Nhện lưng đỏ (redback spider) là loài nhện nhỏ có nọc độc, sống phổ biến tại Úc. Con cái thường có thân màu đen hoặc nâu, trên lưng mang một vệt đỏ cam đặc trưng; con đực nhỏ hơn nhiều, màu nâu nhạt. Ảnh: wikipedia.
Trong chuyện ái ân của loài nhện lưng đỏ Úc Châu, con đực có một màn biểu diễn nghe như chuyện đùa: đang giao phối, nó bất thần lộn ngược người, đưa bụng mình thẳng vào đôi nanh của con cái — gần như mời bạn tình ăn thịt mình.
Nhưng con nhện đực chưa hẳn muốn chết ngay.
Ngay trước khi con cái kịp cắn, nó co thắt phần bụng, nhờ vậy thoát khỏi đôi nanh thêm một lúc, đủ để tiếp tục cuộc giao phối. Một công trình nghiên cứu mới công bố ngày 12 tháng Tám trên tạp chí Biology Letters cho thấy hai hành vi kỳ lạ này có thể do những cơ chế di truyền khá đơn giản chi phối.
Nhện lưng đỏ (redback spider) là loài nhện nhỏ có nọc độc, sống phổ biến tại Úc. Con cái thường có thân màu đen hoặc nâu, trên lưng mang một vệt đỏ cam đặc trưng; con đực nhỏ hơn nhiều, màu nâu nhạt.
Điều đáng chú ý là lối “hiến mình” này rất hiếm ngay cả trong họ nhện góa phụ. Trong số 31 loài đã biết, chỉ nhện lưng đỏ và nhện góa phụ nâu được ghi nhận có con đực chủ động đưa thân mình vào miệng con cái trong lúc giao phối.
Họ hàng rất gần của nhện lưng đỏ là loài katipō ở Tân Tây Lan lại không làm như vậy. Con đực katipō giao phối xong thì mau chóng rời khỏi mạng nhện, cũng như phần lớn các loài nhện góa phụ khác.
Hai loài này được cho là mới tách ra khỏi một tổ tiên chung khoảng 100,000 năm trước — một khoảng thời gian khá ngắn theo thước đo tiến hóa. Vì thế, các nhà nghiên cứu muốn biết vì sao hai họ hàng gần gũi đến vậy lại có cách giao phối khác nhau đến thế.
Họ cho lai hai loài trong phòng thí nghiệm, rồi theo dõi những con nhện đực lai mang đủ loại phối hợp di truyền khác nhau. Các cuộc giao phối được quay bằng máy ảnh hồng ngoại. Tổng cộng, nhóm nghiên cứu quan sát được 104 lần giao phối thành công.
Ban đầu, các nhà khoa học nghĩ rằng động tác lộn ngược người và động tác co bụng để tránh bị cắn có lẽ được điều khiển bởi cùng một nhóm gene, vì hai động tác diễn ra gần như nối tiếp nhau.
Nhưng kết quả lại khác.
Chỉ khoảng một nửa số nhện đực lai thực hiện cả hai động tác; những con còn lại chỉ làm một trong hai. Điều này cho thấy hai hành vi ấy không nhất thiết đi chung về mặt di truyền, mà có thể đã tiến hóa riêng rẽ.
Động tác lộn ngược mình dường như liên hệ với một gene, hoặc một nhóm gene nằm tại một vị trí nhất định trên nhiễm sắc thể X. Trong khi đó, khả năng co bụng để thoát khỏi nanh con cái có vẻ phức tạp hơn, có thể do nhiều gene cùng chi phối và còn chịu ảnh hưởng từ tín hiệu của con cái.
Câu hỏi lớn vẫn là: nếu nguy hiểm đến thế, tại sao con đực lại làm?
Những nghiên cứu trước đây cho thấy con đực nhện lưng đỏ có thể được lợi về mặt sinh sản khi để con cái ăn thịt một phần trong lúc giao phối. Nó có thêm thời gian truyền tinh trùng và có thể làm giảm khả năng con cái giao phối với một con đực khác về sau. Nói cách khác, đối với con nhện nhỏ bé này, cái giá của một cuộc tình có thể rất cao — nhưng nếu đổi lại được nhiều con nối dõi hơn, thiên nhiên vẫn có thể giữ lại thói quen tưởng như điên rồ ấy qua nhiều thế hệ.
Nghiên cứu mới còn có ý nghĩa đối với việc bảo vệ loài katipō tại Tân Tây Lan. Nhện lưng đỏ là loài xâm nhập tại đây và có thể giao phối với katipō, đe dọa sự tồn tại lâu dài của loài bản địa. Hiểu rõ hơn cách hai loài lai giống và truyền lại những đặc điểm di truyền có thể giúp các nhà bảo tồn tìm cách hạn chế sự pha giống này.
Trong thế giới loài nhện, xem ra chuyện tình cũng có đủ mọi thứ quen thuộc: quyến rũ, liều lĩnh, toan tính — và đôi khi, phải biết né đúng lúc để còn sống mà yêu tiếp.
Nguồn: Sarah Kuta, Smithsonian Magazine, 14 tháng Tám, 2026; Biology Letters.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình