Mùa xuân quạt gởi hoa đề,
Hỏi dùm ta chúa xuân hề còn không?
Thơ Vũ Hoàng Chương
Thi nhân có thắc mắc là như vậy, nhưng năm nào rồi mùa xuân cũng tới.
Qua mùa Noël ít ngày là mùa xuân lại về. Mùa xuân về mang một sự thay đổi của đất trời và của cả lòng người… cây cối hoa lá đâm chồi nẩy lộc… và lòng người, với một chút bâng khuâng… chờ đón một cái gì đổi mới, chờ ở xa nơi quê hương và chờ cả ở nơi đây, chắc sẽ có một chút gì mới hơn, thay đổi bộ mặt của năm cũ, đầy xô đẩy, đầy dằng co của chiến tranh, của bão lũ thiên tai nhân tai dồn dập…
Mùa xuân đang về, sắp về tới.
Con rắn Ất Tỵ sẽ đi qua và con ngựa Bính Ngọ đang tới, sắp tới, chào xuân Bính Ngọ. Mùa xuân Bính Ngọ xin hứa hẹn sẽ mang tới nhiều an lành hạnh phúc hơn cho mọi người:
Người ta tuổi ngọ tuổi mùi
Tôi nay ngậm ngùi nhận phải tuổi thân!
Tuổi con ngựa hay năm con ngựa ai ai cũng ưa thích, có lẽ vậy, Mã Đáo Thành Công. Cứ tin là thế đó đi.
Con gì bốn vó, bụng nở, ngực thon rung rinh chiếc bờm, phi nhanh như gió? Là con ngựa.
Con ngựa thuộc loại Equus Caballus, con vật họ ngựa kích thước cao lớn, trung bình 1m48, 1m50, đầu dài, mặt dài, cổ có bờm, chân mảnh mai, chỉ có một móng vuốt bằng sừng. Tai ngựa rất thính. Ngưạ ăn cỏ, gặm cỏ.
Ngựa sinh sống ở nơi thoáng đãng, đồng bằng, đồng núi, plaine… hình ảnh con ngựa chạy trên savane là biểu tượng vô cùng của tự do, phóng dật và mơ ước…
Con ngựa có màu vàng đậm, màu trắng, khoang khoang, hay con ngựa đen tuyền mà Việt Nam gọi là con ngựa ô…
Ngựa ô anh thắng kiệu vàng
Anh tra khớp bạc, đưa nàng về dinh!
Một hình ảnh lãng mạn và duyên dáng trong đám cưới khi xưa.
Ở Châu Âu, Châu Á con ngựa được dùng nhiều từ 3000-2000 năm trước công nguyên đó là loại ngựa đã thuần dưỡng, nhưng cũng còn nhiều ngựa hoang.
Khoảng 4000 năm trước JC, người Mông Cổ đã bắt đầu thuần ngựa để dùng vào cuộc sống. Rồi 1500 năm trước JC nhiều xứ Ai Cập, Ba Tư, tây phương dùng ngưạ để làm kỵ binh của họ.
Trong lịch sử Việt Nam, có Phù Đổng Thiên Vương cưỡi ngựa sắt, đánh giặc Ân cứu vua cứu nước.
Tượng ngài Phù Đổng Thiên Vương dẹp giặc báo hoàng ân còn tọa lạc ở ngã sáu Saïgon, thành phố quê hương Việt Nam muôn đời yêu mến. Ngài là đại diện của ngành thiết giáp của quân đội Việt Nam Cộng Hòa.
Trong thế chiến II, Nga cũng sử dụng kỵ binh thiết giáp với ngựa để chống trả quân đội Đức, Đức sử dụng ngựa nhiều trong vận chuyển cơ giới. Sử có ghi trong trận đại chiến này, như có tới 6 triệu chiến binh ngựa đã hy sinh trong lửa đạn, cả trong đói, khát. Hình ảnh chiến binh ngựa rất dũng cảm và đa năng, đa hiệu trong cuoộc sống thế gian. Con ngựa là một động vật oai phong, cao lớn và hùngdũng. Trong quân đội ngày nay, ngựa vẫn hiện diện trong các nghi lễ. Các kỵ binh cảnh sát vẫn dùng ngựa.
Ngoài ra, có các trường quân đội kỵ binh như:
Trường kỵ mã Portugal ở Lisboa.
Trường nghệ thuật kỵ mã hoàng gia Anh.
École d’application de l’armée blindée cavalerie của Pháp…
………….
Trường Cadre Noire của Pháp gần thành phố Saumur, Maine et Loire.
… (theo tài liệu RTBF (TV Bỉ)
Cũng như con chó, con ngựa là con vật rất quý mến và trung thành với chủ. Sự liên kết giữa chủ và ngựa nẩy sinh từ sự cần thiết, rồi đến một sự di chuyển tình cảm bất ngờ mà sâu sắc. Bạn cứ đến Bois de Vincennes Paris, ghé thăm khu ngựa ở trường đua, bạn sẽ cảm động khi thấy người chăm ngựa tắm cho ngựa, cẩn thận dịu dàng âu yếm như tắm cho con trẻ, tắm xong, lau, vuốt ve và chải bờm, chải đuôi ngựa rất tỉ mỉ… con ngựa sung sướng ngả đầu vuốt ve vai và cổ của người nài đang chăm sóc nó. Đó là lúc hạnh phúc của cả hai!
Truyện còn kể rằng, mùa hè năm 1914 tại một trang trại của người cha, cậu bé Albert lớn lên bên cạnh chú ngựa Joey, cả hai vui đùa, cùng sống bên nhau, cùng đi dạo trong nông trại; rồi những ngày thanh bình đó qua đi. Khi Joey phải nhập ngủ, thành chiến mã, năm 1914 thì Albert còn nhỏ, 15, 16 tuổi Albert phải ở nhà đi học, Joey vào quân đội, cả hai, người và ngựa phải xa nhau và thương nhớ nhau… đến đẫm lệ. Albert buồn vì nhỏ tuổi không được vào lính để đi chiến đấu chống quân Đức cùng với Joey.
Joey từ xa, buồn vì tình bạn rất xa vời. Joey kể như là một nhân chứng của chiến tranh, Joey tự thú rất nhớ mong Albert và buồn vì ngày hội ngộ bạn không chắc chắn. Joey tự kể là coi binh lính quân Anh, quân Đức, quân Pháp không phải là những kẻ thù; họ đều là những con người như bạn thân Albert của chú. Chú ngựa gặp gỡ nơi quân đội, cả y tá, cả bác sỹ, nơi mọi người xung quanh… gặp cả lòng nhân ái và sự độc ác. Joey chia sẻ với họ, là những người xung quanh đó, sự sợ hãi sự đau khổ và cả niềm hy vọng… tất cả những điều ngạc nhiên tốt lành này được Steven Spielberg thực hiện thành phim năm 2011 (theo Hồ Thanh Trước) trong văn chương Việt Nam, bà Đoàn Thị Điểm và tác giả Đặng Trần Côn, ghi chép rõ ràng oai phong của người và của vật:
“Áo chàng đỏ tựa ráng pha
Ngựa chàng sắc trắng như là tuyết in.”
Trong huyền thoại ngựa, phải kể đến câu chuyện con ngựa thành Troy, con ngựa gỗ được sử dụng để đưa quân đội vào thành một cách hữu hiệu.
Trong tôn giáo, người ta nhắc nhiều đến con ngựa Kiền Trắc Kanthara, con tuấn mã này cùng với Xa Nặc đưa thái tử Tất Đạt Đa rời xa cung vàng điện ngọc, để xuất gia tầm đạo, con ngựa Kanthara đã vượt qua rất nhiều chặng đường dài và bơi qua sông Anoma đưa thái tử tới điểm dừng.
Sau, Kanthara tái sinh làm một người Bà La Môn, nghe thế tôn thuyết giảng.
Trong kinh Tăng Chi Bộ, cây gậy thúc ngựa là ẩn dụ về các gặp gỡ, các phản ứng trước mọi đe dọa, mọi trừng phạt và những khổ đau của cuộc đời…
Trong y học, các nhà bào chế dùng máu ngựa làm sérum, làm liều chích ngừa và điều trị một số bệnh, chế tạo ra vaccin sử dụng điều chế và điều trị một số bệnh, bệnh tâm lý hoặc di truyền, loạn thần, rối loạn cơ bắp, trisomie 21, liệt tứ chi, khuyết tật, tự kỷ, bại não v.v… tại Bỉ, có trung tâm les Rênes de la Vie tại château de la Hulpe giúp trị bệnh trẻ em rất nhiều. (Cambridge dictionary).
Trong đời sống, ngựa gắn liền khá nhiều với người, rất gần gũi như kéo xe chủ lực lao động cùng con người. Dans son histoire du cheval, Buffon, un grand scientifique du siècle des lumières, a dit que : «la plus noble conquête que l’homme ait jamais faite, est celle de ce fier et fougueux animal qui partage avec lui les fatigues de la guerre et la gloire des combats».
Trước khi máy móc công nghiệp ra đời, ngựa được sử dụng nhiều trong nông nghiệp ngựa dùng kéo xe, kéo chuyên chở người và hàng hóa, như công ty american Pony ở Mỹ năm 1860.
Trong nhiều thế kỷ trước, ngựa được sử dụng kéo và đẩy các phương tiện giao thông công cộng… ngựa hồi trước công nghiệp cơ khí hóa, ngựa là xe hơi chủ lực chuyên chở người và hàng hóa để thông thương. Ngựa kéo xe trượt tuyết, kéo xe be nặng nề chở gỗ đường trường. Xe kéo, xe đẩy xe chạy bằng ngựa êm ru và lọc cọc lọc cọc có lúc đường sóc, còn ra, nó chạy rất vui và thoáng, mát trên đường thiên lý… thay vì ngày nay, hiện đại, hại điện, xe bus, xe camion, xe hỏa, xe tramway xì khói hao xăng và làm ô nhiễm mội trường sống, khó thở, gây bệnh tật…
Đi quá xa rồi, mình khó quay lại buổi ban đầu với những kỷ niệm đẹp thời thơ ấu, hồi đó, 2 hay 3 hay 4 tuổi, bạn nào mà chẳng biết cưỡi ngựa… bạn cỡi cái con ngựa gỗ cong cong mẹ mua cho đó, cứ chồm lên chồm xuống, lắc lư lắc lư tít mù, có lúc hăng quá, người và ngựa té bổ chửng, lỗ mũi ăn trầu rồi khóc ăn vạ: má ơi!
Trong ca dao, tục ngữ, hình ảnh con ngựa vẫn thong dong ghi đậm nét:
Thức khuya mới biết đêm dài
Đường trường mới biết sức tài ngựa hay.
Xã tắc hai phen bon ngựa đá
Non sông ngàn thuở vững âu vàng.
Vua Trần Nhân Tôn
Chí làm trai dặm nghìn da ngựa,
Gieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao.
Đặng Trần Côn
Một con ngựa đau cả tàu không ăn cỏ
Ngựa đua có bầy, chim bay có bạn.
Nói chung, ngựa có mặt mỗi lúc mỗi nơi, trong nông nghiệp, trong giao thông vận tải, trong hầm mỏ, thay bưu điện đưa tin, giao chiến và trong rất nhiều thú chơi, đua ngựa, cá ngựa, thể thao, ngựa nhẩy rào… múa ngựa trong vũ điệu saumur…
Và sau cùng nữa, vẫn chưa hết, trong âm nhạc, trong tình yêu, đâu đó lấp ló ẩn hiện:
“Em tan trường về
Đường mưa nho nhỏ
Em đi dịu dàng
Tà áo vờn bay…
Em tan trương về
Anh theo Ngọ về
Anh theo Ngọ về
Gót giầy lặng lẽ đường quê…“
Anh cứ theo Ngọ về, ôm nghiêng tập vở… và nhớ là từ rầy sắp đi, không được nóng nẩy, bồng bột mà la rầy người khác là “đồ đĩ ngựa“ nữa nhe, vì con ngựa, ngọ nó trung thành, đẹp và thủy chung ở mọi khía cạnh trong đời sống…
Năm mới Bính Ngọ, kính chúc mọi người “mã đáo thành công“
Paris tháng 12-2025
Chúc Thanh
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình