Bức tranh Femme dans un fauteuil của Pablo Picasso, vẽ năm 1918, trong hình lưu trữ đăng trên báo The Pitt News ngày 8 tháng 2, 1961, sau khi tác phẩm bị đánh cắp tại Đại Học Pittsburgh. Bức tranh thuộc Bảo Tàng Guggenheim và vừa xuất hiện trở lại sau 65 năm. Ảnh: The Pitt News/University of Pittsburgh.
NEW YORK — Một bức tranh của Pablo Picasso, biến mất trong một cuộc triển lãm cách đây 65 năm, bất ngờ xuất hiện trở lại khi được đem ra tìm người mua. Bảo Tàng Solomon R. Guggenheim tại New York nay đã đưa cuộc tranh chấp ra tòa, khẳng định tác phẩm từ trước đến nay vẫn thuộc quyền sở hữu của bảo tàng.
Bức tranh mang tên Femme dans un fauteuil (Người Đàn Bà Trên Ghế Bành), một họa phẩm nhỏ Picasso vẽ năm 1918, bị mất ngày 5 tháng 2, 1961, tại Đại Học Pittsburgh. Guggenheim khi ấy cho trường đại học mượn tranh để trưng bày trong học kỳ mùa thu và dự trù nhận lại vào cuối tháng Hai.
Một sinh viên cao học kiêm phụ tá cư xá là người đầu tiên phát giác bức tranh đã biến mất khỏi tòa nhà Hội Sinh Viên. Cảnh sát Pittsburgh được báo tin, sau đó Cục Điều Tra Liên Bang Hoa Kỳ (Federal Bureau of Investigation, gọi tắt là FBI) nhập cuộc. Tin về tác phẩm bị mất được gởi đến các viện bảo tàng và giới buôn tranh khắp Bắc Mỹ, tiền thưởng cũng được treo, nhưng cuộc tìm kiếm không đem lại kết quả.
Rồi dấu vết bức tranh mất hẳn suốt hơn sáu thập niên.
Mãi đến năm 2023, nhà đấu giá Christie’s liên lạc với Guggenheim. Một chuyên viên của Christie’s, trong khi khảo cứu nguồn gốc sở hữu của bức tranh để chuẩn bị một cuộc bán riêng, nhận thấy tên Guggenheim xuất hiện trong bộ thư mục toàn tập về Picasso do nhà phê bình Christian Zervos biên soạn.
Một câu chuyện tưởng đã chìm vào quên lãng từ năm 1961 vì thế sống lại.
Theo đơn kiện Guggenheim nộp tại Tòa Án Tối Cao Tiểu Bang New York, bức tranh hiện do Lawrence Jay Handler và Wendy Cohen Handler, một đôi vợ chồng sống tại Massachusetts, nắm giữ. Hai người cho biết họ mua tác phẩm năm 1999 từ Beadleston Fine Art, một phòng tranh nay đã đóng cửa.
Gần một phần tư thế kỷ sau, họ đưa bức Picasso đến Christie’s để tìm người mua.
Guggenheim cho biết đã chính thức yêu cầu trao trả bức tranh từ tháng 8, 2023, nhưng phía Handler không đồng ý. Tác phẩm từ đó vẫn được giữ tại Christie’s trong khi đôi bên tìm cách dàn xếp.
Theo hồ sơ tòa án, Guggenheim đã thương lượng với phía Handler trong gần ba năm, từ tháng 8, 2023 đến tháng 7 năm nay. Tháng 2, 2024, một đại diện của bảo tàng cùng một chuyên gia về Picasso đã đến Christie’s để tận mắt xem xét tác phẩm.
Không đạt được thỏa thuận, Guggenheim tuần này quyết định khởi kiện.
Bảo tàng cho rằng đôi vợ chồng Handler đang giữ một tác phẩm bị đánh cắp mặc dù chủ nhân hợp pháp đã yêu cầu hoàn trả. Guggenheim đòi lại bức tranh, đồng thời yêu cầu khoản bồi thường từ $3.5 triệu đến $5 triệu, theo hồ sơ nộp ngày 13 tháng 8.
Một câu hỏi lớn vẫn chưa có lời giải: trong 38 năm từ khi bức tranh biến mất tại Pittsburgh năm 1961 cho đến lúc được Beadleston Fine Art bán năm 1999, nó đã đi qua những bàn tay nào?
Đơn kiện không nói rằng đôi vợ chồng Handler biết bức tranh là đồ bị đánh cắp khi mua. Cũng chưa có bằng chứng được công bố cho thấy phòng tranh Beadleston lúc ấy biết nguồn gốc bất thường của tác phẩm.
Lai lịch bức tranh trước khi bị mất thì rõ ràng hơn nhiều.
Picasso vẽ Femme dans un fauteuil năm 1918, trong tuần trăng mật với người vợ đầu tiên, nữ vũ công ballet người Nga Olga Khokhlova, gần Biarritz ở miền nam nước Pháp. Guggenheim mua tác phẩm năm 1936 từ Gallery Zwemmer tại London.
Khi bị đánh cắp năm 1961, bức tranh được định giá trong khoảng $10,000 đến $60,000. Ngày nay, theo hồ sơ tòa, giá trị của nó có thể lên đến nhiều triệu mỹ kim.
Câu chuyện còn thêm một khúc mắc về bảo hiểm. Sau khi bức tranh biến mất, công ty Chubb bồi thường cho Guggenheim $7,000. Khi tác phẩm xuất hiện trở lại, bảo tàng hoàn trả số tiền này cho Chubb vào cuối năm 2023. Công ty bảo hiểm sau đó xác nhận quyền sở hữu bức tranh đã trở lại hoàn toàn với Guggenheim.
Cuộc tranh chấp lần này cũng gợi lại một vụ kiện nổi tiếng khác của chính Guggenheim.
Cuối thập niên 1980, bảo tàng ra tòa đòi lại The Cattle Trader của Marc Chagall, một bức tranh mà Guggenheim cho rằng đã bị một nhân viên phòng thư tín lấy cắp nhiều năm trước, rồi lưu lạc trên thị trường và cuối cùng được bán qua một phòng tranh trên đại lộ Madison cho một đôi vợ chồng không hay biết nguồn gốc của nó.
Người mua khi ấy lập luận rằng họ đã mua tranh ngay tình và Guggenheim đã để quá lâu mới đòi lại.
Năm 1991, tòa án cao nhất Tiểu Bang New York cho phép Guggenheim tiếp tục vụ kiện. Phán quyết ấy về sau trở thành một án lệ đáng chú ý trong các cuộc tranh chấp về nghệ phẩm bị đánh cắp: người mua dù hoàn toàn ngay tình cũng chưa chắc có quyền giữ tác phẩm, nếu người bán trước đó vốn không có quyền sở hữu hợp pháp để chuyển nhượng.
Vụ kiện Chagall cuối cùng được đôi bên dàn xếp vào năm 1993.
Trong cuộc tranh chấp Picasso hiện nay, một phát ngôn viên Guggenheim cho biết bảo tàng đã nhiều lần tìm cách giải quyết ngoài tòa, nhưng lập trường vẫn không thay đổi: Guggenheim là, và từ trước đến nay vẫn là, chủ nhân hợp pháp của bức tranh.
Phía Lawrence Jay Handler và Wendy Cohen Handler chưa lên tiếng về đơn kiện.
Sau 65 năm mất dấu, Người Đàn Bà Trên Ghế Bành đã trở lại trước mắt giới nghệ thuật. Nhưng cuộc hành trình của bức Picasso ấy vẫn chưa đến hồi kết. Lần này, thay vì nằm trên tường một viện bảo tàng, số phận của nó sẽ được định đoạt tại pháp đình New York. (VB)
Nguồn: ARTnews, Hyperallergic.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình