Nhật Ký Biển Cortez (Log Sea Cortez Penguin) - Sự cộng tác giữa hai người bạn – một nhà tiểu thuyết, một nhà sinh vật biển – đã sinh ra một cuốn sách trong đó những trang khoa học phổ thông hấp dẫn được dệt vào câu chuyện về giấc mơ, lý tưởng và những thành tựu của con người qua nhiều thế kỷ.
Có một thứ mệt mỏi sâu hơn mọi thứ mệt mỏi khác: mệt vì phải sống giữa những điều chưa ngã ngũ.
Con người chịu được nghèo đói, chia lìa, chiến tranh, lưu đày. Nhưng lại không chịu đựng nỗi một câu hỏi chưa có lời giải đáp, một khoảng trống chưa được lấp, một sự thật còn đang mở. Người ta không quen với sự bỏ ngỏ. Muốn một kết luận. Một nguyên nhân. Một thủ phạm. Một giải đáp. Một nhãn hiệu dán lên mọi sự, để từ đó có thể yên tâm mà đi tiếp.
Vì vậy người ta yêu ý kiến. Cầm nó trên tay như cầm một ngọn đèn. Nhưng lắm khi ngọn đèn ấy không soi sáng được gì. Nó chỉ vẽ ra một vòng sáng nhỏ quanh chân ta, rồi khiến ta tưởng vòng sáng ấy là cả thế giới.
Ý kiến, trong nhiều trường hợp, không mở mắt con người. Nó khép mắt con người lại. Nó cắt một sự vật ra khỏi đời sống chung quanh, đặt lên bàn, định nghĩa, buộc tội, rồi tưởng thế là đã hiểu. Nhưng không có sự vật nào đứng một mình. Không có đời sống nào chỉ có một nguyên nhân. Không có sự thật nào chịu nằm gọn trong lòng bàn tay của kẻ vừa mới chạm vào nó.
John Steinbeck hiểu điều ấy bằng một cách rất riêng. Không phải trong phòng đọc. Không phải bên bàn giấy. Mà ngoài biển.
Năm 1940, khi cuộc chiến dữ dội nhất của loài người đang xé toạc thế giới, Steinbeck cùng người bạn thân, nhà sinh vật biển Ed Ricketts, rời đất liền đi về biển Cortez, tìm đến sự an ủi nguyên sơ của một thế giới không người và những liên đới âm thầm của. Trên mặt biển ấy, trong nắng, trong muối, trong mùi rong, trong những vũng thủy triều đầy sinh vật bé nhỏ, Steinbeck không chỉ ghi lại một chuyến khảo sát khoa học. Ông ghi lại một lần trí óc con người bước ra khỏi chính mình.
The Log from the Sea of Cortez, nhìn bề ngoài, là nhật ký một chuyến đi biển. Thật ra, đó là một cuốn sách về cách nhìn. Một cuốn sách mỏng, có độ sâu của nước. Một chuyến đi ngắn, mở ra những khoảng xa không thấy bờ.
Steinbeck lội xuống những vũng nước, nhặt lên những sinh vật nhỏ nhoi, quan sát những con vật gần như vô danh đối với mắt người thường. Tay ông chai lại vì công việc. Chân ông bị gai nhím biển đâm, bị những loài sâu độc làm đau. Nhưng chính ở nơi tưởng như thấp nhất ấy — nơi những sinh vật bò, bám, lặng lẽ sinh sôi dưới nước — ông nhìn thấy một trật tự lớn hơn con người. Từ những vũng thủy triều ấy, ông đi vào một suy tưởng về tri thức.
Con người quen hỏi “vì sao”. Vì sao con cá nằm như vậy. Vì sao tai họa xảy ra. Vì sao người này làm điều kia. Vì sao đời sống rẽ sang một ngả khác. Câu hỏi ấy không sai. Nhưng khi nó trở thành thói quen duy nhất của trí khôn, nó làm nghèo sự thật. Nó buộc đời sống phải đứng trước vành móng ngựa của lý trí. Nó bắt mọi sự phải có mục đích, có căn nguyên, có một đường thẳng từ đầu đến cuối.
Đời sống không đi theo đường thẳng.
Đời sống là những vòng lan. Là một làn sóng xa khơi làm rung căn nhà trên bờ. Là một con vật nhỏ trong vũng nước nối với thủy triều, thủy triều nối với mặt trăng, mặt trăng nối với đêm, và đêm nối với một cõi vô danh nào đó trong tâm trí con người. Ta tưởng mình đang nhìn một vật riêng. Thật ra, ta đang đứng trước một mối ràng buộc không cùng.
Steinbeck không bảo con người thôi suy nghĩ. Ông chỉ muốn con người đừng vội biến suy nghĩ thành phán quyết.
Có một lối nhìn khác. Nhìn sự vật bằng chính sự trần trụi là nó. Đừng bắt nó lập tức phải khai lý lịch. Đừng buộc nó thú nhận một mục đích. Đừng đòi nó phải có tội hay có công. Trước hết, hãy để nó hiện hữu.
Một đàn cá nằm yên trong nước, đầu cùng quay về một phía. Ta thấy lạ. Ta muốn hỏi tại sao. Nhưng có thể cái lạ không nằm ở đàn cá. Cái lạ nằm ở chúng ta — ở nhu cầu phải tìm cho mọi sự một lý do mang dáng dấp con người. Đàn cá không cần lý do của ta. Chúng nằm như vậy. Chúng sống như vậy. Và trong cái “như vậy” ấy, có khi sự thật đã đủ đầy hơn mọi lời giải thích.
Khoa học, trong nghĩa đẹp nhất, không phải là sự ngạo mạn của kẻ giải thích được đời sống. Khoa học là sự khiêm nhường của kẻ biết nhìn lâu hơn một chút. Nhìn cho đến khi định kiến mòn đi. Nhìn cho đến khi câu hỏi “vì sao” lùi lại, nhường chỗ cho sự hiện diện. Nhìn cho đến khi cái riêng thôi là cái riêng, và bắt đầu hiện ra như một phần của cái toàn thể.
Một vật không chỉ là chính nó. Một người không chỉ là những gì ta thấy trong một giờ, một ngày, một lỗi lầm, một lời nói. Một đời người không thể bị thu nhỏ thành một nguyên nhân. Một xã hội không thể được hiểu bằng một tiếng hô. Một cái chết không chỉ thuộc về người chết. Một sự sống không chỉ thuộc về người sống.
Mọi sự chạm vào mọi sự.
Một thân thể mang trong nó sức mạnh, bệnh tật, lòng ham sống và khả năng tan rã. Một con người có thể vừa tàn nhẫn vừa biết thương, vừa ích kỷ vừa có phút giây cao cả, vừa tối tăm vừa chứa một vùng sáng chưa ai thấy. Không ai chỉ là một điều. Không linh hồn nào là một con đường thẳng.
Steinbeck nhìn thấy điều ấy trên biển. Ông nhìn những tập đoàn sinh vật trôi nổi, trong đó mỗi cá thể là một con vật riêng, nhưng cả tập đoàn lại vận hành như một sinh vật khác. Hỏi đâu là con vật thật — từng cá thể hay cả tập đoàn — là một câu hỏi quá hẹp. Cả hai đều thật. Cả hai cùng hiện hữu. Như thân thể con người: ta là ta, nhưng ta cũng là vô số tế bào, vô số chuyển vận thầm kín, vô số đời sống nhỏ đang chung nhau một số phận lớn hơn.
Đời sống bao giờ cũng nhiều hơn tổng số những phần rời của nó.
Có những điều lý trí không thể chiếm hữu trọn vẹn. Ngày xưa, người ta gọi đó là mầu nhiệm. Chữ ấy không phải để đầu hàng bóng tối. Nó để nhắc rằng có những cõi không thể bị thu lại thành một định nghĩa. Biết vậy không làm con người nghèo đi. Trái lại, nó trả lại cho con người một phẩm chất đã mất: sự kính cẩn.
Ta thường tưởng biết là có câu trả lời. Nhưng có khi biết chính là biết rằng mỗi câu trả lời chỉ mở ra một vùng câu hỏi khác. Thế giới của một đứa trẻ chỉ rộng hơn tầm hiểu của nó một chút. Thế giới của một nhà khoa học lớn thì cứ lùi mãi về phía xa. Càng biết, bờ càng xa. Càng nhìn, khoảng mù càng hiện rõ. Càng đi, con người càng thấy mình đang ở trong một cuộc lên đường chưa bao giờ khép lại.
Biển Cortez, vì thế, không chỉ là một vùng biển trong cuốn sách của Steinbeck. Đó là nơi trí khôn con người được rửa bằng nước mặn. Nơi những câu hỏi cũ mất bớt vẻ kiêu căng. Nơi một nhà văn, giữa nắng và gió, học lại cách nhìn thế giới từ những sinh vật nhỏ hơn một dấu chấm.
Steinbeck không trốn vào sương mù của mộng tưởng. Ông đi thẳng vào thực tại. Nhưng càng đi thẳng, ông càng thấy thực tại rộng hơn những lối nghĩ quen thuộc. Một sinh vật không đứng riêng. Một con sóng không đứng riêng. Một ý nghĩ không đứng riêng. Một con người không đứng riêng. Tất cả nằm trong những vòng lan, những va chạm, những ràng buộc mà mắt thường chỉ thấy được một phần.
Cái toàn thể ấy bao gồm vật chất và tâm hồn, sự kiện và tưởng tượng, cá nhân và đám đông, sống và chết, người nhìn và vật được nhìn. Nó không phải một con số cộng. Nó là một hơi thở lớn. Một dòng chảy. Một sự hiện hữu đang nối mọi phần lại với nhau, âm thầm, bền bỉ, không cần xin phép lý trí.
Trên bãi biển nóng của một ngày Phục Sinh, giữa ánh sáng, nước xanh, tiếng máy tàu, những bữa ăn, những giấc ngủ, những mẫu vật gom trong ngày và những suy tưởng trôi qua trong đêm, chuyến đi của Steinbeck dần dần không còn là một chuyến đi. Nó trở thành một sinh thể riêng. Trong sinh thể đó, khoa học không tách khỏi đời sống. Suy tưởng không tách khỏi thân xác. Con người không đứng ngoài thiên nhiên. Tất cả cùng thở trong một bầu khí rộng hơn tên gọi của chúng.
Có lẽ vẻ đẹp lớn nhất của The Log from the Sea of Cortez nằm ở chỗ đó. Cuốn sách không trao cho ta một học thuyết. Nó không dựng lên một hệ thống. Nó chỉ dạy ta một dáng đứng trước đời sống.
Đứng chậm hơn.
Nhìn lâu hơn.
Phán xét muộn hơn.
Nhìn lâu hơn.
Phán xét muộn hơn.
Và biết rằng, trước khi đời sống cần ta giải thích, nó cần ta im lặng để nhìn.
Một đàn cá trong nước không cần biện minh cho hướng nằm của nó. Một làn sóng ngoài xa không biết mình đang làm rung một căn nhà trên bờ. Một con người, trong phút tưởng mình cô độc nhất, vẫn đang bị chạm tới bởi vô số đời sống khác, và cũng đang chạm tới chúng, dù không hay biết.
Ta tưởng hiểu đời sống khi tìm ra nguyên nhân. Nhưng có khi hiểu đời sống là biết buông bớt nguyên nhân xuống. Biết để cho sự vật được là chính nó. Biết nhìn cái riêng mà không quên cái toàn thể. Biết nhìn cái toàn thể mà không xóa mất cái riêng.
Trong khoảnh khắc ấy, con người thôi làm quan tòa của thế giới. Nó trở lại làm một phần của thế giới. Nhỏ hơn. Tĩnh lặng hơn.
Và có lẽ, vì vậy, gần sự thật hơn.
Cung Mi biên dịch
Nguồn: từ bài viết của Maria Popova, trên trang The Marginalian - The Log from the Sea of Cortez của John Steinbeck.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình