Tại sao những tờ báo chẳng ai thèm đọc, tiêu tốn tiền thuế của dân như Nhân Dân, Sài Gòn Giải Phóng thì được sống? Tại sao đội ngũ “nhà báo” vô ích tại đây, những kẻ may ra chỉ có chút xíu đóng góp cho đời nếu Nguyễn Chí Thanh còn sống là góp phần làm… phân bắc đầy chuồng, thì được thoải mái múa bút? Ảnh OpenAI.
Nếu hành động như những đồng nghiệp đi trước vào năm 1974 ở Sài Gòn thì, hiện tại, những nhà báo đang bị thất nghiệp vì luật “quy hoạch báo chí” sẽ bị khép những thứ tội gì?
Nếu thành lập “Ủy ban phối hợp hành động” để chống lại luật này, chắc chắn họ sẽ bị khép tội “Âm mưu lật đổ chính quyền”. Nếu xuống đường biểu tình kiểu “Ngày ký giả đi ăn mày” thì họ, chắc chắn, sẽ bị khép nhiều tội trạng mà, đầu tiên, là tội “lợi dụng quyền tự do dân chủ”.
Mà cả những nghĩa cử cao đẹp như san sẻ với đồng nghiệp qua giai đoạn khó khăn, tỷ như quyên góp cho một quỹ tương trợ để giúp đỡ các nhà báo mất việc cũng sẽ đối mặt với muôn vàn tai ương. Nhẹ, thì bị hạch sách, làm khó dễ. Nặng thì đối mặt với những cáo buộc hình sự hay chính trị, có thể là cố tình bôi nhọ nhà nước, làm như thể nhà nước đã dồn đẩy nhà báo đến chỗ đói nghèo v.v. Cần nhớ rằng Việt Nam là nơi mà có những việc xấu thì tha hồ làm, còn việc tốt thì hãy coi chừng: chỉ việc sữa chữa xe đạp cũ để giúp đỡ học sinh nghèo miền quê thôi mà những nhà hảo tâm đã lên bờ xuống ruộng với bộ máy cai trị. [1]
Để hiểu chuyện “quy hoạch báo chí” hiện tại, hãy ôn lại một chút lịch sử với sắc luật 007/TT/SLV dưới thời Việt Nam Cộng Hòa (VNCH).
Trong Những ngày cuối cùng của Việt Nam Cộng Hòa, Giáo sư Nguyễn Khắc Ngữ cho biết Tổng thống VNCH Nguyễn Văn Thiệu không ưa gì báo chí mà báo chí cũng không ưa gì ông. Tác giả dẫn bản tin trên nhật báo Hòa Bình ngày 20/9/1971, cho biết trong cuộc họp báo với 12 ký giả ngoại quốc, ông đã than thở rằng sở dĩ ông không được dân chúng “thương” là do “Sài Gòn có nhiều báo quá!” [2]
“Nhiều báo quá” thì phải tìm cách giảm bớt nên, năm 1972, khi Bắc Việt tấn công Quảng Trị, ông Thiệu xin Quốc hội một đặc quyền với thời hạn sáu tháng để đối phó với tình hình khẩn cấp. Sắc luật được thông qua ngày 4/4/1972, có hiệu lực từ ngày 1/9/1972, theo đó các tờ báo phải đóng tiền ký quỹ với mức ấn định cho tuần báo là 10 triệu đồng, nhật báo là 20 triệu đồng. Cũng theo luật thì chính phủ có quyền đóng cửa tờ báo nếu “xâm phạm an ninh quốc gia” đến hai lần.
Hậu quả là trên 30 tờ báo nhỏ phải đóng cửa vì không có đủ tiền nên có đến 920 ký giả thất nghiệp. Để đối phó, ngày 6/9/1974 nghiệp đoàn ký giả cùng các nhà báo độc lập ra mắt “Ủy ban phối hợp hành động” để chống lại sắc luật này, đến ngày 10/10/1974 Ủy ban tổ chức cuộc biểu tình mang tên “Ngày ký giả đi ăn mày” để phản đối chính phủ. Đồng thời ủy ban còn tổ chức quyên góp để giúp đỡ các ký giả thất nghiệp.
Trong khi đó thì những tờ báo lớn, đủ tiền ký quỹ, vẫn bất chấp điều luật về “an ninh quốc gia” và thách thức chính quyền. Khi Phong trào nhân dân chống tham nhũng (PTNDCTN) do Linh mục Trần Hữu Thanh lãnh đạo tung ra hai bản cáo trạng, số 1 và số 2, các tờ Sóng Thần, Điện Tín, Chính Luận, Trắng Đen, Đông Phương, Tia Sáng, Bút Thép, Đại Dân Tộc đã đồng loạt đăng tải ngay trên trang nhất. Ngay lập tức, khi báo vừa in xong, chính phủ đã cho người đến tịch thu và tiến hành thủ tục truy tố, dẫn đến cảnh náo nhiệt tại nhà in Nguyễn Bá Tòng.
Khi Thừa phát lại Hoàng Nhật Tiến cùng cảnh sát tiến hành thủ tục tịch thu thì LM Trần Hữu Thanh cùng một số thành viên PTNDCTN, một số dân biểu đối lập và công chúng kéo đến phản đối, dẫn đến cảnh đấu khẩu căng thẳng. Chính quyền tăng cường nhân viên công lực, gồm cảnh sát và cán bộ dân vận thì xảy ra cảnh giành báo: chính quyền muốn tịch thu để tiêu hủy, người phản đối thì muốn “cứu báo” để phổ biến. Để át tiếng la ó, tranh cãi của phe phản đối, các cán bộ dân vận của Hoàng Đức Nhã đã dùng hai xe phát thanh có hệ thống loa cực mạnh, giả vờ phát quảng cáo mì ăn liền.
Nhìn lại cảnh này thì thất thật là bát nháo, xem như mặt tối của VNCH nhưng, so với bây giờ, đó vẫn là điểm sáng, ít ra vẫn cho thấy rằng chế độ VNCH, dẫu chưa hoàn hảo, vẫn có những nền tảng dân chủ và pháp trị, hoàn toàn khác với bây giờ.
Để ra luật này, ông Thiệu phải viện dẫn tình hình khẩn cấp của quốc gia với đặc quyền chỉ kéo dài trong sáu tháng trong khi báo chí rầm rộ phản đối, thách thức. Còn hiện tại thì đất nước, theo lời họ, đang “tốt đẹp hơn bao giờ hết” nhưng những biện pháp đưa ra thì như thể là đang bị xâm lược hay nội chiến. Trong khi đó thì, dẫu bị đóng cửa một cách ngang xương, không cần lý do, những nạn nhân lại câm như hến, chẳng một lời phản đối.
Như thế, nhìn lại luật 007 mà báo chí thời đó diễn tả là “bóp nghẹt tự do ngôn luận”, thì việc “quy hoạch báo” hôm nay là một sự tái điệp của lịch sử nhưng là tái diễn theo hình trôn ốc, không phải để đi lên mà tụt xuống, thụt lùi, lạc hậu hơn, bé nhỏ hơn, thảm hại hơn.
Để ra luật thì chính quyền thích là làm, chỉ vin vào lý do duy nhất là “quy hoạch”. Riêng ở Sài Gòn, trò “quy hoạch” này không chỉ khiến hàng loạt tờ báo bị đóng cửa mà còn bức tử “văn hóa nhựt trình” của mảnh đất này cũng như toàn miền Nam. Sài Gòn là cái nôi của báo chí Việt Nam, và việc tiêu thụ báo chí là một nét văn hóa của đất này với hình ảnh quen thuộc của người dân với ly cà phê và tờ báo mỗi sáng, từ các nhà chức nghiệp bảnh bao đến bác xích lô xuề xòa.
Xa hơn, chính sách này còn góp phần vào việc triệt hạ “văn hóa đọc” vốn đang thoi thóp, suy tàn.
Tại sao lại có cái kiểu “quy họach” lạ đời, đầy những điểm âm này?
Tại sao những tờ báo năng động và tự chủ về tài chính như Tuổi Trẻ thì bị đóng cửa, chỉ được phát hành bản điện tử?
Tại sao những tờ báo chẳng ai thèm đọc, tiêu tốn tiền thuế của dân như Nhân Dân, Sài Gòn Giải Phóng thì được sống? Tại sao đội ngũ “nhà báo” vô ích tại đây, những kẻ may ra chỉ có chút xíu đóng góp cho đời nếu Nguyễn Chí Thanh còn sống là góp phần làm… phân bắc đầy chuồng, thì được thoải mái múa bút?
Như thế, chúng ta cần nhắc lại một chút lịch sử về “quy hoạch” của họ, dù là một kiểu quy hoạch mà, nhìn bề ngoài, khá là lạc đề. Đó là vụ quy hoạch đường Trường Chinh ở Hà Nội, gây ầm ĩ vào năm 2014. Lúc đó, trong bài báo “Để đường Trường Chinh không còn đoạn ‘ghi đông’” trên báo Dân Trí, KS Nguyễn Thành Lập đã bày tỏ:
“Cho đến hôm nay, hầu hết nhân dân Thủ đô vẫn đang bày tỏ bất bình với cơ quan chức năng vạch chỉ giới đường đỏ, cho lập dự án, thiết kế, thi công đoạn đường Trường Chinh (Hà Nội) cong như chiếc ghi đông xe đạp khổng lồ.” [3]
Vì hẹp nên phải mở rộng mặt đường, nhưng do chạm mặt tiền của dinh thự mấy ông tướng phòng không-không quân nên, thế là, trâu lành thành trâu què: đường đang thẳng thớn thì bị bẻ cong do phải tránh nhà mấy ông tướng, vòng vèo như cái ghi đông.
Những gia đình nằm trên phần đường phải di dời, giải toả đâm đơn kiện, bảo rằng đường biết… né. Bị vạch mặt, những quan chức hữu trách vừa chống chế là “Đường có cong nhưng không đến nỗi cong như ghi đông xe đạp” hay, như ông Dương Đức Tuấn, lúc đó là Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội: “Đây là một đường cong mềm mại để chuyển tiếp từ chỉ giới đường đỏ từ phía Bắc dần xuống phía Nam...”
Ngoài việc chơi chữ, mấy quan chức này còn đá trách nhiệm sang Bộ Quốc phòng: đường cong là làm theo ý kiến của Bộ này. Đến lượt Bộ Quốc phòng lại chống chế rằng đường cong là do
“mục đích quốc phòng”.
Mà “mục đích quốc phòng” này thì có gốc gác trong thời chiến, khi khu đất tại đây được bố trí một cụm hỏa lực phòng không nên, từ đó, thuộc về quyền quản lý của Bộ Quốc phòng rồi, dần dà, đến thời bình được chia chác để các tướng lĩnh xây nhà.
Trong số “tướng quân” được chia đất này có Phạm Tuân, “anh hùng lực lượng vũ trang”, “người đầu tiên bắn rơi B-52 trên thế giới” và là phi công vũ trụ châu Á đầu tiên. Bị lôi tên trong vụ này, cựu “anh hùng” này giảy nảy phân trần với báo chí: “Chúng tôi không chiến đấu vì mảnh đất”. [4]
Có thể khi năm 1972, khi lái máy bay chiến đấu, ông chỉ chiến đấu vì “mục đích quốc phòng”, chẳng liên quan gì đến mảnh đất này cả. Nhưng đây là năm 2014, ông đã có phần đất tại đây và không còn chiến đấu nữa, chỉ là góp phần “tác động” vào việc quy hoạch, sao cho khỏi dời nhà mà còn giữ lại được cái mặt tiền.
Mà đó là năm 2014, nay là năm 2026. Theo lệnh “quy hoạch” trên thì chắc sẽ không một tờ báo nào dám mạo phạm các tướng lĩnh bằng cách ví von như là “cong như chiếc ghi đông xe đạp khổng lồ”.
Và chắc chắn, sẽ không có một cựu anh hùng hay một nhân vật quyền lực nào phải vả mồ hôi ra thanh minh “Chúng tôi không chiến đấu vì mảnh đất”.
Bản chất của việc quy hoạch báo chí hiện tại, có lẽ, cũng không đi xa hơn những tính toán như thế là bao.
Nhưng như vậy thì chúng ta cũng nên bàn đến vấn đề “chính trị của quy hoạch” bởi đây là một trong những yếu tố khiến đất nước ngày càng kiệt quệ. Hãy nhìn lại đường tiến thân của bọn tham quan ô lại, những kẻ phá hủy, nhũng lạm và phung phí tài nguyên đất nước, toàn là bọn làm quan nhờ... quy hoạch, gọi là “diện quy hoạch nguồn”.
Nhìn lại những thảm họa môi trường, kinh tế và xã hội từ Nam chí Bắc và lên đến Tây Nguyên, tất cả cũng là do quy hoạch. Quy hoạch là để hướng đến những lợi ích chung, những giá trị cộng đồng nhưng, như có thể thấy ở con đường Trường Chinh “cong như cái ghi đông”, nó lại được thực hiện với những đầu óc tiểu nông, nhắm đến những cái lợi lắt nhắt, cỏn con, riêng cho mình, cho gia đình hay cho tộc họ.
Và trong tầm vóc tiểu nông này, chúng ta lại thấy sự tái sinh của đầu óc trương tuần, thể hiện ở chính sách mới nhưng rất cũ “Dù cho bão táp mưa sa / Khách lạ đến nhà đi báo công an”. [5]
Đất nước Việt Nam, cơ hồ, đang xoay chuyển thành một cái làng thật to, ở đó báo chí-truyền thông chỉ là thứ “thằng mõ” gân cổ gáo thét mấy thông tin từ trên ban xuống như thể hạng sai vặt, an ninh trật tự thì nằm trong tay những trương tuần nách thước tay dao và, nhất nhất, mọi đường đi lối về phải qua cái cửa ải gọi là điếm canh.
Bọn trương tuần này hằng cao rao rằng đất nước đang bước vào một “kỷ nguyên mới” nhưng ai có thể đi vào thời đại mới bằng cách bước lại những bước đi của cái thời lạc hậu và ấu trĩ đó?
Tham khảo:
- https://baotiengdan.com/2023/10/29/khi-tang-xe-dap-cho-hoc-sinh-ngheo-cung-bi-cam/
- Nguyễn Khắc Ngữ ( 1979) Những ngày cuối cùng của Việt Nam Cộng Hòa, Tủ sách sử địa, trang 94-96
- https://dantri.com.vn/dien-dan/de-duong-truong-chinh-khong-con-doan-ghi-dong-1398334111.htm
- https://tienphong.vn/trung-tuong-pham-tuan-chung-toi-chien-dau-hi-sinh-khong-vi-manh-dat-post684091.tpo#:~:text=%E2%80%9CKhi%20ch%C6%B0a%20quy%20ho%E1%BA%A1ch%20%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng%20Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng%20Chinh%2C%20ch%C3%BAng,%C4%91%E1%BA%A5t%20%C4%91%C3%B3%21%E2%80%9D%2C%20Trung%20t%C6%B0%E1%BB%9Bng%20Ph%E1%BA%A1m%20Tu%C3%A2n%20chia%20s%E1%BA%BB.
- https://boxitvn.blogspot.com/2026/07/nghi-gi-khi-ban-hanh-luat.html
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình