Minh họa: Tranh Đinh Cường
Xóm Mới ơi, thương quá một đời
Mái trường tuổi trẻ bước rong chơi
Những khu xóm Đạo vương kỷ niệm
Nơi chốn quê nhà đã xa xôi …
Khi những ngày tháng cuối của một năm đang dần hết, chúng ta thường có lúc bồi hồi nhớ về cố hương, về mảnh đất chôn nhau cắt rốn, hoặc nơi đã in dấu nhiều kỷ niệm đã qua trong đời. Và tôi cũng vậy, xin được nhớ về Gò Vấp, nơi có địa danh Xóm Mới, vùng ngoại ô không xa Sài Gòn, được nhiều người biết đến như vùng đất với nhiều dân Bắc kỳ di cư, nổi tiếng là khu Xóm Đạo, đã từng là nơi sản xuất pháo cùng với món thịt cầy (mộc tồn) lừng danh.
Mùa Thu năm 1954, đất nước Việt Nam bị phân chia thành hai miền Nam Bắc cách biệt với hai thể chế chính trị đối lập. Hàng ngàn người bắc theo tàu há mồm di cư vào Nam, được Tổng Ủy Di Cư đưa về trại định cư tại Xóm Mới. Đến cuối năm1954, dân số trại định cư Xóm Mới đã lên đến bốn ngàn, nhưng chính phủ vẫn tiếp tục đổ dồn dân di cư về đây. Từ đó, dân số khu vực Xóm Mới đã tăng nhanh chóng và theo thời gian, con số càng ngày càng lớn hơn rất nhiều.
Nói đến Xóm Mới - Gò Vấp, có lẽ nhiều người nghĩ khu vực này chỉ toàn nguòi "Bắc Kỳ di cư". Nhưng trong thực tế, còn có một số người địa phương trong cuộc chiến đã phải bỏ xã An Nhơn lên Sài Gòn hay các nơi khác, đến khi thanh bình đã trở lại quê cũ làm ăn và tái lập nghiệp trong vùng Xóm Mới trên phần đất của tổ tiên. Dù sao, Xóm Mới cũng gồm hầu hết những người gốc các tỉnh phía bắc vĩ tuyến 17. Khi vào đến Xóm Mới, họ sống theo nhóm quê quán từ ngoài Bắc, đa số lại có đạo Công Giáo, nên dần dần hình thành nên 13 xứ đạo: Hà Đông, Hà Nội,Thái Bình, HợpAn,Tử Đình, Fatima,Tân Hưng,Trung Bắc, Hoàng Mai, Bắc Dũng, Hoà Bình, Mẹ Hằng Cứu Giúp và Lạng Sơn.
Tuy nhiên, Xóm Mới cũng có người theo các tôn giáo khác như: Tin Lành, Phật Giáo hoăc chỉ là đạo thờ kính ông bà tổ tiên nhưng nhiều người vẫn gọi Xóm Mới là vùng đất Công Giáo, bởi khách lạ đặt chân đến đây sẽ thấy rất nhiều nhà thờ của 13 xóm đạo, và nhà cửa của giáo dân thường ở xung quanh bao bọc nhà thờ xứ mình.
Thời gian trôi qua, Xóm Mới đã trở thành "đất lành chim đậu", là khu vực sầm uất, nhà cửa san sát, và càng ngày càng có nhiều người đến ở vùng này. Với bản tình siêng năng, cần cù, có ý chí vươn lên, người dân Xóm Mới làm đủ các ngành nghề, trong đó có nhiều nghề gia truyền, hàng chất lượng cao, nổi tiếng khắp vùng lân cận, đã góp phần xây dựng nền kinh tế hùng mạnh của khu Gò Vấp. Có thể kể đến nghề sản xuất cau khô, làm vỏ xe đạp, trồng rau, hoa Tết, pháo và thịt cầy.
Nói đến pháo, những ai ở lại quê nhà thập niên 80s làm sao quên được những đêm giao thừa xác pháo đỏ ngập đầy phố phường, mà phần lớn số pháo Tết được sản xuất từ Xóm Mới? Ký ức tôi còn mang theo mãi hình ảnh những chiều cuối năm, ngồi trước cửa nhà ngắm những chếc xe ba gác chở đầy hoa, và pháo đi ngang nhà mà lòng nôn nao không khí mùa Xuân. Còn món thịt cầy Xóm Mới nức danh một thời ai cũng biết. Cứ từ ba bốn giờ chiều, từ ngay ngã tư Xóm Mới, kéo dài qua chợ, xuống đến tận xứ Hà Nội, xứ Lạng Sơn, các quán thịt cầy bắt đầu bày hàng, mùi nướng thịt thơm lừng, làm ngất ngây khứu giác khách qua đường và quyến rũ những tín đồ của món “quốc hồn quốc túy” này.
Với 13 xóm đạo nằm gần kề nhau, với lòng tín ngưỡng mạnh mẽ, Xóm Mới đã được khắp nơi biết tới như một trong những khu Công Giáo đặc trưng của Miền Nam Việt Nam. Ngày nay Xóm Mới là địa chỉ không thể thiếu được của giới trẻ Sài Gòn vào dịp Giáng Sinh. Họ đổ về Xóm Mới xem các nhà thờ các xóm đạo trang hoàng rất cầu kỳ đặc sắc, chụp hình kỷ niệm, sau đó tham dự thánh lễ nửa đêm, không cần phải chen chúc nơi Vương Cung Thánh Đường ngoài trung tâm Sài Gòn, mà vẫn có một không khí Noel đủ sắc màu Công Giáo, vừa linh thiêng vừa thoáng mát trong khung cảnh tưng bừng của người dân Xóm Đạo.
Có lẽ vì là dân Công Giáo, bắc kỳ, di cư nên dân Xóm Mới một thời sau 1975 đã bị chính quyền phân biệt đối xử, bởi ngoài việc siêng năng làm việc kiếm sống, họ say mê việc nhà Chúa hơn việc …nhà nước! Người ta không lạ gì những buổi sớm mai, khi thành phố chưa thức giấc, các ông bà già rảo bước đến nhà thờ khi thời chuông nhất vừa đổ. Hoặc khắp các ngõ ngách trẻ em chơi đùa vào giờ chiều, nhưng hễ nghe tiếng chuông nhà thờ, chúng vội vã đứng dậy, chạy về nhà rửa vội chân tay rồi bước ngay đến nhà thờ chỉ cách đó mấy bước chân. Đứa nào lỡ mê chơi, thì y như rằng sẽ nghe tiếng của mẹ hoặc bà nó vọng ra từ trong nhà nhắc nhở đi lễ! Có thể nói, đi nhà thờ, cầu nguyện, thờ phượng Chúa đã chiếm đa số thời gian của người xóm đạo Xóm Mới.
Thời chúng tôi học ở trường trung học Nguyễn Trung Trực, cô hiệu trưởng vốn là cán bộ tập kết, cứ mỗi mùa Phục Sinh hay Giáng Sinh, đã ra thông báo trong toàn trường sẽ phạt nặng những học sinh nghỉ học vào ngày thứ sáu tuần Thánh mùa Phục Sinh và ngày hai mươi lăm tháng mười hai Chúa Giáng Sinh. Vậy mà hai ngày đó đến lớp cũng chỉ lưa thưa vài học sinh, xem ra lời đe dọa của cô hiệu trưởng không ảnh hưởng gì đến niềm tin của đoàn con Chúa trong hai ngày lễ quan trọng đó. Cứng đầu cứng cổ như thế, nên dân Xóm Mới ít khi được vào biên chế nhà nước, hoặc giới thanh niên khó được vào “Đoàn” vào “Đảng” vì lý do có đạo công giáo, cho nên khi có phong trào vượt biên, rất nhiều người con của Xóm Mới đành phải nuốt nước mắt, lìa xa xóm nhỏ yêu thương, lên đường tìm tự do.
Hơn một phần ba thế kỷ xa quê, mỗi lần nhớ về Xóm Mới là mỗi lần tim tôi rạo rực nỗi nhớ khôn nguôi. Nhớ những buổi trốn học cùng bạn bè, đi bộ từ trường ra chợ Xóm Mới, ngồi quán vỉa hè ăn bánh đúc chấm mắm tôm ngon tuyệt vời. Nhớ những đêm Giáng Sinh, ngồi uống cocktail ở quán ngã tư Xóm Mới, nghe nhạc Noel và ngắm thiên hạ náo nhiệt khắp các ngả đường. Nhớ ngôi trường cấp ba Nguyễn Trung Trực ngay xứ Hoàng Mai, nơi đã cho tôi một thiên đường tuổi trẻ tràn đầy hạnh phúc, mộng mơ.
Ở bất cứ nơi đâu trên quê hương, mỗi vùng đất cũng ít nhiều sản sinh ra những người con tài năng về một lãnh vực nào đó. Riêng mảnh đất Xóm Mới, cũng đã khiêm nhường có hai người con, có chút tài nhỏ bé, đóng góp cho Giáo Hội Công Giáo Việt Nam.
Người thứ nhất là Đức Cha Pherô Nguyễn Văn Khảm. Ngài sinh vào tháng mười năm 1952 tại Hà Đông, di cư vào Nam năm 1954. Ngài đã từng học qua Tiểu Chủng Viện Cái Răng Cần Thơ, Đại Chủng Viện Thánh Toma Long Xuyên và Đại Chủng Viện Thánh Giuse Sài Gòn, và được thụ phong linh mục vào tháng 8 năm 1980. Cha đã có tám năm làm linh mục quản nhiệm tại hai giáo xứ Hà Đông và Hà Nội ở Xóm Mới. Thời gian này, Cha đã thu hút rất nhiều giáo dân, nhất là giới trẻ đến với nhà thờ bởi những bài giảng của Ngài thật lôi cuốn, hấp dẫn. Sau đó Ngài được chuyển qua làm phụ tá giáo xứ chánh tòa Sài Gòn, làm Cha giáo tại Đại Chủng Viện Thánh Giuse. Từ năm 2004 đến 2008, Ngài giữ chức giám đốc trung tâm Mục Vụ tổng Giáo phận Sài Gòn, rồi đảm nhận làm thư ký điều hành Hội Đồng Giám Mục Việt Nam, trước khi được Giáo Hoàng Benedicto bổ nhiệm làm giám mục phụ tá Tổng Giáo phận Sài Gòn và ngày 15 tháng 11 năm 2008, Ngài được Hồng Y Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn tấn phong và hiện nay đảm nhận vai trò Giám mục Chính tòa Giáo phận Mỹ Tho.
Người thứ hai tôi xin kể đến là nhạc sỹ công giáo Phanxico. Anh tên thật là Nguyễn Đình Diễn, sinh năm 1957. Nghe nhạc của anh, người nghe dễ lầm tưởng anh là một linh mục, nhưng thật ra anh là giáo viên tiếng Anh ở một trường trung học, anh cùng gia đình hiện cư ngụ tại xứ Lạng Sơn, Xóm Mới. Trước năm 1975, nhạc sỹ Phanxico có học trong chủng viện Don Bosco gần chợ Gò Vấp, nhưng vì hoàn cảnh nên sau đó đã lập gia đình, và sở thích viết Thánh Ca đã theo đuổi anh thành một đam mê không ngưng nghỉ.
Nhiều bài Thánh Ca của Phanxico rất phổ biến và đi vào lòng những tín hữu công giáo Việt Nam khắp nơi bởi nét nhạc dễ nhớ, lời ca dễ hiểu, tràn ngập lòng yêu mến Chúa, tôn vinh Đức Mẹ: Chúa Là Con Đường, Con Chỉ Là Tạo Vật, Mẹ Là Bóng Mát, Cầu Cha Cha Mẹ 2, Bước Chân Ngài, Sự Sống Thay Đổi, Dâng Niềm Cảm Mến, Khi Hoa Nở Miền Cana,và Tình Yêu Thiên Chúa (viết chung với Thế Thông) .v.v..
Riêng tôi, khi còn ở trại tỵ nạn Thailand, những buổi chiều mưa tham dự thánh lễ, nhìn cây lá ướt ủ rũ ngoài hiên nhà thờ dưới màu trời buồn tênh của xứ tạm dung, đã hơn một lần nước mắt tôi tuôn rơi, nức nở nỗi cô đơn, nhớ nhà khi cùng ca đoàn hát bài dâng lễ của Phanxico:
“Dâng lên Chúa trái tim ươm mộng mơ
Bao nhiêu lần đã khóc bên trời mưa …
Dâng vui buồn sẽ đến, dâng sướng khổ qua rồi
Dâng lên trời trót một kiếp con người!…”
Anh Phanxico, có phải anh được lớn lên trong mười ba xóm đạo của Xóm Mới, nơi mà việc phụng thờ Chúa là việc làm quan trọng nhất trong mỗi ngày, nơi trái tim anh hòa nhịp theo tiếng chuông sớm chuông chiều của xóm đạo, nơi mảnh đất nhỏ bé xinh đẹp có chợ Xóm Mới rộn ràng từng ngày, có cây cầu Tứ Quý dẫn ra xa lộ Đại Hàn những chiều gió lộng, có An Nhơn hướng đến An Phú Đông rợp bóng cây xanh mát …tất cả những điều đó đã nuôi dưỡng tâm hồn anh, nâng cánh tâm hồn anh, để anh làm nên những bản Thánh Ca đầy chân tình, thiết tha như những người con của mảnh đất ấy?
Giờ đây chúng ta lại chuẩn bị đón một mùa Giáng Sinh nữa trong đời, tôi cũng đang nhớ da diết nơi chốn đó, nửa đêm tan lễ dòng người đổ ra các ngả đường, trở về nhà ăn tiệc đón Chúa Hài Đồng. Thấp thoáng đâu đó trên sân thượng nhà ai, những nam thanh nữ tú gặp gỡ quay quần, nghe tiếng hát của nữ hoàng sầu muộn Giao Linh trong băng nhạc Sơn Ca với nhạc phẩm bất hủ : “Một mùa sao sáng đêm Noel Chúa sinh ra đời/ Người hẹn cùng tôi ngày về khi đất nước yên vui …” mà bâng khuâng đón chờ Re-vi-on, để nửa đêm sương rơi ướt lạnh đôi bờ vai mà niềm vui vẫn lấp lánh trên khóe mắt, nụ cười.
Nhưng đó là hình ảnh của Xóm Mới hơn ba mươi năm trước, chẳng biết bây giờ cảnh cũ người xưa có còn đó hay cũng đã phai mờ theo tháng năm? Nhưng tôi biết chắc chắn rằng, Xóm Mới tháng 12 năm nay vẫn lung linh với đèn hoa như muôn thuở, từng góc phố, từng xóm đạo vẫn tràn đầy hồng ân Giáng Sinh, tiếp tục ghi vào tâm tưởng người dân những dấu ấn khó quên nếu như sau này, vì lý do nào đó, đành phải lìa xa vùng đất đã cũ, vẫn mang tên gọi là Xóm Mới.
Edmonton, Dec 2025
Kim Loan
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình