Buổi tối hôm đó, gió thổi nhẹ qua những hàng quán nhỏ, và trong một góc phố không mấy nổi bật, tôi thấy Jean-François Lyotard ngồi một mình trước một quán mì gói bình dân. Không phải quán fancy kiểu “mì ramen concept Japan fusion” gì cả. Chỉ là một quán lề đường với cái mái tôn lủng vài lỗ, mấy cái ghế nhựa xanh đỏ, và mùi hành phi thơm theo cách… giới hạn ngân sách.

Trước khi là một bài thơ, "Hòn Đá Làm Ra Lửa" đã là một hành vi kỳ lạ đối với chính khái niệm văn bản. Nó ra đời không trên trang giấy mà trong trí nhớ, giữa hai trại tù Gia Trung và Hàm Tân, suốt gần một thập niên, chỉ được ghi thành chữ lần đầu khi tác giả đã đặt chân tới Thụy Điển, theo tài liệu, nhưng tôi nghĩ, phải trước đó, khi ra khỏi tù hay đến chốn an toàn, phải ghi lại dù không được tề chỉnh như sau này. Phần đông người đọc dừng lại tắc lưỡi, xem đây là một chi tiết cảm động về nghị lực.

Nếu bình tĩnh nhìn lại, có lẽ điều đáng chú ý nhất không nằm ở chỗ câu nói này có khả thi hay không, vì rõ ràng là không, mà nằm ở chỗ nó được nói ra một cách rất tự nhiên, như thể đang kể chuyện mua thêm một miếng đất sau vườn. Không có văn bản pháp lý, không có lộ trình ngoại giao, không có gì ngoài một câu nói được thả ra giữa bài diễn văn về tội phạm đường phố, rồi lập tức chuyển sang chuyện Venezuela và giá dầu.

Điều đáng quan tâm không phải là hành động chui lén, mà là thói quen tách rời hai thế giới song song: một thế giới của lời tuyên bố, nơi mọi thứ đều là kịch tính và cường điệu để phục vụ hình ảnh cá nhân; và một thế giới của hành động thật, nơi dọn dẹp hậu quả của những lời tuyên bố ồn ào kia bằng những biện pháp rất đỗi tầm thường. Thiếu gì cách để trốn mà vẫn giữ được oai phong? Ai bày ra mưu thấp này chắc chắc sẽ bị sa thải.

Tước quốc tịch là việc chính phủ ra tòa để lấy lại quốc tịch của một người đã nhập tịch. Đây là chuyện hiếm. Suốt nhiều năm, trung bình mỗi năm cả nước Mỹ chỉ có dưới 10 vụ. Nhưng gần đây mọi thứ thay đổi rất nhanh: trong chưa đầy hai tháng đầu năm nay, Bộ Tư pháp đã nộp khoảng 29 hồ sơ, và theo lời một quan chức cấp cao, họ dự tính nộp ít nhất 250 vụ trước tháng 10. Bộ Tư pháp còn rút bớt luật sư từ các bộ phận khác để tập trung làm việc này. Nói cách khác: từ một việc làm lẻ tẻ, nó đang trở thành một ưu tiên có tổ chức.

Mỗi cuối tuần ở Hoa Kỳ đều có hàng nghìn đám cưới. Những bãi cỏ xanh được trang trí bằng hoa trắng, tiếng đàn violin hòa với tiếng cười, cô dâu trong chiếc váy mà có khi đã chọn suốt nhiều tháng, chú rể đứng trước vị chủ hôn với vẻ hồi hộp như sắp bước vào một chuyến phiêu lưu đẹp nhất đời mình. Đến giây phút quan trọng, cả hai nhìn nhau và cùng nói: "I do." Hai tiếng ấy ngắn đến mức chỉ mất vài giây để thốt lên, nhưng người ta kỳ vọng nó sẽ kéo dài đến hết một đời người. Hầu hết không biết phải làm gì để nuôi cái kỳ vọng đó trở thành sự thật. Nhưng họ có một cuốn video ghi đám cưới huy hoàng, thỉnh thoảng mang ra xem, rồi dần dần, video cũ theo ái tình xì hơi.

Để hiểu một nhà thơ, đôi khi phải bắt đầu từ chỗ thân xác họ đã đi qua. Với Nguyễn Hoàng Nam, chỗ ấy là một chiếc ghe đánh cá ra cửa biển Rạch Giá. Trong bài Về nguồn (1990), ông ghi lại khoảnh khắc mửa thốc mật xanh trong hầm ghe, và chính trong cơn say sóng kinh hoàng đó, ký ức quê nhà bật lên: xứ Bưởi Biên Hòa, căn nhà số 66 đường Phan Đình Phùng nơi người mẹ mang ông trong lòng. Rồi đến trại tị nạn Songkhla ở Thái Lan với nắng cháy tóc và sứa lửa phỏng da, sau những bữa ăn cá sình rau vụn. Rồi đến Bolsa, đến tượng Phước Lộc Thọ, đến những bãi biển California.

Concrete Poetry hay Visual poetry, thơ Cụ Thể hay thơ Thị Giác, tôi không thể xác định, có lẽ cả hai. Nhà thơ Nguyễn Hoàng Nam là người ngắn tiểu sử. Ông xuất hiện gần như từ đầu của dòng thơ hải ngoại và từ tốn làm thơ. Không tự thắp sáng mình, cũng không tự đốt mình như một số nhà thơ đã cháy. Thoạt nhìn, thơ của ông bình thường nhưng nhìn đi nhìn lại, có thứ gì ẩn núp bên dưới chữ nghĩa hình ảnh rất khác thường, mới một cách không khoe. Ví dụ như những ngày trống, tâm tư đầy quá khiến cảm giác rỗng, ông làm, có phải thơ hay không?

Trí sáng suốt, trong nghĩa chuyên môn, là một ý tưởng từ liệu pháp hành vi biện chứng (DBT, Dialectical behavior therapy), giúp chúng ta kết hợp phần phân tích hoặc lý luận của tâm trí với phần cảm xúc của tâm trí. Cả hai đều không “tốt” hay “xấu”, nhưng chúng ta có thể nhận ra sự thật trong mỗi góc nhìn. Trí sáng suốt giúp chúng ta tìm thấy sự cân bằng cần thiết để đưa ra những lựa chọn hiệu quả.

Trong đời sống những khi gặp khó khăn chúng ta thường tìm đến những người đáng tin cậy để nghe những lời khuyên hoặc tâm sự. Những người “khôn ngoan” này đôi khi khuyên chúng ta bằng những lập luận rất hữu lý, đầy trí khôn, phân tích chi tiết, tổng hợp đưa đến kết luận và chúng ta bị thuyết phục. Chúng ta quyết định, chúng ta thực hiện, rồi về sau hối hận. Ngược lại, những lời khuyên đầy cảm tính, khiến chúng ta mềm lòng, tình cảm chiếm ngự suy nghĩ, cảm xúc dẫn đến quyết định với cảm giác mình là người tử tế, lương thiện hay thành thật, để rồi về sau hối hận vì hành động không phù hợp. Lời khuyên không quan trọng nhưng lời nghe rất quan trọng.