Xét theo khoa học, trí sáng suốt cho phép chúng ta đi vào vỏ não trước trán, nơi hy vọng và đam mê kết hợp, hai nguồn lực tạo đời sống phong phú. Ảnh: istockphoto.
Trí sáng suốt, trong nghĩa chuyên môn, là một ý tưởng từ liệu pháp hành vi biện chứng (DBT, Dialectical behavior therapy), giúp chúng ta kết hợp phần phân tích hoặc lý luận của tâm trí với phần cảm xúc của tâm trí. Cả hai đều không “tốt” hay “xấu”, nhưng chúng ta có thể nhận ra sự thật trong mỗi góc nhìn. Trí sáng suốt giúp chúng ta tìm thấy sự cân bằng cần thiết để đưa ra những lựa chọn hiệu quả.
Tối suốt.
Trí sáng suốt không nhất thiết phải là trí bác học hay trí thông thái. Dĩ nhiên, muốn có suy nghĩ và quyết định sáng suốt, cũng cần có nhiều kiến thức và hiểu biết sâu rộng, nhưng chủ yếu khả năng sáng suốt là phương pháp của nội tại. Khả năng bẩm sinh, với mức độ khác nhau ở mỗi người. Nhưng chỉ với khả năng bẩm sinh, hầu hết chúng ta vẫn ở trong tối với tâm trạng tối suốt.
Trong suy nghĩ, trước quyết định, chúng ta thường bối rối. Với những quyết định sẽ thay đổi tương lai hoặc thân phận, chúng ta lại càng lo lắng hơn. Nhiều người quá mệt mỏi, xuôi tay, mặc kệ, đến đâu hay đến đó. Hàng ngày, chúng ta vẫn thường nghe câu nói này, đôi khi kèm theo lòng tự hào, bất cần thân thể, bất cần đời, dĩ nhiên, thường xuyên đáp lại, đời bất cần họ.
Những suy nghĩ, lý luận, hành động nặng nề hay cực đoan từ trí tình cảm hoặc trí lý trí, đều thuộc về ‘tối suốt.” Nhất là khi một người cuồng vì niềm tin thì càng tối đen tối mò. Nếu bạn cảm thấy hối hận hoặc xấu hổ về nhiều chuyện đã làm, thì nên suy xét lại, bạn đang cuồng thứ gì, hoặc cuồng ai?
Lên đường sáng suốt.
May mắn, khoa học tâm lý đã đi tìm câu trả lời cho câu hỏi:
- Điều gì giúp bạn tìm thấy Trí tuệ Thông thái của riêng mình?
- Làm thế nào để biết khi nào bạn đang ở trong trạng thái trí sáng suốt?
Điểm nhấn là khả năng sáng suốt có mức độ khác nhau, mỗi người tùy vào thiên tư, cơ hội và tập luyện mà đạt đến mức độ khác nhau. Sáng chỉ ánh sánh của nội tâm. Suốt chỉ mức độ hoặc trình độ.
Như các bạn đã biết, thông thường khi đụng độ hoặc gặp gỡ chuyện gì, phản ứng đầu tiên, phản ứng ngay lập tức là hầu hết là do trí tình cảm phát động, vì vậy suy nghĩ, quyết định hay hành động do cảm xúc lèo lái. Ví dụ nhận được một email của người quen mà bạn không vừa ý hoặc quá thích thú, vội vàng chọt, bấm, trả lời ngay. Chừng một lát sau, nghĩ lại, ừ, đáng lẽ mình phải …? Muộn rồi. Email đã bay.
Nhất là khi đang trò chuyện, phản ứng với những lời nói không vừa ý, những lời nói làm bạn tổn thương, những lời nói xúc phạm, phản ứng tình cảm của bạn có thể dữ dội, có thể bốc khói, và có thể trả lời bằng tay chân. Những ý nghĩ và hành vi đó đều do cảm xúc tràn ngập.
Người sử dụng trí sáng suốt thường không phản ứng ngay lập tức, họ lùi lại, ở một khoảng cách để cảm xúc lắng xuống và lý trí nổi lên trong một thế thăng bằng. Nghe có vẻ lâu lắc, đối phương đã bỏ đi. Không. Không lâu như bạn nghĩ, khi bạn đã có thói quen sử dụng trí sáng suốt, nó đã chực sẵn trong lòng, tích tắc sau, nó sẽ đáp ứng. Đó là phản ứng cấp thời. Còn chuyện email thì ở đâu còn đó, vội mà chi. Hơn nữa khi bực bội, đánh email thường trật chữ, sai dấu.
Xét lại quá khứ, thường xuyên chúng ta xấu hổ hoặc hối hận những ý nghĩ hoặc hành động đã làm. Nhưng hãy nghĩ về những xấu hổ và hối hận đó thật kỹ, thật sâu. Đó là những bài học mạnh mẽ nhất để ý thức và vô thức giúp bạn không tái phạm trong tương lai. Xấu hổ và hối hận là hai nguồn năng lượng mãnh liệt, nên sử dụng vào mục tiêu tái tạo.
Ví dụ: Đời tôi chỉ một người.
Vào thập niên 1960, nhạc sĩ Huỳnh Anh đem lòng yêu và kết hôn cùng người đẹp tên Lệ Hằng vốn xuất thân danh gia vọng tộc. Nhạc sĩ không đào hoa, bay bướm nhưng lại có tính hay ghen, thêm vào đó Lệ Hằng là một cô gái “sắc nước hương trời”. Chính điều này đã nhóm lên trong gia đình ông nhiều cuộc cãi vã và bất đồng, cái kết cuối cùng cho hai người chính là cuộc ly hôn không mong muốn. Hôn nhân tan vỡ, hạnh phúc chớp mắt biến thành mây khói, nhạc sĩ đã suy sụp và gần như buông xuôi mọi thứ, ông không thiết tha gì cho việc vun đắp những mối quan hệ mới. Cũng trong quãng thời gian này, ông đã mang hết tâm tư của mình, đem những tuyệt vọng cùng mất mát của bản thân gửi gắm vào từng giai điệu, nhuốm đầy màu sắc đau thương, trong đó có ca khúc Đời Tôi Chỉ Một Người. (Trích Thúy Nga Wiki.)
Ở đoạn kết của ca khúc này:
Vì yêu là chết trong lòng
Nhưng sao tôi còn thấy yêu
Yêu để mà mơ thế thôi!
Chúng ta thấy ngay trí tình cảm đang ngự trị khi ông viết những ca từ này. Điểm hay ở chỗ không phải dối. Suốt đời ông chỉ có Lệ Hằng, mặc dù về sau ông có mối tình đơn phương với nữ nghệ sĩ Thanh Nga, nhưng không có gì xảy ra.
Ý tôi muốn nói về trí tình cảm thực sự có chỗ dụng võ đắc địa, đó là trong những sáng tác lãng mạn hoặc trữ tình. Ngược lại trí lý trí sẽ đạt được hiệu quả ở những lãnh vực ngược lại.
Thực tập trí sáng suốt.
Xét theo khoa học, trí sáng suốt cho phép chúng ta đi vào vỏ não trước trán, nơi hy vọng và đam mê kết hợp, hai nguồn lực tạo đời sống phong phú. Nơi những quyết định bình tĩnh, hợp lý giúp sự tồn tại được an toàn. Có lẽ một trong hiệu quả quan trọng là trí sáng suốt đánh tan những lo lắng bi quan và mang lại tầm nhìn lạc quan trên chông gai và hầm hố.
Bước đầu tiên là phải ý thức rằng mỗi người đều có khả năng điều hòa tình cảm và lý trí. Tự tập luyện cho bản thân một phong cách đối phó riêng với những gì xảy ra xung quanh.
Tập hít sâu thở từ tốn trong lúc đó tập trung sự chú ý vào hơi thở (hoặc vào đầu mũi) và để tâm trí bình thản không suy nghĩ, không hình tượng, không âm thanh. Thói quen này sẽ giúp bạn dừng lại, hoặc lùi bước trước những lời lẽ, hành động đe dọa hoặc ca ngợi. Khi trí của bạn bình thản, hãy bắt đầu suy nghĩ và quyết định. Quá trình này khi quen thuộc sẽ diễn ra nhanh chóng. Trong khi chờ trí não bình tĩnh, đừng quạu, đừng quá vui, đừng quá buồn, cứ mỉm cười vô thưởng vô phạt cho đến khi có quyết định.
Không phải dễ khi bắt đầu, nhưng trước khi có thể sáng suốt, phải bình tĩnh rồi bình thản.
Làm sao tập?
Kinh nghiệm cho thấy, tập trước truyền hình là hiệu quả nhất. Khi tập, ngồi trước truyền hình, xem những phim hành động, kinh dị, trữ tình, vân vân, loại có khả năng gây xáo trộn, làm lung lay hay làm sụp đổ cảm xúc của bản thân. Trước những lúc tâm tư bị tấn công, nạn hít thở theo phương cách nói trên, cho đến khi tâm trí bình thản trở lại. Hãy tiếp tục xem phim và tiếp tục bình thản. Sau một thời gian, bạn sẽ bình an với cảm xúc dù ngoại cảnh đang sôi nổi. Nếu bạn tự cảm thấy mình thường xuyên bị quyến rũ bởi nhan sắc, bởi trai tài gái sắc, hãy xem phim tình cảm ướt át, kể cả loại phim ấy, rồi hít thở bình tĩnh, dẫn đến bình thản, cuối cùng gặp bình an. Chủ yếu là bình thường hoá xung lực từ bên ngoài, không cần phải hư vô hóa vì điều này khó thực hiện. Tôi đã từng gặp nhiều thầy hư vô hóa nhưng chưa thấy người nào hóa hư vô.
Tập bình an với trí lý trí bằng cách xem phim và cố đoán trước chuyện gì sẽ xảy ra. Bạn cần phải chú ý tất cả những chi tiết. Thông thường đạo diễn luôn dựng ra những sự việc để dẫn đến mục đích. Bạn tập đón trước và tận hưởng kết quả dù đúng hay sai. Nhất là khi đoán sai, bạn nên xem lại phim đó. Lần này bạn đã biết kết luận, việc còn lại là bạn cố tìm những chi tiết mà bạn đã bỏ sót, đã không quan tâm mà chúng dẫn đến kết luận. Bạn sẽ ngạc nhiên, chẳng bao lâu sau, bạn sẽ vượt trội hơn những người khác một cách đáng kể về tầm nhìn và cách phân giải vấn đề.
Tập bình thường hóa cảm xúc để lý trí hoạt động với kinh nghiệm tư duy về phân tích và dự đoán, bạn đã ra khỏi bóng tối của tối suốt và bắt đầu đi vào nơi sáng suốt.
Có rất nhiều phương pháp từ cụ thể đến mơ hồ để học tập trí sáng suốt mà các bạn sẽ thấy khi tìm kiếm. Vừa rồi, tôi gợi ý cho các bạn phương pháp dễ làm, thực tế, hữu hiệu và thú vị vì xem phim. Nếu bạn vẫn xem phim thường ngày thì cứ tiếp tục xem nhưng không phải chỉ để giải trí mà để làm cho đời bạn tốt đẹp hơn.
Nếu bạn càng tập thì càng có cơ hội tiến xa hơn, khả năng sáng suốt sẽ nẩy nở, sẽ cao lên. Nhưng đừng trở thành thấy bói hay nhà tiên tri, mệt lắm.
Trí sáng suốt dùng để giúp bản thân và gia đình đi suốt đoạn đường sống còn lại trong ánh sáng.
Ngu Yên
*Bài trên là bài thứ 2 tiếp theo bài “Bạn có phải là người sáng suốt kỳ trước.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình