏi làm ông từ bất ngờ. Như được dịp thoát khỏi trạng thái trầm mặc, ông nói ngay,

— Thưa cha, Đức Tổng Giám mục quyết định cho ngài nghỉ một thời gian.

Cha xứ lờ mờ đoán còn điều gì đó chưa được nói ra,

— Tôi mới về nhà xứ sáng nay thôi. Tôi không hiểu có chuyện gì xảy ra ở giáo xứ vậy?

— Ủa, Đức Tổng không nói cho cha biết chuyện gì hay sao?

— Chuyện gì vậy?

— Thưa cha, ba người chết bất ngờ trong cùng một ngày ngay sau khi xe ủi đất húc sập cánh cửa nhà thờ. Ông lái xe ủi đất chết tại chỗ. Sau đó tới ông Trung úy cảnh sát, cuối cùng là ông chánh trương.

Cha xứ như tỉnh ngủ, mở to mắt, cảm giác bất an len lỏi trong tim, người ông gờn gợn nổi gai ốc,

— Không, tôi không biết gì cả. Tôi chỉ nghe Đức Tổng Giám mục nói giáo xứ có vấn đề. Tôi có hỏi, nhưng ngài dặn tôi lên văn phòng tòa Tổng gặp ngài, nói chuyện riêng.

Ông từ nhìn cha xứ, ánh mắt nghi hoặc. Cha xứ giải thích,

— Nhưng tôi muốn về nhà xứ sớm hơn để chuẩn bị lễ Giáng Sinh.

Xe dừng lại trước cửa nhà thờ của một ngôi thánh đường đơn sơ, mái lợp tranh, dựng trên bốn cột gỗ mộc mạc, nền đất trống trải, chu vi nhà thờ dài khoảng tám thước, ngang sáu thước. Cha xứ nhìn quanh, ngạc nhiên khi thấy nhà thờ không có dấu hiệu gì của mùa Giáng Sinh, mặc dù hôm nay đã là 24 tháng 12. Ngay trước nhà thờ, bên kia đường, ông nhận ra một hàng rào mái tôn chạy dài che kín nguyên một khu đất rộng. Ông từ chỉ tay theo theo hướng nhìn của cha xứ,

— Đó là nhà thờ cũ, thưa cha. Còn nhà thờ này được dựng mới đây mà thôi.

— Tại sao lại rào kín khu vực nhà thờ cũ như vậy?

— Thưa cha, khu đất này nguyên thủy là của ông chánh trương. Ông ấy không chỉ sở hữu miếng đất này mà còn cả hàng chục mẫu đất xung quanh trồng càfe. Trước đây, ông đồng ý với Đức Tổng Giám mục để xây nhà thờ trên đất của ông. Ngôi thánh đường có ba tháp vòm, rộng lớn. Phần còn lại thì đổ xi măng, biến thành sân giáo đường. Giáo dân tham dự lễ sáng chiều rất đông. Cha xứ tiên khởi chiều chiều còn ra sân chơi bóng với thanh niên, vui lắm!

Ông từ bỗng dưng trở nên đăm chiêu,

— Nhưng sau khi cha xứ tiên khởi hết nhiệm kỳ, Đức Tổng chuyển ngài sang xứ khác.       Giọng ông bỗng nhiên chùng xuống,

— Cha xứ thứ hai còn trẻ, bằng khoảng chừng tuổi con mà thôi, nhưng tính tình thì thôi ăn nói bạt mạng. Cha lại còn hay hút thuốc, uống bia, và ăn trầu luôn miệng. Khuôn viên nhà thờ bởi thế toàn là tàn thuốc và bã trầu. Cũng không ai hiểu tại sao cha xứ mới hay lên trang mạng xã hội chỉ trích các đấng bậc và giáo dân. Bởi thế, nhiều người không ưa, nhất là ông chánh trương.

Ông cha xứ ngắt lời,

— Sao lại có ông chánh trương xuất hiện ở đây vậy?

Ông từ ngập ngừng,

— Thưa cha, thì cũng bởi ông chánh hay ghé vào sòng bài dưới phố. Bởi thế có lần ngày lễ Chúa Nhật, cha xứ đang giảng về vụ cờ bạc trên cung thánh. Bữa đó có hơi men, ông chánh bất ngờ đứng dậy, phản đối, “Còn cha thì sao? Hút thuốc lá, uống bia rượu, ăn trầu đỏ hoét cả miệng!” Cha xứ giận quá, lớn tiếng trên cung thánh, “Đuổi thằng chánh ra khỏi nhà thờ ngay cho tôi!”

Mường tượng trong đầu hoạt cảnh cha xứ và ông chánh trương ngày hôm đó, cha xứ không nén nổi thắc mắc,

— Rồi ông chánh phản ứng ra sao?

— Thoạt tiên, ông ấy ngồi xuống. Nhưng sau cùng ông ấy cũng đứng dậy, đi thẳng ra ngoài. Sau đó ông bỏ, không đi lễ nữa. Khoảng mấy tháng sau, ông viết thư lên Tòa Tổng, đòi lại miếng đất. Đức Tổng thương lượng với ông chánh sẽ hoàn lại một số tiền tương xứng với giá thị trường. Nhưng ông chánh không chịu. Đức Tổng phải đích thân xuống nói chuyện với ông chánh và cả ông cha xứ nữa. Ngài đề nghị ông cha xứ xin lỗi ông chánh. Nhưng cha xứ từ chối. Trước mặt Đức Tổng và cha xứ, ông chánh đưa ra tờ giấy chủ quyền miếng đất. Ông nói với Đức Tổng hoặc là ông cha xứ phải xin lỗi ông chánh trong thánh lễ Chúa Nhật trước mặt mọi người. Hoặc là Đức Tổng phải trả lại miếng đất cho ông. Đức Tổng nhìn ông cha xứ chờ đợi. Nhưng ông cha xứ vẫn không nói một lời. Sau khoảng 5’ đợi chờ, ông chánh chào Đức Tổng Giám Mục, yên lặng bỏ đi thẳng một mạch!

Ông từ tiếp tục,

— Thưa cha, khoảng một tháng sau, sáng hôm đó, thánh lễ Chúa Nhật vừa tan, ông chánh xuất hiện trên khuôn viên nhà thờ. Theo sau là xe cảnh sát, do ông Trung úy đồn trưởng lái, rồi là xe ủi đất. Ngay trước mặt ông cha xứ, ông cảnh sát đọc án lệnh của tòa, nhà thờ phải giải tỏa, hoàn trả lại miếng đất cho chủ nhân. Án lệnh vừa đọc xong, trước mặt ông cha xứ và bao nhiêu giáo dân, xe ủi đất đề máy, đẩy thẳng tới húc sập cánh cửa gỗ nhà thờ. 

Ông từ cúi mặt xuống đất,

— Thật là bất ngờ, cửa nhà thờ vừa sập xuống, bụi cát bốc lên, chưa kịp tan, người ta thấy ông lái xe ủi đất từ từ gục xuống, mặt đập thẳng vào tay lái!

Ông cha xứ trợn mắt,

— Có thiệt vậy hay sao?

— Vâng! Ông lái xe ủi bị đột quỵ, gục ngã ngay trên ghế. Xe cảnh sát bật đèn sáng vội vàng mang vào bệnh viện cấp cứu. Nhưng bác sĩ trực nói tim ông ấy đã ngừng đập.

Ông từ tiếp tục,

— Tối hôm đó, ông chánh trương kêu nhức đầu, vô phòng ngủ sớm. Sáng hôm sau, không thấy ông chánh ăn sáng, người nhà mở cửa bước vào phòng, chỉ để thấy ông chánh nằm chết trên giường từ bao giờ.

— Còn ông Trung úy cảnh sát?

— Thưa cha, sau khi chở tài xế xe ủi đất vô bệnh viện, ông Trung úy lái xe về nhà. Không biết lỗi tại ai, xe cảnh sát đâm thẳng vào xe tải chở gỗ. Ông cảnh sát văng ra từ cửa sổ buồng lái, nằm gục mặt bên vệ đường.

Ông từ như muốn kết thúc câu chuyện,

— Mấy ngày sau, hàng rào tôn được dựng lên, che kín khuôn viên thánh đường. Riêng xe ủi đất vẫn còn nằm đó, ngay bên khung cửa nhà thờ bị húc sập.

— Sao Tòa Tổng không cho người xây lại khung cửa nhà thờ?

— Thưa cha, từ khi sự cố xảy ra, giáo dân không còn ai dám bước vào khuôn viên thánh đường nữa.

Ông từ nhỏ giọng,

— Có mấy bà đi lễ 5 giờ sáng, họ nói họ thấy ông lái xe ủi đất xuất hiện trên sân nhà thờ. Ông ấy vẫn lái xe ủi đẩy tới, húc sập cửa gỗ nhà thờ, rồi biến mất!

Ngước nhìn ông cha xứ, ông từ nói,

— Riêng ông cha xứ, từ buổi sáng Chúa Nhật ngày hôm đó, ông mất ngủ, phải uống thuốc ngủ liên tục. Tòa Tổng, chẳng đặng đừng, phải gửi ngài đi dưỡng bệnh vô thời hạn. Mới tháng trước, chúng con nhận được Tòa Tổng báo sẽ có cha xứ người Việt Nam về thay thế.

Ông cha xứ hít một hơi thật sâu. Lòng ông bỗng nặng trĩu. Mường tượng tới giây phút ông tài xế lái xe ủi đất đột quỵ chết ngay tại khung cửa nhà thờ, ông Trung úy cảnh sát, ông chánh trương cùng chết trong một ngày, tự nhiên người ông nổi gai ốc. Nhìn qua hàng rào tôn, cha xứ ớn lạnh, tưởng tượng cảnh xe ủi đất húc sập cửa nhà thờ sáng Chúa Nhật ngày hôm đó! Ông thở dài, ông biết ông sẽ phải đối đầu nhiều chướng ngại, ở một vùng đất nặng nề quá khứ vẫn chưa tới hồi kết.

Ông từ cất tiếng nói,

— Thưa cha, cha cho con mấy phút để xưng tội được không?

Cha xứ nhìn đồng hồ, hơn 6 giờ chiều rồi, ông cảm thấy đói bụng, ông nghĩ tới một tô mì Hảo Hảo nóng, ông một thoáng lưỡng lự. Nhưng nhìn nhà thờ mái tranh đơn sơ và khuôn mặt thành khẩn của ông từ, cha xứ cuối cùng gật đầu. Ông từ liền quỳ xuống ngay trên nền đất, tay làm dấu,

— Thưa cha, một năm rồi con không xưng tội.

Người thanh niên tuổi 30 ngừng lại, giọng bỗng nghẹn ngào,

— Thưa cha, con là con của ông chánh trương! Bố con hồi đó đánh bạc nợ bạc triệu. Sòng bài xiết nợ, đòi mua miếng đất nhà thờ bởi vị trí thuận tiện. Túng quẫn quá, bố con làm liều.

Những giọt nước mắt bỗng dưng rớt xuống nền đất cát nở tung những cánh hoa,

— Con quyết định rồi, con sẽ làm giấy tờ ký tặng miếng đất cho Tòa Tổng. Con nhờ cha trình lên Đức Tổng Giám Mục chuyện này khi gặp ngài.

Người thanh niên tuổi 30 ngước mắt lên nhìn ông cha xứ, khuôn mặt vẫn còn đang lăn dài những hạt nước mắt,

— Hôm nay, đúng một năm ngày bố con mất. Con xin cha làm lễ giỗ cầu nguyện cho linh hồn bố con.

Nắng chiều xích đạo vẫn chói chang đốt nâu nâu thịt da. Nắng chiếu nghiêng nghiêng xuyên qua mái tranh ngôi thánh đường, dừng lại trên mái tóc đen xoăn ốc bản xứ. Nắng tô sáng những đóa hoa nước mắt nở tung trên nền đất nhà thờ mái tranh. Nắng tô đậm mầu tím hòa giải dây stô-loa linh mục ngồi tòa. Nắng cung kính trên một khoảng đất thánh thiêng nghi thức hòa giải giữa trời và người. Nắng kim cương những hạt nước mắt lăn dài trên hai gò má thanh niên. Thoang thoảng đan xen tia nắng trời giọng trầm nho nhỏ của vị ngồi tòa, “Bố con làm lỗi chứ không phải con.” Nắng yên lặng nhìn linh mục đại diện Trời cao lắng nghe lời kinh hòa giải của người con ông chánh trương.

Nhìn cha xứ cẩn thận lấy ra áo lễ, chén thánh, sách lễ, người thanh niên ngạc nhiên,

— Ủa cha, cha làm gì vậy?

— Anh vừa xin tôi làm lễ cầu nguyện cho linh hồn bố anh. Bây giờ không làm thì bao giờ mới làm đây?

Người thanh niên rạng rỡ nụ cười trên khuôn mặt một thời khô khốc,

— Cha, nhưng cha chưa cho con việc đền tội.

— À, đúng rồi! Việc đền tội đó hả? Thứ nhất, anh lần hạt 10 kinh Mân Côi. Việc đền tội thứ hai, ông từ gọi giáo dân sáng mai tới đây dọn dẹp nhà thờ, dựng hang đá cho giáo xứ. Sáng mai, 25, nhà thờ mình sẽ tổ chức lễ Giáng Sinh.

Ông từ gật đầu, nhưng thật nhanh, hỏi ngay,

— Dạ, vâng! À, thưa cha, sau thánh lễ mình có mở tiệc hay không?

Cha xứ người Việt ngần ngại,

— Giáo dân mình có đủ sức chung vốn mở tiệc mumu pig[1] hay không?

Ông từ Papua New Guinea nói ngay,

— Ồ, được mà cha. Ở đây ai cũng có đất trồng càfe hết, tới mấy mẫu lận. Họ dư sức mà. Chưa kể, con xin phép góp ý, cha mục vụ ở PNG hai năm rồi, cha biết mà, tiệc Giáng Sinh mà không có mumu pig thì đâu phải là tiệc. Riêng con, con xin góp vào tiệc 5 con heo.

Cha xứ mới cười,

— Tới 5 con heo lận?

— Vâng, 5 con!

Ông từ ngần ngừ,

— Cha, cha cho con thưa với cha một chuyện.

— Chuyện gì vậy?

— Có người giáo dân làm việc cho sòng bài trên phố nói cho con biết, sòng bài cho tiền mấy bà đi lễ sáng sớm ngày hôm đó. Riêng bố con, ông ấy bịnh tim lâu rồi.

 Chỉ mấy phút sau, thánh lễ giỗ một năm cho ông chánh trương bắt đầu. Ông từ, giáo dân duy nhất tham dự thánh lễ vừa hát, vừa giúp lễ, vừa đọc sách Thánh, vừa rung chuông.

Buổi chiều 24 tháng 12 thánh thiêng của ngôi nhà thờ nền đất mái tranh đang chầm chậm trôi qua.

 

The parish caretaker from Papua New Guinea stood at the rectory gate, waiting to greet the new Vietnamese parish priest. The caretaker looked about thirty, with a deep brown face etched in a thoughtful expression and eyes that hinted at memories. When he saw the new priest patiently waiting under the rectory’s porch, a smile appeared on his face, revealing the white, even teeth characteristic of the local people. However, his smile quickly faded as he opened the car door and gestured for the priest to get in. He returned to a stoic expression as the old car rattled along the rough gravel road. After a few brief exchanges, they fell into silence. Five minutes passed, and no one spoke further, until finally, the priest broke the silence:

“Why did the previous parish priest leave?” he asked.

The caretaker looked surprised, as though the question snapped him out of a trance. “The archbishop decided he should take some time off,” he replied quickly.

The priest sensed there was more to the story. “I only arrived at the rectory this morning, so I’m not familiar with what happened in the parish.”

“Didn’t the archbishop tell you anything about it?” asked the caretaker.

“What do you mean?” the priest asked, curiosity rising.

“Three people died on the same day after a bulldozer knocked down the church door,” the caretaker explained. “The driver of the bulldozer died on the spot. Next was the lieutenant from the police force, and lastly, the parish chairman.”

The priest’s eyes widened, feeling a chill as goosebumps pricked his skin. “No, I didn’t know any of that. The archbishop only mentioned that the parish was facing some issues. I tried to ask, but he told me to come to his office for a private discussion.”

The caretaker glanced at the priest with a hint of suspicion. The priest explained, “But I wanted to get to the rectory early to prepare for Christmas.”

The car stopped in front of a modest church with a thatched roof supported by four simple wooden posts and a bare earth floor. It was roughly eight meters long and six meters wide. The priest looked around, surprised that there was no sign of Christmas decorations, even though it was already December 24. Across the street from the church, he noticed a long tin fence enclosing a large plot of land. The caretaker pointed toward it.

“That’s the old church, Father. This one here was only built recently.”

“Why is the old church area fenced off?” asked the priest.

“Well, that plot originally belonged to the parish chairman,” the caretaker began. “He didn’t just own that land but several hectares of coffee plantations nearby. Initially, he agreed to let the archdiocese build a church on his land, a large church with three domes. The courtyard was cemented and served as the church’s gathering area. People used to come for morning and evening Mass, and the first parish priest would even join the youth for ruby in the yard each evening. Those were joyful times!”

The caretaker’s expression turned contemplative. “But when the first priest’s term ended, the archbishop transferred him. The second priest, young, maybe about your age, was quite a character. He smoked, drank beer, and constantly chewed betel nut, so the church grounds were littered with cigarette butts and betel nut stains. No one really understood why he was always on social media, criticizing church officials and the congregation. This naturally rubbed people the wrong way, especially the parish chairman.”

The priest interjected, “Why was the chairman even involved?”

The caretaker hesitated. “Well, the chairman liked to visit the gambling dens in town. Once, during a Sunday Mass, the priest preached about the dangers of gambling from the altar. The chairman, who had had a bit to drink, stood up in protest, ‘What about you, Father? Smoking, drinking, and chewing betel nut till your mouth is all red!’ The priest, outraged, yelled from the altar, ‘Throw that man out of my church!’“

Imagining the scene, the priest couldn’t contain his curiosity. “And what did the chairman do?”

“At first, he just sat down. But finally, he got up and walked straight out. He never returned to Mass after that. A few months later, he wrote to the archdiocese, demanding his land back. The archbishop tried to negotiate, offering him a fair price for the land, but he refused. The archbishop came personally to speak with both the priest and the chairman, suggesting the priest apologize to the chairman. The priest, however, refused. In front of the archbishop, the chairman presented his land deed and demanded that either the priest apologize publicly at Sunday Mass, or the archbishop give him back his land. The archbishop looked at the priest, waiting, but the priest stayed silent. After waiting five minutes, the chairman bid the archbishop goodbye and walked away.”

The caretaker continued, “About a month later, that Sunday, just after Mass ended, the chairman appeared on church grounds, followed by a police car driven by the station lieutenant, and then a bulldozer. Right in front of the priest, the officer read out a court order, declaring that the church was to be dismantled and the land returned to its rightful owner. The order was barely read when, with the priest and all the parishioners watching, the bulldozer’s engine roared to life and pushed forward, knocking down the wooden church door.”

The caretaker bowed his head to the ground. “It was shocking. As soon as the door fell, dust rose, and before it even settled, everyone saw the bulldozer driver slump forward, his face falling against the steering wheel.”

The priest’s eyes widened. “Did that really happen?”

“Yes! The bulldozer driver suffered a sudden stroke and collapsed right there in his seat. The police car’s lights flashed, and he was rushed to the hospital, but the doctor said his heart had already stopped.”

The caretaker continued, “That evening, the parish chairman complained of a headache and went to bed early. The next morning, when he didn’t come down for breakfast, his family found him dead in his bed.”

“What about the police lieutenant?”

“Father, after taking the bulldozer driver to the hospital, the lieutenant drove home. Somehow, either through misfortune or error, the police car collided head-on with a truck carrying logs. The officer was thrown out of the car window and lay lifeless at the side of the road.”

The caretaker seemed as if he was concluding the story. “A few days later, a metal fence was erected around the church grounds, completely concealing the area. Yet, the bulldozer still sits there, right by the collapsed church door.”

“Why didn’t the Archdiocese send someone to rebuild the church door?”

“Father, since the incident, no parishioners dare step foot inside the church grounds.”

The caretaker lowered his voice. “Some ladies attending the 5 am mass said they saw the bulldozer driver appear in the churchyard. They saw him still operating the bulldozer, pushing it forward to crash into the church’s wooden door before disappearing.”

Looking at the priest, the caretaker continued, “As for the former pastor, since that Sunday morning, he’s suffered insomnia and has had to rely on sleeping pills. Eventually, the Archdiocese, seeing no alternative, sent him away for indefinite medical leave. Just last month, we were informed that a new pastor from Vietnam would replace him.”

The pastor took a deep breath, feeling a heaviness settle within him. Imagining the driver’s sudden death at the church door, the police lieutenant, and the parish trustee all dying on the same day gave him chills. Gazing through the metal fence, he could almost picture the bulldozer crashing through the church door that Sunday morning. He sighed, sensing the challenges he’d face in a land steeped in unresolved histories.

The caretaker spoke up, “Father, could you give me a few minutes to confess?”

The pastor checked his watch; it was already past 6 p.m., and he felt a pang of hunger, imagining a steaming bowl of noodles. After a moment’s hesitation, glancing at the humble, thatched-roof church and the caretaker’s earnest face, he nodded. The caretaker knelt on the ground, made the sign of the cross, and began, “Father, it’s been a year since my last confession.”

The young man at the age of 30, paused, his voice breaking. “Father, I am the parish trustee’s son. Back then, my father gambled away millions. The gambling house wanted the church land because it was in a prime location. Desperate, he took a reckless risk.”

Tears fell to the dusty ground, blossoming like tiny flowers in the dirt.

“I’ve decided, I’ll sign the deed to donate the land to the Archdiocese. Father, could you present this matter to the Archbishop on my behalf?”

The young man looked up at the pastor, his face streaked with tears. “Today marks one year since my father’s passing. I’d like to ask you to celebrate a memorial mass for his soul.”

The intense equatorial sun cast a golden glow, highlighting his curly dark hair and illuminating the tear-blossomed ground. Sunlight enriched the purple stole of reconciliation around the priest’s shoulders, and shone reverently on this holy ground where reconciliation between heaven and earth was taking place. Diamond-like tears rolled down the young man’s cheeks as he heard the priest’s quiet words, “It was your father’s mistake, not yours.” In that moment, the sunlight seemed to pause, listening to the priest represent Heaven and receive this prayer of forgiveness from the parish trustee’s son.

Noticing the priest carefully taking out his vestments, chalice, and missal, the young man was surprised, “Father, what are you doing?”

“You just asked me to pray for your father’s soul. If not now, then when?”

The young man’s face lit up, a smile breaking through years of pain. “But Father, you haven’t given me my penance.”

“Ah, that’s right! Your penance: first, pray a decade of the Rosary. For the second penance, I want you, as caretaker, to call the parishioners here tomorrow morning to tidy up the church and set up the Christmas crib for the parish. Tomorrow, the 25th, we’ll celebrate Christmas.”

The caretaker nodded but quickly added, “Yes, Father! Oh, and after mass, can we have a mumu pig[2] feast?”

The Vietnamese priest hesitated. “Do our parishioners have the resources to pool together for a mumu pig feast?”

The caretaker, a Papua New Guinean, quickly reassured him, “Oh, definitely, Father! Everyone here owns coffee farms, several acres each, so they’re more than capable. Besides, if I may, Father, you know the Christmas feast in PNG isn’t a true celebration without a mumu pig. I’ll personally contribute five pigs.”

The priest smiled. “Five pigs?”

“Yes, five.”

The caretaker paused. “Father, may I speak frankly?”

“What is it?”

“A parishioner who works for the casino in town mentioned to me that the house gave money to those women who attended early morning mass that day... As for my father, he’d had a heart condition for a long time.”

Minutes later, the memorial mass began for the parish trustee, marking one year since his passing. The caretaker, the only parishioner present, served as cantor, altar server, lector, and bell ringer.

As the sacred evening of December 24 slowly passed, the church with its thatched roof and earthen floor seemed to breathe with quiet reverence.