Hiện có khoảng 1,5 triệu trẻ em dưới 18 tuổi tại Hoa Kỳ là di dân không có giấy tờ hợp lệ. Trong số đó, ước tính từ 600.000 đến 850.000 em đang theo học tại các trường công từ tiểu học đến trung học. Ảnh: istockphoto.com
Từ năm 1982 đến nay, luật pháp Hoa Kỳ nhìn nhận rằng mọi trẻ em trong tuổi đi học, bất kể quốc tịch hay quy chế di trú, đều có quyền theo học trường công từ mẫu giáo đến hết trung học.
Tại Hoa Kỳ, trẻ em di dân không có giấy tờ hợp lệ vẫn được quyền vào học trường công lập bậc K-12 như các học sinh khác. Nhà trường không được hỏi hay thu thập tình trạng di trú của học sinh khi ghi danh. Chuẩn này được xác lập từ năm 1982, khi Tối cao Pháp viện phán quyết trong vụ Plyler kiện Doe rằng Texas không thể dùng quy chế di trú làm lý do để từ chối quyền học hành của trẻ em.
Gần đây, một số nhà lập pháp phía Cộng Hòa tại các tiểu bang như Tennessee, Oklahoma, Ohio và Idaho đang tìm cách thách thức phán quyết ấy. Những dự luật mới được đưa ra có thể khiến việc đến trường của trẻ em di dân trở nên khó khăn hơn, có nơi còn muốn chặn ngay từ đầu.
Hiện có khoảng 1,5 triệu trẻ em dưới 18 tuổi tại Hoa Kỳ là di dân không có giấy tờ hợp lệ. Trong số đó, ước tính từ 600.000 đến 850.000 em đang theo học tại các trường công từ tiểu học đến trung học.
Tranh chấp này không phải mới. Năm 1975, Texas ban hành luật cho phép học khu thu học phí đối với học sinh không giấy tờ, hoặc từ chối không cho các em ghi danh. Bảy năm sau, Tối cao Pháp viện phán rằng luật đó vi phạm điều khoản bảo vệ bình đẳng của Tu chính án thứ 14. Tòa cho rằng quy chế di trú của một người không phải là căn cứ hợp lý để tước đi những quyền lợi mà tiểu bang dành cho các cư dân khác.
Từ đó đến nay, phán quyết Plyler vẫn là nền tảng pháp lý bảo vệ trẻ em di dân: các tiểu bang không được cấm các em vào học trường công, không được thu thêm lệ phí chỉ vì tình trạng di trú, và cũng không được phân biệt đối xử với các em vì lý do ấy.
Trong nhiều năm qua, một số tiểu bang từng tìm cách siết lại quyền này nhưng đều không thành. Năm 1994, cử tri California thông qua Dự luật 187, nhằm từ chối các dịch vụ công, kể cả giáo dục công lập, đối với người nhập cư không giấy tờ, đồng thời buộc trường học phải ghi nhận quy chế di trú của học sinh. Đến năm 1998, một thẩm phán liên bang tuyên bố dự luật đó vi hiến.
Năm 2011, Alabama thông qua luật buộc các trường công K-12 phải thu thập tình trạng di trú của học sinh. Năm 2012, Tối cao Pháp viện bác bỏ biện pháp này. Các trường công, tại Alabama cũng như trên toàn quốc, không được phép hỏi học sinh về quy chế di trú nếu việc đó dẫn tới kỳ thị hay đe dọa.
Làn sóng mới hiện nay có tổ chức hơn. Tháng 2 năm 2026, Heritage Foundation, một cơ sở nghiên cứu bảo thủ có ảnh hưởng lớn, công bố một văn kiện chính sách kêu gọi các tiểu bang đồng loạt thách thức phán quyết Plyler kiện Doe. Cơ sở này lập luận rằng người nhập cư bất hợp lệ không nên được hưởng phúc lợi của liên bang, tiểu bang hay địa phương, kể cả qua con cái của họ. Họ cũng đưa ra mẫu dự luật để các nhà lập pháp tiểu bang dựa vào đó soạn thảo.
Trong năm 2025, ít nhất năm tiểu bang đã cứu xét các biện pháp nhằm gây khó cho học sinh không giấy tờ trong việc đến trường. Chưa biện pháp nào trở thành chính sách chính thức, nhưng vài dự luật vẫn còn nằm trên bàn nghị sự.
Tại Tennessee, Thượng viện tiểu bang đã thông qua một dự luật trong năm 2025 cho phép các học khu cấm học sinh không giấy tờ vào trường công. Đến tháng 3 năm 2026, Hạ viện tiểu bang lại thông qua một phiên bản nhẹ hơn, buộc nhà trường phải kiểm tra tình trạng di trú của học sinh. Hiện hai viện vẫn đang bàn bước kế tiếp.
Tại Ohio, các nhà lập pháp đưa ra một dự luật không cấm học sinh di dân đi học, nhưng buộc nhà trường phải báo cáo quy chế di trú của học sinh lên tiểu bang. Dự luật hiện đang được Ủy ban Giám sát Chính quyền của Hạ viện tiểu bang cứu xét.
Tại Oklahoma, vào tháng 1 năm 2025, Hội đồng Giáo dục tiểu bang thông qua một nghị quyết buộc phụ huynh phải trình quốc tịch của con trước khi ghi danh nhập học. Nhưng bốn tháng sau, Hạ viện tiểu bang đã chặn biện pháp đó.
Idaho cũng đang đi theo hướng ấy. Tháng 2 năm 2026, các nhà lập pháp phía Cộng Hòa tại đây đề nghị một dự luật buộc các trường công phải kiểm tra quy chế di trú của học sinh. Ủy ban Giáo dục Hạ viện tiểu bang đang cứu xét dự luật này.
New Jersey cũng từng có một dự luật được đưa ra vào tháng 1 năm 2025, đòi thu học phí đối với học sinh không giấy tờ theo học trường công K-12, nhưng dự luật đó không đi xa.
Riêng Texas, Thống đốc Greg Abbott đã nói đến chuyện thách thức phán quyết Plyler từ năm 2022, dù hiện tiểu bang chưa có dự luật cụ thể nào. Tuy nhiên, vào tháng 3 năm 2026, Mandy Drogin, giám đốc vận động của Texas Public Policy Foundation, đã ra điều trần trước Quốc hội liên bang và công khai phản đối phán quyết này. Bà nói rằng nếu các tiểu bang buộc phải giáo dục học sinh nhập cư bất hợp lệ, thì họ phải được phép xác định tình trạng của nhóm học sinh đó để biết rõ tác động của phán quyết Plyler kiện Doe.
Ở bậc đại học và cao đẳng, tình hình đã khác từ lâu. Phán quyết Plyler chỉ áp dụng cho bậc K-12, không áp dụng cho các trường cao đẳng và đại học. Tại nhiều tiểu bang, sinh viên không giấy tờ đã bị hạn chế quyền ghi danh hoặc phải trả học phí cao hơn. Có 25 tiểu bang, trong đó có Florida và Texas, buộc sinh viên không giấy tờ phải đóng học phí theo diện ngoài tiểu bang tại các trường công, ngay cả khi các em cư ngụ tại đó. Alabama và South Carolina cấm hẳn sinh viên không giấy tờ vào học các đại học công lập. Georgia thì không cho các em ghi danh tại một số đại học công hàng đầu như University of Georgia và Georgia Tech.
Những hạn chế ấy đã đủ khiến con đường lên đại học của nhiều học sinh di dân trở nên hẹp hơn. Nhưng nếu các tiểu bang bắt đầu dựng thêm rào cản ở bậc tiểu học và trung học, hậu quả sẽ lớn hơn nhiều.
Nếu quyền học miễn phí của trẻ em không giấy tờ bị thu hẹp, thì những em đang xin tị nạn, hoặc những em có cha mẹ không giấy tờ, cũng có thể bị ảnh hưởng theo.
Cho tới nay, vấn đề này chưa được truyền thông chú ý nhiều, phần vì chưa có tiểu bang nào thật sự ban hành thành công những đạo luật nói trên.
Nếu các dự luật này một ngày kia trở thành luật, hậu quả sẽ đổ lên các gia đình di dân trước hết, rồi lan sang toàn bộ hệ thống giáo dục Hoa Kỳ. Nhiều thanh thiếu niên, kể cả những em đang dần mất quy chế cư trú hợp pháp dưới chính quyền Trump, có thể sẽ không còn được học hành tại đất nước này, và cơ hội đi lên bằng giáo dục cũng theo đó mà hẹp lại.
Quyền được học trường công tại Hoa Kỳ lâu nay vẫn được xem là điều hiển nhiên. Nhưng những tranh cãi hiện nay cho thấy quyền đó không hẳn vững chắc như nhiều người vẫn tưởng.
Cung Đô tóm lược
Nguồn: Theo William McCorkle, giáo sư phụ khảo về giáo dục tại College of Charleston, viết trên The Conversation, đăng ngày 23 tháng 3 năm 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình