Minh họa: Bích chương tuyên truyền xã hội chủ nghĩa nhại theo thể loại tranh Đông Hồ với hình ảnh lợn, gà thường thấy trong loại tranh dân gian này.
Việc Tổng Bí thư Cộng Sản, Tô Lâm đưa ra chủ trương xây dựng thí điểm các “phường xã hội chủ nghĩa” đã tạo ra nhiều ngạc nhiên trong dư luận. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào bản chất vấn đề, đây không đơn thuần là một sáng kiến quản lý hành chính hay một khẩu hiệu chính trị mới. Ngược lại, nó mặc nhiên trở thành một lời thú nhận công khai nhất về sự thất bại của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam suốt tám thập niên qua.
Bởi lẽ, nếu đảng Cộng sản đã thành công trong việc xây dựng chủ nghĩa xã hội thì xã hội chủ nghĩa phải hiện diện trên phạm vi cả nước từ lâu. Không ai điên đến mức phải xây dựng thí điểm một thứ mà mình đã thực hiện thành công cả.
Từ năm 1945 tại miền Bắc và từ năm 1975 trên toàn lãnh thổ Việt Nam, đảng Cộng sản luôn khẳng định mục tiêu tối thượng là xây dựng chủ nghĩa xã hội. Hàng triệu người đã hy sinh trong các cuộc chiến tranh dưới khẩu hiệu ấy. Hàng chục triệu người đã phải chấp nhận những hy sinh, thiếu thốn, cải tạo công thương nghiệp, hợp tác hóa nông nghiệp, kinh tế bao cấp và vô số cuộc vận động chính trị khác cũng nhân danh mục tiêu đầy tai họa ấy.
Thế nhưng sau 80 năm, thay vì tuyên bố thành công, người đứng đầu đảng lại đề xuất xây dựng thí điểm vài “phường xã hội chủ nghĩa”.
Đó là một nghịch lý không thể giải thích bằng bất cứ lý luận nào.
Nếu một học sinh sau tám mươi năm học tập vẫn phải học lại bài vỡ lòng thì không ai có thể gọi đó là thành công. Nếu một kiến trúc sư sau tám mươi năm xây dựng vẫn chưa hoàn thành phần móng thì công trình ấy chỉ có thể được xem là thất bại. Và nếu một chế độ sau tám mươi năm cầm quyền vẫn phải bắt đầu xây dựng thí điểm những đơn vị xã hội chủ nghĩa đầu tiên thì điều đó đồng nghĩa với việc mục tiêu ban đầu chưa bao giờ đạt được.
Thực tế, đây không phải là lần đầu tiên lãnh đạo cao cấp của Đảng Cộng sản Việt Nam thừa nhận sự mơ hồ của cái gọi là “chủ nghĩa xã hội”.
Năm 2013, cố Tổng Bí thư đảng Cộng sản, Nguyễn Phú Trọng đã phát biểu một câu nói để đời: “Đến hết thế kỷ này không biết đã có chủ nghĩa xã hội hoàn thiện ở Việt Nam hay chưa.”
Đó có lẽ là phát biểu chân thật nhất của một lãnh đạo Cộng Sản về tình trạng thực tế của mô hình thất bại mà họ đang theo đuổi.
Câu nói ấy mang ý nghĩa đặc biệt. Nó cho thấy ngay cả người đứng đầu đảng Cộng sản lúc bấy giờ cũng không thể xác định được thời điểm hoàn thành mục tiêu mà đảng đã theo đuổi từ năm 1930. Một dự án chính trị kéo dài gần một thế kỷ nhưng không ai biết khi nào hoàn thành, cũng không ai mô tả rõ ràng được trạng thái hoàn thành sẽ như thế nào.
Trong khoa học, đó không phải là một mục tiêu. Trong quản trị quốc gia, đó không phải là một chiến lược. Mà chỉ là một niềm tin mang tính giáo điều.
Trong khi đó, lịch sử thế giới cũng đã đưa ra câu trả lời thực tế quá rõ ràng.
Liên Xô, quê hương của cuộc cách mạng vô sản, đã sụp đổ năm 1991.
Các quốc gia Đông Âu lần lượt từ bỏ mô hình xã hội chủ nghĩa từ cuối thập niên 1980.
Cuba phải mở cửa kinh tế để tồn tại.
Bắc Triều Tiên trở thành một trong những quốc gia nghèo đói và cô lập nhất thế giới.
Trung Quốc, dù vẫn giữ danh xưng xã hội chủ nghĩa, lại phát triển chủ yếu dựa trên các giá trị tư bản gồm kinh tế thị trường, tư bản tư nhân và đầu tư nước ngoài.
Không một quốc gia nào trên thế giới có thể chỉ ra một mô hình xã hội chủ nghĩa hoàn chỉnh theo đúng những gì Karl Marx từng mô tả.
Cũng không một quốc gia nào chứng minh được rằng xã hội chủ nghĩa là đích đến thành công của nhân loại.
Nói cách khác, sau gần hai thế kỷ kể từ khi học thuyết Marx ra đời, chủ nghĩa xã hội vẫn chỉ tồn tại như một lời hứa, một khẩu hiệu hoặc một giấc mơ chính trị chưa bao giờ trở thành hiện thực.
Trong bối cảnh đó, việc xây dựng thí điểm “phường xã hội chủ nghĩa” chẳng khác nào việc thử nghiệm lại một công thức đã thất bại hết lần này đến lần khác trên phạm vi toàn cầu.
Thế nên, người dân Việt Nam có quyền đặt ra một câu hỏi rất đơn giản:
Nếu sau tám mươi năm vẫn chưa xây dựng được chủ nghĩa xã hội thì ai phải chịu trách nhiệm?
Không thể đổ lỗi thất bại cho chiến tranh mãi mãi. Không thể đổ lỗi thất bại cho cấm vận mãi mãi. Càng không thể đổ lỗi thất bại cho các thế lực thù địch mãi mãi.
Bởi trong suốt thời gian qua, chỉ có một thế lực duy nhất nắm quyền lãnh đạo tuyệt đối đất nước: Đảng Cộng sản Việt Nam.
Khi thành công, đảng nhận công lao, buộc toàn dân ca ngợi. Thì khi thất bại, đảng cũng phải nhận trách nhiệm.
Đó là nguyên tắc tối thiểu của mọi nền quản trị văn minh.
Tám mươi năm là một khoảng thời gian đủ dài để đánh giá một mô hình chính trị. Tám mươi năm là đủ để một quốc gia cất cánh hoặc tụt hậu. Và tám mươi năm cũng là đủ để lịch sử đưa ra phán quyết.
Nếu đến hôm nay người ta vẫn phải thí điểm những “phường xã hội chủ nghĩa”, thì điều đó chính là bằng chứng rõ ràng nhất rằng công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam chưa từng đạt được mục tiêu đã đề ra.
Lịch sử có thể khoan dung với những sai lầm. Nhưng lịch sử sẽ không tha thứ cho việc kéo dài một sai lầm suốt nhiều thế hệ mà vẫn từ chối thừa nhận nó.
Bởi vậy, vấn đề không còn là làm thế nào để xây dựng thêm những “phường xã hội chủ nghĩa”. Vấn đề là phải nhìn thẳng vào sự thật rằng sau gần một thế kỷ cầm quyền, Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn chưa thể chứng minh được tính khả thi của mô hình mà họ đã nhân danh để lãnh đạo đất nước.
Và đó chính là trách nhiệm chính trị lớn nhất mà đảng Cộng Sản phải trả lời trước lịch sử và trước dân tộc Việt Nam.
Đặng Đình Mạnh
Viết từ Hoa Thịnh Đốn, ngày 12 Tháng Sáu 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình