Địa Chấn Kéo Dài Tại Nhật Bản
Nguyễn Xuân Nghĩa & Việt Long RFA
...món nợ của nhà nước, đã vượt 180% Tổng sản lượng Nội địa GDP...
Cuộc bầu cử Hạ viện Nhật hôm 30 vừa qua được coi là một chấn động chính trị khi đảng Tự do Dân chủ thất cử nặng sau hơn nửa thế kỷ cầm quyền hầu như liên tục. Nhà tư vấn kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa lại cho rằng đây là một cơn địa chấn khởi sự từ gần 20 năm trước và sẽ còn kéo dài cho nên đảng Dân chủ Nhật vừa thắng cử sẽ gặp nhiều gian truân trong thời gian tới. Ông giải thích như sau trong cuộc trao đổi do Việt Long của RFA thực hiện sau đây hầu quý thính giả...
Việt Long: Xin kính chào ông Nguyễn Xuân Nghĩa. Đảng Tự do Dân chủ vừa thất cử nặng hôm Chủ nhật vừa qua. Nguyên nhân chính có phải là vì đảng Tự do Dân chủ đã cầm quyền quá lâu và không còn được dân Nhật tin tưởng hay là vì nạn suy thoái kinh tế kéo dài"
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Tôi thiển nghĩ rằng Nhật đã bị một trận động đất chính trị và xã hội kéo dài từ gần hai chục năm nay. Biến cố vừa rồi chỉ là dư chấn tất yếu và báo hiệu nhiều khó khăn cho đảng Dân chủ Nhật vừa đại thắng. Riêng về cuộc bầu cử thì ta thấy một vụ thay bậc đổi ngôi khá khít khao: Đảng Tự do Dân chủ mất bao nhiêu ghế tại Hạ viện thì đảng Dân chủ hầu như chiếm được ngần ấy, nay có thể đạt túc số hai phần ba để làm chủ nghị trình khi liên kết với hai ba đảng nhỏ khác như đảng Cộng sản và đảng Xã hội để giữ đa số tuyệt đối tại cả Thượng viện, là "Tham nghị viện", mà họ thắng năm 2007, và Hạ viện là "Chúng nghị viện" mà họ vừa thắng hôm Chủ Nhật. Nhưng sau khi đại thắng, đảng này vẫn khó làm ra phép lạ vì nhiều bài toán quá sâu xa của Nhật Bản.
Việt Long: Ông nói tới một trận động đất khởi sự từ gần hai chục năm rồi, như vậy suy thoái kinh tế không hẳn là nguyên nhân trực tiếp sao" Và việc đảng Tự do Dân chủ cầm quyền quá lâu mà lại không giải quyết được vấn đề kinh tế trước mắt không là lý do thất cử sao" Phải chăng, ta cần đi lại từ đầu và phân tích biến cố này từ nguồn gốc sâu xa của nó"
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Chúng ta có nhiều cách phân tích hiện tượng ấy, từ kinh tế, xã hội lên tới chính trị và nếu nhìn ra nhiều bài toán đích thực tiềm ẩn bên dưới thì mới hiểu ra nhiều khó khăn đang chờ đợi đảng Dân chủ vừa thắng cử. Có lẽ vì vậy mà lãnh tụ đảng này là ông Yukio Hatoyama đã rất thận trọng khi thành lập nội các và tôi e rằng trong giai đoạn tới chính trường và kinh tế Nhật Bản sẽ còn gặp nhiều biến động.
Việt Long: Như vậy, xin đề nghị ông đi lại từ nguồn gốc sâu xa của những khó khăn của Nhật.
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Chúng ta đều biết đảng Tự do Dân chủ Nhật Bản đã cầm quyền liên tục từ 1955 đến nay, trừ mươi tháng gián đoạn, từ tháng Tám năm 1993 đến tháng Sáu năm 1994. Vì vậy mọi người đều có thể nghĩ - và không sai - là một đảng cầm quyền quá lâu thì bị xơ cứng trì trệ trong mối quan hệ mắc mứu giữa quyền lực chính trị và quyền lợi kinh tế. Khi Thủ tướng Junichiro Koizumi cầm quyền từ năm 2001, ông muốn phá vỡ tình trạng đó ngay trong đảng và cơ chế kinh tế tài chính mà không xong dù đảng của ông đã tái đắc cử vẻ vang vào năm 2006.
- Sau hai năm bất ổn với hai Thủ tướng bị rớt liên tiếp, khi lên cầm quyền từ tháng Chín năm ngoái, ông Taro Aso đã muốn giải tán Hạ viện và chấn chỉnh lại nội bộ của đảng mà không kịp vì khủng hoảng tài chính bùng nổ từ Hoa Kỳ và lan ra khắp nơi. Câu hỏi đặt ra ở đây là vì sao Nhật lại để một đảng cầm quyền quá lâu như vậy vì xứ này quả là có dân chủ chứ không theo chế độ độc đảng như Trung Quốc hay Việt Nam và đảng Tự do Dân chủ không là một đảng độc tài.
Việt Long: Đúng như vậy, tại sao dân Nhật lại để cho một đảng cầm quyền quá lâu như thế"
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Vấn đề sâu xa ở đây là do địa dư hình thể của một quần đảo rất nghèo tài nguyên trên một vùng hẻo lánh và lạnh lẽo của Đông Bắc Á, Nhật Bản có những mục tiêu sinh tồn nằm trong tiềm thức của dân tộc. Đó là phải xây dựng được một chính quyền thống nhất và ổn định, và tìm sự giàu mạnh qua trao đổi với bên ngoài để du nhập kiến thức và tài nguyên cho phát triển. Vì yêu cầu mở rộng ra ngoài, họ đã từng chọn giải pháp bành trướng của đế quốc xâm lăng với cái thuyết gọi là xây dựng Quyền Thịnh vượng Đại Đông Á và bị thất trận nặng nề sau Thế chiến II. Sau đó, họ theo đuổi mục tiêu phát triển ấy bằng con đường hợp tác kinh tế toàn cầu và phó thác việc bảo vệ an ninh của mình cho liên minh chiến lược với Hoa Kỳ trong suốt thời Chiến tranh lạnh.
- Tức là từ hơn nửa thế kỷ về trước, Nhật Bản ưu tiên mưu tìm ổn định xã hội và chính trị bên trong và ráo riết phát triển kinh tế với bên ngoài, lấy xuất khẩu làm đầu máy tăng trưởng. Do đó, chiến lược phát triển của họ dựa trên việc chủ động công nghiệp hoá nhờ các tập đoàn kỹ nghệ, hay "tài phiệt" - kiểu zaibatsu thời trước hay keiretsu như tên gọi về sau - kết hợp với hệ thống ngân hàng, dưới sự yểm trợ của Chính quyền. Hệ thống kinh tế chính trị đó mới giải thích phép lạ kinh tế Nhật từ thời hậu chiến và sự ổn định chính trị trong suốt thời Chiến tranh lạnh khi đảng Tự do Dân chủ xây dựng được một mạng lưới rộng lớn để tranh thủ và bảo vệ quyền lợi cho một thành phần cử tri khá bền vững của mình.
- Nhưng chiến lược đó dẫn tới sự cấu kết tệ hại giữa ba thế lực là các chính khách, bộ máy thư lại nhà nước là các công chức cao cấp và doanh gia. Nhiều công bộc nhà nước được thả dù vào vị trí cố vấn doanh nghiệp, thực chất là để vận động cho doanh nghiệp theo kiểu họ gọi là "thiên hạ", là ban phát quyền lợi từ trên trời xuống.
Việt Long: Thế rồi vì sao và từ khi nào mà tình hình thay đổi khiến ông nói đến một trận động đất kéo dài"
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Chúng ta cần nhìn vào bên trong và bên ngoài nước Nhật để hiểu ra những chuyển động của một cơn địa chấn kéo dài.
- Cũng vì yêu cầu ổn định bên trong và phát triển ra ngoài, Nhật có chính sách bảo vệ thị trường nội địa, nâng đỡ nông gia và công nhân viên. Chính sách đó được Hoa Kỳ mặc nhiên chấp nhận vì yêu cầu an ninh thời Chiến tranh lạnh. Khi Liên Xô bắt đầu bị khủng hoảng rồi sụp đổ thì thế giới đã đổi khác mà nước Nhật thay đổi không kịp chính là vì sự ổn định xơ cứng đó.
- Trước hết, động đất khởi sự từ khi bong bóng cổ phiếu và gia cư Nhật bị bể từ năm 1990 và nạn suy trầm kinh tế xảy ra sau đó. Khi ấy, thế giới chỉ chú ý đến sự tan rã của khối Xô viết. Kể từ đó, Nhật bị sáu trận suy trầm hay suy thoái kinh tế mà nay chưa ra khỏi cho dù họ đã ráo riết bơm tiền để kích cầu và cấp cứu các ngân hàng. Quan hệ chằng chịt giữa các tổ hợp công nghiệp và ngân hàng là một nguyên do khiến các giải pháp cấp cứu đều kém hiệu quả. Tình trạng xơ cứng chính trị là nguyên do khác khiến Chính quyền không thể linh động ứng phó từ đầu. Và dù đảng Tự do Dân chủ có thất cử vào tháng Sáu năm 1993 sau đợt khủng hoảng đầu tiên, các đảng đối lập lại chưa đủ mạnh để cầm quyền và cải cách hệ thống chính trị, tập quán xã hội lẫn cơ chế kinh tế.
Việt Long: Ông có nhắc tới hai biến cố gần như song hành là sự sụp đổ của khối Xô viết và nạn bể bóng đầu tư Nhật Bản. Hai hiện tượng đó có liên hệ với nhau không và nếu có thì liên hệ thế nào"
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Tôi thiển nghĩ là có nếu mình nhìn ra sự vận hành của các chuyển động lớn trên toàn cầu - là điều cũng đang xảy ra mà đôi khi mình chưa thấy hết hậu quả.
- Vào khúc cuối của cuộc thi đua toàn diện giữa hai khối Đông-Tây là từ giữa thập niên 80, Nhật đi vào cõi ảo nhờ thành quả kinh tế biểu kiến để thành chủ nợ và chủ đầu tư lớn nhất thế giới. Khi ấy, dân Mỹ còn lo sợ là tư bản Nhật đang tiến vào làm chủ nước Mỹ! Khi Liên Xô rụm rã và khủng hoảng vì chứng tật nội tại của chủ nghĩa cộng sản thì quy luật về an ninh trên thế giới đã thay đổi và Hoa Kỳ hết chấp nhận chính sách bảo hộ mậu dịch của Nhật nữa mà đòi Nhật cải cách để mở rộng thị trường tài chính, ngân hàng và tiêu dùng tại Nhật. Chiến tranh lạnh kết thúc cũng là khi ảo giác kinh tế của Nhật chấm dứt và nạn bể bóng đầu tư dẫn tới suy thoái mà Nhật giải quyết không nổi vì cái gọi là sự ổn định đầy quán tính của họ.
Việt Long: Bây giờ, ta bước qua chuyện tương lai. Liệu đảng Dân chủ Nhật có thể xoay chuyển được tình hình không với một đa số rất mạnh như vậy tại cả hai viện của Quốc hội"
Nguyễn Xuân Nghĩa: - Chúng ta có vấn đề ngắn hạn của đảng sẽ cầm quyền và vấn đề dài hạn của nước Nhật. Vấn đề dài hạn nghiêm trọng nhất là nạn lão hoá dân số sẽ còn đánh sụt khả năng sản xuất của xứ này trong nhiều thập niên. Chúng ta sẽ trở lại chuyện ấy trong một dịp khác.
- Về chuyện ngắn hạn thì từ bản chất và xuất xứ khi được thành lập năm 1998, đảng Dân chủ là đảng đối lập quy tụ các xu hướng của cánh tả. Khi tranh cử, đảng có lợi thế là sự thất vọng của cử tri về nhiều tai tiếng và sự bất lực của đảng Tự do Dân chủ giữa suy thoái kinh tế. Nhưng, chương trình hành động hấp dẫn của đảng Dân chủ thật ra chỉ là chương trình tranh cử tổng hợp nhiều yêu cầu mâu thuẫn của các phe phái bên trong. Vì vậy, việc gạn lọc ra nghị trình hoạt động để cứu nguy kinh tế và cải cách xã hội khả dĩ phù hợp với quan điểm của đa số bên trong không phải dễ. Thứ hai, ông Hatoyama lên lãnh đạo đảng từ tháng Năm vừa qua là sau tỳ vết về tham nhũng xảy ra cho người thiết kế chiến lược tranh cử, là ông Ichiro Ozawa. Ông Ozawa này mới là người có thế lực trong đảng và tất nhiên muốn lèo lái việc cầm quyền trong thời gian tới, là điều không đơn giản cho đảng. Thứ ba, đa số đảng viên Dân chủ lại ít kinh nghiệm cầm quyền nên cần thời gian học việc để hiểu hết các hồ sơ cần giải quyết. Thứ tư, ta không quên mạng lưới nhân sự của đảng Tự do Dân chủ tỏa rộng ở nhiều khu vực và là lực lượng giám sát hoặc giới hạn hoạt động của chính quyền mới ngay trong bộ máy nhà nước. Đấy là ta chưa nói gì đến mâu thuẫn giữa doanh giới và các nghiệp đoàn hay mâu thuẫn còn gay go hơn bên trong chính quyền về chính sách đối ngoại.
- Nhưng chuyện thống nhất đường lối và nhân sự ấy vẫn chưa là nan đề chính của đảng Dân chủ.
Nan đề chính là kinh tế Nhật chưa ra khỏi suy thoái và còn bị nguy cơ giảm phát tai hại là hàng họ sụt giá mà vẫn bán không chạy và thất nghiệp sẽ còn tăng sau khi đã lên tới 5,7%. Đã thế, Nhật bơm tiền kích cầu từ lâu và nay đang bị chìm dưới núi nợ. Công trái, là món nợ của nhà nước, đã vượt 180% Tổng sản lượng Nội địa GDP, là con số kỷ lục của các nước công nghiệp. Nhìn về dài thì Nhật phải nâng cao khả năng tiêu thụ nội địa và giảm dần sự lệ thuộc quá đáng vào xuất khẩu là một việc không dễ thực hiện.
- Trong hoàn cảnh ấy, việc tăng chi để kích cầu mà đảng Dân chủ hứa hẹn sẽ sớm gặp giới hạn. Thậm chí, càng tăng chi là càng gây vấn đề. Mà nếu dân chúng không tin tưởng vào tương lai và lại sợ mất việc, họ càng không dám tiêu thụ thì tình hình càng bi đát nên có thể ảnh hưởng bất lợi cho đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử Thượng viện năm tới. Vì vậy mà tôi nghĩ rằng Nhật Bản chưa ra khỏi trận động đất và sẽ còn bị nhiều chấn động nay mai.
Việt Long: Xin cám ơn ông Nguyễn Xuân Nghĩa.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình