Trong đời sống những khi gặp khó khăn chúng ta thường tìm đến những người đáng tin cậy để nghe những lời khuyên hoặc tâm sự. Những người “khôn ngoan” này đôi khi khuyên chúng ta bằng những lập luận rất hữu lý, đầy trí khôn, phân tích chi tiết, tổng hợp đưa đến kết luận và chúng ta bị thuyết phục. Chúng ta quyết định, chúng ta thực hiện, rồi về sau hối hận. Ngược lại, những lời khuyên đầy cảm tính, khiến chúng ta mềm lòng, tình cảm chiếm ngự suy nghĩ, cảm xúc dẫn đến quyết định với cảm giác mình là người tử tế, lương thiện hay thành thật, để rồi về sau hối hận vì hành động không phù hợp. Lời khuyên không quan trọng nhưng lời nghe rất quan trọng.
Ai mà không muốn làm người khôn ngoan?
Đời sống hàng ngày thường xuyên khiến cho chúng ta muốn trở thành người khôn ngoan để khỏi bị dụ dỗ, để khỏi bị thiệt hại, để khỏi bị tổn thương. Rồi vượt lên, khả năng khôn ngoan là để dụ dỗ, gây thiệt hại cho người khác vì kiếm lợi, gây tổn thương để chiếm hữu “tình, tiền, danh.” Sự khôn ngoan đôi khi là bình phong che núp thói quen ma lanh ma le, đội mũ cho mưu toan kế hoạch, mặc áo cho những hành vi xấu xa. Không có tên trộm nào mặc áo thầy tu mà không tự cho mình là người khôn ngoan.
Khôn ngoan có thể là một khả năng tốt dùng để bảo vệ sự tồn tại của con người, dùng để giúp mỗi người trở nên đẹp hơn, cao cả hơn. Tuy nhiên, lòng tham muốn, trí ganh tị, niềm tự cao … đã sử dụng khôn ngoan như một khả năng xấu và họ thành công theo nghĩa kẻ xấu thành công, khiến cho khôn ngoan xấu trở thành khả năng chỉ nam cho hầu hết hành vi, sinh hoạt hàng ngày. Nếu chúng ta để dành thời giờ quan sát sự khôn ngoan, chúng ta sẽ ghi nhận rằng: Nó thường xuyên bắt đầu ở hướng tốt hoặc từ nơi không tốt không xấu, nhưng từ từ khi va chạm với người khác, với đời sống, tự nhiên nó thay màu, đổi dạng nhắm về hướng xấu. Hầu hết người khôn ngoan không hẳn là người tốt.
Chúng ta, thực sự, có cần khôn ngoan không?
Không.
Tại sao người ta phân biệt giữa khôn ngoan và thông minh, thông thái? Khôn ngoan liên quan đến trạng thái chuẩn bị và thôi thúc hành động. Người khôn ngoan luôn nhạy chú ý những chuyện xảy ra xung quanh, trước mặt, sau lưng để hành động kịp thời. Thông minh, thông thái là khả năng nội tại, là nội lực và sức ‘nhạy thấy’ trước hoặc thấy xuyên qua những sự kiện đang hoặc sắp xảy ra. Họ không nhất thiết phải phản ứng như người khôn ngoan. Nhất là những người thông thái, sinh hoạt của họ sâu sắc, trầm tư và sáng sủa.
Không. Chúng ta không cần khôn ngoan.
Chúng ta cần sáng suốt.
Trong thực tế, mỗi ngày, chúng ta đều đối diện với những quyết định nhỏ và lớn, kể cả những quyết định làm thay đổi tương lai. Chúng ta không nhất thiết phải đi đến quyết định đúng hay sai, vì có ai biết được việc đúng sai sẽ ra sao? Hôm nay đúng, ngày mai sai là chuyện thường tình.
Hãy nhớ lại những quyết định và hành động trong quá khứ: Có những lúc chúng ta đưa ra những quyết định vì tình cảm sôi sục trong tim; vì tình thương, tình yêu thôi thúc cho chúng ta phải hành động dâng hiến, phải hy sinh; vì cảm xúc tràn ngập khiến chúng ta không còn phân biệt lợi hại mà chỉ hành động cho thỏa lòng. Ngược lại, có những khi chúng ta quyết định rất lạnh lùng bằng tác dụng của lý trí, bằng suy nghĩ không thương xót, bằng nghiêm túc như quan tòa cực đoan chiếu theo pháp lệ.
Tình cảm có thể làm lu mờ khả năng phán đoán, làm âm u ánh sáng trí tuệ. Trong khi lý trí có thể khiến chúng ta suy nghĩ quá nhiều và phân tích tình huống đến mức tê liệt và không thể đưa ra quyết định. Vậy, làm thế nào chúng ta có thể cân bằng giữa tình cảm và lý trí trong việc ra quyết định sáng suốt?
Sáng suốt theo từ vựng wise mind mà thường xuyên từ điển dịch là trí khôn ngoan hoặc wise là thông thái. Trong chuyên môn, wise mind gọi là trí sáng suốt.
Giải thích theo khoa học
Trí tuệ thường được định nghĩa là khả năng phân biệt điều gì là đúng hay sai, đẹp hay xấu, thiện hay ác. Nhưng quan trọng hơn trong đời sống thực dụng là nó liên quan đến việc biết lựa chọn nào sẽ dẫn đến kết quả tốt. Điều này thường đòi hỏi chúng ta phải cân nhắc cả sự thật và cảm xúc, lý trí và tình cảm cùng một lúc.
Trí tuệ sáng suốt là một khái niệm trong Liệu pháp Hành vi Biện chứng (DBT), đại diện cho sự kết hợp giữa Tâm trí Cảm xúc và Tâm trí Lý trí, dẫn đến những quyết định cân bằng và thấu đáo. Tất cả chúng ta đều có khả năng trí tuệ. Để hiểu được trí tuệ trong DBT là gì, trước tiên điều quan trọng là phải hiểu trí tình cảm và trí lý trí.
Trí tình cảm.
Khi cảm xúc của bạn đủ mạnh để chi phối suy nghĩ và việc ra quyết định, bạn đang ở trong trạng thái trí tình cảm. Hầu hết mọi người đều trải qua trạng thái trí tình cảm. Nó không phải là một trạng thái tiêu cực bẩm sinh. Tuy nhiên, nó có thể khiến bạn khó tiếp cận trí tuệ bẩm sinh. Nó cũng có thể khiến bạn khó đưa ra quyết định sáng suốt.
Khái niệm này có thể khiến những ai giàu cảm xúc sẽ cảm thấy loa âu. Liệu mình có luôn bị trí tình cảm áp lực trên những quyết định quan trọng không? Câu trả lời là không hẳn phải như vậy. Người nhiều tình cảm, hầu hết người Việt thuộc về nhóm này, nên tự hỏi mình (1) trong khi suy nghĩ, (2) trước khi quyết định, là liệu tình cảm, nhất là cảm xúc có kiểm soát hoặc đô hộ suy nghĩ và hành động của mình không?
Bạn có thể xúc động, có thể dạt dào thương yêu, nhưng vẫn giữ được quyền kiểm soát trí tuệ, thì vẫn còn là thuyền trưởng của con tàu thân xác và định mệnh.
Trong một số trường hợp những ai giàu tình cảm dễ bị chi phối, có nghĩa là nên thận trọng hơn khi phải làm quyết định quan trọng. Ví dụ, khi bị bệnh hoạn hoặc bị ảnh hưởng bởi rượu bia hay ma túy. Hầu hết chúng ta có lẽ cũng từng trải qua cảm giác cáu kỉnh hoặc bực bội khi đói hoặc thiếu ngủ. Và dĩ nhiên, những căng thẳng, những đe dọa xung quanh khiến việc tìm kiếm sự cân bằng giữa cảm xúc và lý trí trở nên khó khăn hoặc dễ sai lầm.
Trí lý trí.
Khi tâm trí trong giai đoạn suy nghĩ với lý luận rõ rệt, khi phán đoán và sử dụng kiến thức được cân nhắc, để dẫn đến quyết định, và không quan tâm mấy về cảm xúc cá nhân, tình cảm của người khác về vấn đề cần giải quyết, đó là lúc bạn ở trong trạng thái của trí lý trí.
Lý trí lúc đó chỉ tập trung vào thực tế, tìm kiếm bằng chứng và tiếp cận với sự thật. Nói một cách phổ thông hơn, lúc đó lý trí hướng về khả năng thực dụng. Cũng như người giàu tình cảm, người giàu lý trí có thể làm những quyết định một cách mù quán và hậu quả thường làm tổn thương tình cảm của bản thân, và những người liên hệ.
Tình cảm và lý trí đều có tác dụng cực đoan hay quá độ làm hư hỏng suy nghĩ và hành động hàng ngày. Hãy theo dõi những người chồng, hay người cha có tính độc đoán, tham lạm quyền gia chủ, chúng ta sẽ thấy những quyết định của họ đối với vợ con, đôi khi rất kỳ quặc. Gội là điều kiện cay nghiệt để trao đổi tình thương. Rất dễ nhận ra từ ánh mắt cọp vằn và tiếng gầm sư tử.
Trí sáng suốt.
Khác với trí tình cảm và trí lý trí, trí sáng suốt hòa hợp, không phải cân bằng, giữa tình cảm và lý trí. Hòa hợp nghĩa là, không phải một nửa này và một nửa kia trộn lại, ý của tôi là tùy trường hợp, có lúc cảm xúc nhiều hơn, có lúc lý luận nhiều hơn, cả hai hòa tan thành một để cung cấp cho thuyền trưởng khả năng điều khiển con thuyền trong cơn bão tố hoặc chọn lựa ghé chơi bờ biển đẹp trong khi du thuyền. Trí tuệ sáng suốt là trạng thái tâm trí khi chúng ta nhận thức được cảm xúc của mình cũng như những gì sự thật và lý trí nói. Nó thường có sự rõ ràng, mặc dù sự rõ ràng đó đôi khi rõ rệt hơn những lúc khác. Bởi vì trí tuệ sáng suốt là điểm trung gian giữa trí tuệ lý trí và trí tuệ cảm xúc, nên nó thường được gọi là "đi trên con đường trung dung". Tuy nhiên không nên hiểu chữ trung dung theo nghĩa ba phải.
Trí tuệ sáng suốt là một khái niệm hữu ích theo ít nhất hai cách quan trọng. Thứ nhất, khi chúng ta tiếp cận trí tuệ sáng suốt, chúng ta có thể sử dụng nó để đưa ra quyết định tốt hơn. Nếu bạn đưa ra quyết định với trí tuệ sáng suốt, những lựa chọn của bạn sẽ phản ánh kiến thức, hiểu biết, giá trị và kinh nghiệm sống của chính bạn. Điều này không chỉ áp dụng cho những quyết định lớn mà còn cho cả những quyết định nhỏ, chẳng hạn như:
Mình có nên nói với bạn mình những gì mình thực sự nghĩ về cô ấy không?
Mình có nên ăn thêm kem không?
Có nên nghỉ việc vì có điều bất công đã xảy ra không?
Câu hỏi mà tôi trả nghiệm nhiều nhất là có nên giận hay bực mình vợ hay không?
Thứ hai, khái niệm về trí tuệ giúp chúng ta xác định trạng thái tâm trí hiện tại của mình. Nhận thức này vô cùng quý giá. Việc biết mình có đang ở trong trạng thái trí tuệ hay không có thể giúp bạn đưa ra những lựa chọn giúp bạn hạnh phúc và duy trì những mối quan hệ mà bạn mong muốn.
Trí sáng suốt vừa hay vừa quan trọng để sống, phải không? Có lẽ câu hỏi tiếp theo là, làm sao cho tôi có được trí sáng suốt? Chắc hẳn trí sáng suốt có thể luyện tập được, nhưng bằng cách nào? Có khó quá không?
Vậy thôi, để trả lời, mình hẹn tái ngộ nghen.
Ngu Yên
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình