Trong tuần lễ chót của nhiệm kỳ xét xử 2025–2026, TCPV đã lần lượt: 1. Giữ nguyên quyền quốc tịch theo nơi sinh chống lại ý định thu hẹp của Tổng thống Trump; 2. Mở rộng quyền của Thổng Thống trong vụ Trump kiện Slaughter khi cho phép cách chức uỷ viên Ủy ban Thương mại Liên bang, xoá án lệ 91 năm về cơ quan “độc lập”; 3. Bảo vệ phần nào tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang khi không cho bãi nhiệm Lisa Cook; Bác bỏ nỗ lực siết phiếu bưu điện của phe muốn chỉ tính phiếu đến đúng Ngày Bầu cử; 4. Dỡ bỏ giới hạn chi tiêu phối hợp giữa các đảng và ứng cử viên liên bang; và 5. Chuẩn y luật của Idaho cùng West Virginia cấm vận động viên chuyển giới thi đấu trong các đội thể thao nữ. Photo: Democracy Defenders Fund.
Trong tuần làm việc cuối cùng của nhiệm kỳ xét xử 2025–2026, Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ liên tiếp ban hành những phán quyết lớn, từ quyền hạn của tổng thống đối với các cơ quan “độc lập”, chuyện bầu cử, quốc tịch theo nơi sinh, tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang (Fed), giới hạn chi tiêu tranh cử, cho tới tranh cãi quanh vận động viên chuyển giới trong thể thao nữ. Những phán quyết ấy đã vẽ lại không ít đường ranh trong sinh hoạt chính trị Hoa Kỳ.
Về quốc tịch theo nơi sinh, Tối cao Pháp viện đã chặn sắc lệnh của Tổng thống Donald Trump thu hẹp quyền “birthright citizenship”. Với đa số 5–4, trong đó Chánh án John Roberts, Thẩm phán Amy Coney Barrett cùng ba thẩm phán thuộc phe tự do đứng chung một phía, toà khẳng định Hiến pháp vẫn bảo đảm quốc tịch Hoa Kỳ cho hầu như mọi người sinh trên đất Mỹ, trừ một vài ngoại lệ rất hẹp. Bản ý kiến do thẩm phán Roberts thảo bác bỏ lập luận cho rằng Tu chính án 14 chỉ áp dụng cho con cái những người “cư trú hợp pháp”, và nhắc rằng nếu Quốc hội muốn giới hạn như vậy thì lẽ ra đã phải viết khác ngay trong câu chữ về quốc tịch.
Một ngày trước đó, trong vụ Trump kiện Slaughter, đa số 6–3 đứng về phía ông Trump, cho phép ông cách chức bà Rebecca Slaughter tại Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC), đồng thời xoá bỏ án lệ Humphrey’s Executor tồn tại 91 năm vốn hạn chế quyền tổng thống đối với các cơ quan “độc lập”. Giới luật học coi đây là bước đẩy rõ rệt cho thuyết “hành pháp nhất nguyên”: mọi quyền lực hành pháp, kể cả tại những uỷ ban do Quốc hội dựng lên để đứng ngoài tranh chấp chính trị thường ngày, nay được kéo về tay tổng thống, với quyền bãi nhiệm rộng hơn trước rất nhiều.
Cũng ngày 29.6, với tỷ số 5–4, toà tạm thời không cho phép ông Trump cách chức Thống đốc Fed Lisa Cook trong khi tranh tụng còn tiếp diễn, giữ nguyên tính độc lập của Fed ít nhất trong giai đoạn hiện nay. Toà nhắc rằng luật về Fed chỉ cho phép bãi nhiệm “vì lý do chính đáng”, và chưa có lý do đủ mạnh để cắt ngang nhiệm kỳ của bà Cook. Nhiều nhà quan sát xem đây là một lằn ranh hiếm hoi mà Tối cao Pháp viện còn giữ lại giữa Nhà Trắng và ngân hàng trung ương.
Trên mặt trận bầu cử, cũng với tỷ số 5–4, Tối cao Pháp viện bác yêu cầu chỉ tính phiếu gửi qua bưu điện nếu đến nơi đúng hoặc trước Ngày Bầu cử. Như vậy, các bang vẫn được phép giữ những khoảng thời gian ân hạn cho phiếu đến trễ, miễn là được gửi đi đúng hạn. Quyết định này được xem là một thất bại nữa cho phe muốn siết bỏ phiếu qua thư, và có thể giúp giảm bớt những tranh cãi gay gắt quanh chuyện kiểm phiếu trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ 2026.
Về tài chánh tranh cử, Tối cao Pháp viện thêm một lần nghiêng về phía đảng Cộng hoà khi xoá bỏ giới hạn chi tiêu phối hợp giữa các đảng và ứng cử viên trong các cuộc bầu cử liên bang, một giới hạn có từ thời kỳ Watergate. Với phán quyết 6–3, toà cho rằng những giới hạn này đi ngược Tu chính án thứ nhất về tự do ngôn luận. Từ nay, các ủy ban đảng có thể chi tiêu không giới hạn cho quảng cáo và vận động phối hợp với ứng cử viên Quốc hội hay tổng thống. Nhiều người lo ngại quyết định ấy sẽ tăng thêm ảnh hưởng của những nhà tài trợ giàu có, và làm cho thế cân bằng trong tranh cử càng thêm nghiêng về phía các đảng nắm ưu thế tài chánh.
Ngày 30.6, thêm một phán quyết 6–3 gây nhiều tranh luận: Tối cao Pháp viện đồng ý cho các đạo luật của Idaho và West Virginia cấm vận động viên chuyển giới nữ tham gia các đội thể thao nữ trong hệ thống trường công. Quyết định này được coi là tấm gương để hơn hai chục bang khác noi theo. Đa số thẩm phán bảo thủ viện dẫn luật liên bang Title IX, cho rằng có thể chia đội nam – nữ theo “giới tính sinh học” để bảo đảm sự công bằng trên sân. Phe thiểu số và các nhóm bảo vệ quyền dân sự lại xem đó là một bước lùi rõ rệt trong nỗ lực bảo vệ người chuyển giới trước kỳ thị trong trường học và trên sân cỏ.
Chỉ một tuần trước, cũng chính toà ấy đã bật đèn xanh cho chính quyền Trump chặn người xin tỵ nạn ngay bên kia biên giới, cho phép chấm dứt quy chế bảo vệ tạm thời đối với hàng trăm nghìn người Haiti và Syria, và xoá thêm một hàng rào hạn chế súng tại Hawaii nhân danh Tu chính án Hai. Đặt cạnh nhau, những bản án của hai tuần liên tiếp cho thấy một Tối cao Pháp viện vừa mở rộng tay tổng thống trong nhiều địa hạt, vừa thắt chặt quyền của di dân, người xin tỵ nạn và các cộng đồng thiểu số, trong khi vẫn giữ lại vài lằn ranh rời rạc về tiền tệ và quốc tịch để trật tự cũ khỏi bị xoá sạch chỉ trong một nhiệm kỳ.
Nguyên Hòa tổng hợp


Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình