Lê Trí Tuệ
Tôi là Khuê. Năm nay tôi 20 tuổi. Tôi muốn nói với các người rằng chẳng ai hiểu cóc khô gì.
Ví dụ như gia đình tôi. Tôi có bố mẹ và một thằng anh trai ngu hết chỗ nói. Bố mẹ tôi không ngu, họ chỉ là những ông bố bà mẹ bình thường, thậm chí thành đạt trong xã hội. Hãy nghe mẹ tôi nói với bố tôi: “Anh ăn đi, anh phải ăn khoẻ vào mới được. Anh ăn quả trứng vịt lộn này nhé! Uống cả sữa nữa”. Bố tôi nằm trên đivăng, lim dim đôi mắt. Tôi rất ghét cung cách ấy của ông. Nếu mẹ tôi đi vắng, có khách đến (nhất là khách nữ) ông ta trở nên nhanh nhẹn như một con báo. Có lẽ bố tôi là một người rất thạo đàn bà. Tôi đã thấy nhiều cô thút thít khóc khi nói chuyện với ông. Lúc ấy ông lại vỗ về họ với vẻ từng trải. “Không sao… Không sao! Đời ấy mà… cuộc sống là thế…”. Sau đó ông lấy ví ra cho họ tiền, ông giúi vào tay họ và vị khách trứ danh kia nín bặt. Giời ạ, thế mà với tôi thì ông rất bủn xỉn…”
Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đã giới thiệu nhân vật chính trong tiểu thuyết “Tuổi Hai Mươi Yêu Dấu” như vậy.
Thật ra gia đình Khuê không phải là một gia đình “bình thường” như cái nghĩa chúng ta vẫn nghĩ. Khuê kể về việc học hành của cậu như sau: “Tôi là trường hợp ngoại lệ. Nói trắng phớ ra, tôi chẳng có ‘kiến thức’ quái gì, tôi không thể phân biệt thế nào là sin với cosin, tôi không biết cách viết một bài văn chính luận ra sao. Tiếng Anh tôi dốt kinh người. Cả địa lý nữa, tôi cứ tưởng Sơn La là một tỉnh ở Nam Bộ. Tôi không hiểu tại sao tôi lại học hết được phổ thông trung học, rồi thi tốt nghiệp loại ưu hẳn hoi, sau đó lại vào đại học. Công nhận rằng bố mẹ tôi có ‘phù phép’ cho hậu trường việc học của tôi…”
Đấy chỉ là đại lược về chuyện học của Khuê. Cuộc sống của Khuê xem chừng cũng không đến nổi vất vả. Khuê kể “Thường thì sau khi vệ sinh cá nhân xong, tôi ngồi ăn sáng như một ân huệ tình cảm với mẹ tôi rồi phóng xe máy ra đường. Xe máy của tôi lúc nào cũng đầy xăng và sạch bóng… ”
Trong một môi trường đầy chất liệu, những chất liệu rất khủng khiếp đó Nguyễn Huy Thiệp đã cho độc giả thấy rất tóm lược, nhưng khá đầy đủ, một phần xã hội Việt Nam qua cuộc sống của Khuê. Ông đưa chúng ta đi từ nề nếp gia đình tới hệ thống giáo dục quốc gia, rồi trật tự xã hội và việc chăm sóc y tế cho người dân. (Hay phải nói là sự băng hoại không thể nào cứu chữa của nó.)
Khuê đi từ một cậu học trò lêu lỏng đến một thanh niên hư hỏng thật tự nhiên. Gia đình Khuê và xã hội Việt Nam không hề có một định chế luân lý hay hệ thống tương trợ nào để ngăn chặn sự thoái hoá tất yếu này.
Tài năng của tiểu thuyết gia Nguyễn Huy Thiệp cũng phải bó tay. Ông đã tạo ra một nhân vật thật trong một xã hội thật để rồi không tìm được một lối ra cho nhân vật của ông.
Phải chăng qua đó ông cho rằng tuổi trẻ Việt Nam không còn lối thoát" May thay có những thanh niên Việt Nam không nghĩ như vậy. Thử xem lời tự giới thiệu của một thanh niên Việt Nam khác, cũng ở lứa tuổi 20, trong “Tâm sự của một người dân bị áp bức.”
“Tôi tên là Lê Trí Tuệ, sinh ngày 26 tháng 07 năm 1979 trong một gia đình có truyền thống cách mạng tại Hải Phòng. Bác Cả tôi là một liệt sỹ thời kỳ chống Pháp. Bác Hai của tôi tham gia quân tình nguyện Cambodia; Bố tôi là sỹ quan đã nghỉ hưu.”
Tuệ ra đời 4 năm sau khi chiến tranh Việt Nam chấm dứt. Thật may cho Tuệ, sinh ra đã có hoà bình, không phải mơ “giấc mơ hoà bình” như thế hệ trước. Khi Tuệ xong trung học thì cuộc chiến đó đã ở sau lưng cả dân tộc gần một phần tư thế kỷ. Thế nhưng Tuệ cũng “như bao nhiêu thanh niên cùng trang lứa, sau khi học xong phổ thông trung học, tôi đã tình nguyện nhập ngũ với biết bao dự định và hoài bão của tuổi trẻ.”
Gia nhập quân đội thời bình để lập thân có lẽ là một sự lựa chọn không đến nổi tệ. Tuệ kể rằng “việc rèn luyện trong quân ngũ đã giúp tôi mạnh dạn hơn trong giao tiếp, cương quyết hơn trong hành động, vững vàng hơn trong tư tưởng và kiên định hơn trong lập trường.” Qua câu văn rất đúng ...nghị quyết này chắc chắn nhiều người đọc sẽ hỏi ngay tư tưởng gì và lập trường nào! Xin nghe Tuệ kể tiếp: “Tôi được đi tham quan nhiều nơi, có nhiều thời gian tự học và chiêm nghiệm về cuộc sống. Nhờ đó tôi hiểu được cuộc sống của người dân Việt Nam, tình trạng mất nhân quyền, bất bình đẳng trong xã hội, mà thủ phạm (gây nên) không ai khác hơn là những cán bộ cộng sản.” Tuệ còn thấy “tuổi trẻ đang bị lừa dối bởi lý tưởng cộng sản qua hệ thống chiến tranh tâm lý, nghệ thuật tuyên truyền, các tài liệu lịch sử được viết theo quan điểm của đảng (CSVN).”
Tuệ đã vào quân đội với bao nhiêu “dự định và hoài bão của tuổi trẻ.” Những hoài bão đó hình như đã tan biến qua những gì Tuệ có dịp chứng kiến trong thời gian tại ngũ. Với năng lực và nhiệt huyết của tuổi đôi mươi Tuệ trở về cuộc sống dân sự, một lần nữa, cũng “với biết bao dự định tốt đẹp.” Nhưng những dự định tốt đẹp này đã nhanh chóng biến thành những thực tế đáng buồn khi Tuệ về trình diện Ủy Ban Nhân Dân địa phương để xin tham gia công tác và bị từ khước.
Lúc tiễn chân các thanh niên lên đường nhập ngũ, chính quyền địa phương đã hứa “…khi nào các đồng chí trở về chúng tôi sẽ sắp xếp việc làm cho các đồng chí.” Lời hứa ấy người sĩ quan hải quân vừa giải ngũ mang tên Lê Trí Tuệ “nghe như mới hôm qua, sao hôm nay họ đối xử với mình xa lạ thế, lạnh lùng và vô cảm thế.” Làm gì được ai bây giờ" Tuệ chỉ biết “ghi nhận thêm một dối trá nữa của chính quyền” và tìm đường tự cứu lấy mình.
Tuệ đã tự cứu lấy mình qua các chương trình huấn luyện kinh doanh ngắn hạn do các tổ chức phi chính phủ nước ngoài tài trợ. Một điều không may xảy ra: Tuệ bị thương và gãy xương đùi trong một tai nạn giao thông. Điều khiến cho tình trạng tệ hại hơn nữa là, cũng như hầu hết công dân Việt Nam hiện nay, Tuệ không hề có bảo hiểm sức khoẻ. Nhưng xem ra nghị lực, chứ không phải may mắn, đã giúp người thanh niên ở tuổi hai mươi này vượt qua thêm một khó khăn nữa.
Trong quá trình tự xây dựng lại cuộc sống Tuệ đã va chạm với quan liêu, với hối lộ, với hành hung thể chất, với khủng bố tinh thần, mà theo lời Tuệ là do phía các cơ quan chính quyền gây ra. Tuệ “nghĩ rằng mình làm đúng nên chẳng có gì phải sợ hãi. Nhưng cuối cùng tôi cũng bị vu khống, lăng nhục, qui kết, chụp mũ. Tôi đã khiếu kiện, nhưng chẳng những không được giải quyết mà còn bị đe doạ và cản trở…”
Khi đi tìm công lý cho cá nhân mình Tuệ đã nhận ra sự thiếu vắng công lý trong cả một xã hội. Khi đi tìm sự bảo vệ của các cơ quan công quyền thì Tuệ mới nhận ra cả một hệ thống bao che cho nhau vì “chẳng cơ quan nào chịu đứng ra giải quyết.”
Có lẽ con đường cùng của tự do dân chủ giả hiệu đã đẩy đưa người thanh niên này đến việc tìm lối thoát trong những ý niệm ngày càng rõ rệt hơn về Tự Do và Dân Chủ thật sự.
Người Việt hải ngoại biết nhiều đến cựu chiến binh Lê Trí Tuệ khi Tuệ gặp rắc rối với công an vì chụp hình đoàn biểu tình của phụ nữ vào ngày 19/06/2006 tại Sàigòn. Nhưng đó không phải là lần đầu. Trước đó hơn hai tháng Tuệ đã đứng tên vào danh sách 118 người trong Tuyên Ngôn Tự Do Dân Chủ cho Việt Nam. Số thứ tự của Tuệ là 113.
Tuệ đã thắng được quán tính của sự sợ hãi, vượt qua được quán tính của lối suy nghĩ có chỉ đạo. Tuệ không phải là một nhà khoa bảng. Tuệ càng chưa phải là một nhà lý luận. Tuệ chỉ là một thanh niên Việt Nam với bao ước mơ trong sáng cho mình, cho thế hệ của mình và, to tát hơn, cho dân tộc mình.
Tuệ có thể là một thanh niên đã trưởng thành trong một xã hội toàn trị. Nhưng Tuệ chỉ là một cậu bé trong khái niệm về dân chủ. Tuệ đang học hỏi về dân chủ.
Mong rằng người Việt hải ngoại sẽ khuyến khích mà không xúi giục, hỗ trợ mà không tìm cách sai khiến, hướng dẫn mà không lôi kéo những thanh niên trong lứa Tuổi Hai Mươi Yêu Dấu này. Để rồi Tuệ sẽ cùng sánh vai Khuê đi về hướng có lối thoát cho thế hệ trẻ Việt Nam. Họ là ánh bình minh hy vọng của dân tộc.
(Copyright © 2006 DCVOnline)
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình