Nói Vọng Vào Iran
Nguyễn Xuân Nghĩa
Chán Chê Rồi, Obama Lại Theo Chân Bush...
Hai mươi ngày sau cuộc bầu tử tổng thống tại Iran, mọi người trong cuộc đều quay về chốn cũ.
Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei nhất quyết ủng hộ con gà của mình là Mahmoud Ahmadinejad và hôm Thứ Hai 29, Hội đồng Bảo pháp chính thức thông qua kết quả bầu cử, Tổng thống Ahmadinejad tái đắc cử dù rằng đây đó đã có lầm lẫn vài triệu phiếu trong cách. Như vậy, Ahamdinejad sẽ tái nhậm chức vào cuối tháng này cho một nhiệm kỳ bốn năm nữa.
Ứng cử viên đối lập Mir Hossein Mousavi thì tránh xuất hiện trước công chúng nhưng vẫn ra tuyên cáo trên website của ông là không chấp nhận kết quả bầu cử, chính quyền Ahmadinejad là bất xứng và phải trả tự do cho "các đứa con của cách mạng". Đấy là một cách nhắc nhở tới những lý tưởng đã bị phản bội của cuộc Cách mạng năm 1979.
Một ứng cử viên khác là Giáo sĩ Mehdi Karroubi, cựu Dân biểu Chủ tịch Quốc hội Majlis, cũng tuyên bố trên trang nhà rằng chính quyền Ahmadinejad là không xứng đáng. Một cựu Tổng thống từ 1997 đến 2002 và là người tương đối ôn hòa nhất, Giáo chủ Mohammad Khatami, thì ra tuyên cáo gọi cuộc bầu cử là một vụ "đảo chính", nôm na là cướp chính quyền. Còn nhân vật chính ở trong cuộc là Giáo chủ Ali Akbar Hashemi Rafsanjani thì vẫn giữ im lặng đằng sau hậu trường.
Đó là tình hình cho đến mùng một tháng Bảy này.
Trong khi ấy, tin tức được tiết lộ ra ngoài mà không thể kiểm chứng nổi là lực lượng dân quân Basij đã tàn sát không phải vài chục mà cả trăm người và giam giữ không phải vài trăm mà mấy ngàn người. Đây đó vẫn còn người biểu tình chống đối, nhưng không thành một phong trào và không đảo ngược được kết quả bầu cử. Cả thế giới đều tin là đã có gian lận bầu cử và dân Iran đã bị đàn áp nặng nề, nhưng không ai làm gì được...
Trong khung cảnh đó, người ta nhớ đến lời phát biểu của Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama vào tuần trước, hôm 26 tháng Sáu: "Chẳng rõ là có triển vọng đối thoại gì với Iran không cho đến khi biết rõ hơn về những gì đang xảy ra bên trong xứ này!" Hôm 24 thì đã có tin được tiết lộ mà không bị Toà Bạch Cung phủ nhận, rằng trước khi Iran có bầu cử, Tổng thống Obama đã gửi thư riêng cho Giáo chủ Khamenei để đề nghị đối thoại. Khi lên bục thuyết pháp hôm 19 với giọng điệu rấ hung hãn, Lãnh tụ Tối cao Khamenei đã gián tiếp trả lời đề nghị cùa Obama bằng lời cự tuyệt ròn rã!
Vì vậy, khi Obama nói rằng ông vẫn muốn đối thoại mà chưa biết rõ về nội tình của Iran, ông có thể nói ra một điều bi hài rất ngớ ngẩn - nhưng hoàn toàn đúng đắn!
***
NỘI TÌNH IRAN
Nội tình Iran có hai chuyện khác biệt mà lồng vào nhau (xin xem lại bài "Allah và Cô Hai Tếch - Thử Lửa Giữa Hai Thế Lực Vô Hình" trên cột báo này vào ngày Thứ Sáu 19 tháng Sáu).
Chuyện thứ nhất là cuộc chiến giữa hai phe Giáo chủ. Tranh chấp bùng nổ trên thượng tầng lãnh đạo giữa hai phe bảo thủ cực đoan và bảo thủ thực tiễn và dẫn tới một vụ gian lận bầu cử trắng trợn khiến phe thực tiễn quyết liệt phản đối, nhưng phản đối trong vòng lễ giáo nhằm lật đổ phe kia - ít ra là vô hiệu hoá quyền lực của Ahamdinejad - nhưng không lật đổ chế độ.
Chuyện thứ hai, ở bên dưới, quần chúng đã quá thất vọng với bốn năm cầm quyền của Tổng thống Ahmadinejad nên quay sang ủng hộ phe thực tiễn do nguyên Thủ tướng Mousavi là biểu tượng, nhưng vì thiếu lãnh đạo và đường hướng đấu tranh và lại bị đàn áp quá nặng nên đang thoái trào. Thoái trào chứ chưa hẳn là chấm dứt, nhất là khi Ahmadinejad sẽ tiếp tục cầm quyền và phe bảo thủ cực đoan tiếp tục gây vấn đề cho Iran.
Việc Ahmadinejad bất ngờ bãi bỏ chuyến công du Úc Đại Lợi vào hôm qua mà không tuyên bố lý do có thể khiến chúng ta dự đoán là tình hình vẫn chưa êm. Nhưng, chưa êm trong thượng tầng chính trị bên trên, hay ở bên dưới vì làn sóng chống đổi vẫn âm ỉ và có thể lại bùng phát" Tổng thống Obama còn chưa biết được, chúng ta cũng vậy....
Nếu theo dõi câu chuyện cho tường tận, ta có thể thấy là những tranh chấp bên trong chế độ thật ra đã xuất phát sau ngày... "cách mạng thành công", khi Giáo chủ Rurollah Khomeini còn tại thế. Đó là tranh chấp về quyền lực nhưng được ngụy trang thành đối chọi về giáo lý. Khi Khomeini tạ thế vào năm 1989, Tổng thống Khamenei đã được đặc cách cất nhắc làm Lãnh tụ Tối cao - rồi hôm sau mới thụ phong chức Giáo chủ. Người dàn xếp chuyện đó là một công thần của chế độ, một trong các công trình sư của cuộc Cách mạng 1979, đó là Giáo chủ Rafsanjani, chúng ta hãy cố nhớ đến tên của nhân vật này.
Khi ấy, Mousavi của ngày nay đang là Thủ tướng cho Tổng thống Khamenei, là người có họ xa và là người đồng hương Azeri với mình. Mousavi thực sự là người có công, có quyền và nhất là dám lấy những quyết định chiến lược để bảo vệ thành quả cách mạng, hơn hẳn Khamenei. Là một kiến trúc sư và họa sĩ thiên tả, Mousavi đã điều khiển cuộc chiến tám năm với Iraq, tương đối thành công về quản lý kinh tế trong thời chiến và rât thực tiễn khi ngầm hợp tác với... Hoa Kỳ thời Reagan để chống kẻ thù chung là Saddam Hussein tại Iraq (vụ xì căng đan Iran-Contra vào cuối trào Reagan). Nhưng, Mousavi cũng là người bảo thủ đích thực và là người khởi sự kế hoạch nguyên tử!
Còn Ahmadinejad thì khi ấy vẫn chưa ra gì cả.
Thời ấy, người xứng đáng hơn cả về đạo pháp và trí tuệ để lên kế vị Khomeini làm Lãnh tụ Tối cao là Đại Giáo chủ Hussein Ali Montazeri, một Đại giáo chủ hiếm hoi trong đẳng trật Hồi giáo của hệ phái Shia. Dù đã được đề cử rồi, Montazeri vẫn bị Khomeini loại ra ngoài - không, bị cầm tù - vì duy nhất dám phản đối việc tàn sát mấy ngàn tù nhân trong trại tù Evin vào năm 1988. Ngày nay, Đại Giáo chủ Montazeri vẫn còn sống, rất có uy tín tại thánh địa Qom, và đã lên tiếng đả kích chuyện đàn áp dân biểu tình: phải cho người dân được quyền lên tiếng!
Người chủ động trong trận đánh này là Giáo chủ Rafsanjani, nguyên Tổng thống từ 1989 đến 1997 và hiện đang chỉ huy hai trong bảy cơ chế quyền lực của Iran. Quy tụ 86 giáo sĩ thông thái về giáo luật và án lệ của Hồi giáo - được Hội đồng Bảo pháp tuyển chọn cho dân bầu lên - Hội đồng Chuyên gia (về Giáo luật) là cơ chế có quyền để cử, đàn hặc hay truất phế Lãnh tụ Tối cao. Rafsanjani đang cầm đầu cơ chế này, và một trung tâm quyền lực thứ hai là Hội đồng Thường vụ, có trách nhiệm trọng tài giữa Hội đồng Bảo pháp và Quốc hội và nhiệm vụ cố vấn cho Lãnh tụ Tối cao.
Ngay từ đầu, Giáo chủ Rafsanjani là người có thế lực nhất và thực tế đã đưa Khamenei lên vị trí Lãnh tụ Tối cao. Ông cũng là người có... khả năng kinh doanh khá nhất, được tạp chí chuyên đề về kinh doanh Forbes xếp vào thành phần giàu có nhất... thế giới. Điều mà Rafsanjani không tưởng tượng nổi là Giáo chủ Khamenei bỗng dở chứng.
Không những muốn là Lãnh tụ Tối cao thực sự mà Khamenei còn vận động ngầm để liên kết với an ninh và quân đội và tận dụng chánh sách mị dân để nắm giữ các vị trí then chốt khác. Không có tài đức bằng Khomeini, Khamenei muốn là người nắm đầu tất cả các giáo chủ khác. Đã thế, lại còn dùng con cho dại Ahmadinejad tấn công Rafsanjani. Một lập luận đả kích là Rafsanjani thuộc thành phần "con buôn" và cả gia đình đều có tội tham nhũng - chuyện khôi hài vì tham nhũng là thuộc tính của chế độ độc tài và Bộ trưởng Nội vụ của Ahamadinajed cũng là một tay gộc!
Vì vậy mà Giáo chủ Rafsanjani đã ngầm phản công, trước khi có chuyện bầu cử. Ông liên kết với nhiều vây cánh khác, kể cả Chủ tịch Quốc hội Ali Arijani, một người có uy tín và ảnh hưởng tại thánh địa Qom, và ông tung tiền yểm trợ cho Mousavi. Con gái ông công khai đi tranh cử cho Mousavi. Giáo chủ Khatami cũng quyết định không ra tái tranh cử mà đi vận động cho Mousavi. Cuộc bầu cử vì vậy là mặt nổi của nhiều mâu thuẫn chìm bên trong, mâu thuẫn giữa các Giáo chủ có ảnh hưởng về giáo luật và các thế lực chính trị lẫn kinh tài của Iran.
Vì chủ trương mị dân, Mahmoud Ahmadinejad vẫn có thể tái đắc cử lần này, nhưng không thể đạt một đa số lớn lao như vậy (63% so với 34% của Mousavi). Giáo chủ Khamenei đã cướp chính quyền có sẵn trong tay, để cho Ahmadinejad cái thế rất mạnh hầu càn quét mọi sự chống đối bên trong, trước tiên là đánh gục Rafsanjani....
Trong thế giới quyền lực của các Giáo chủ Iran, Ahmadinejad là một tay bạch đinh được họ cất nhắc là nhờ tính tình cực đoan. Nay muốn mượn sức đẩy của Lãnh tụ Tối cao Khamenei đi làm một cuộc cách mạng thật, đó là thanh lọc hàng ngũ các Giáo chủ theo tiêu chuẩn cầm kiệm liêm chính hầu tìm lại sự trong sáng ban đầu của cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Phản ứng bên trong vì vậy là một vụ khủng hoảng chính trị trong hàng giáo phẩm và các giáo chủ chia thành hai phe, cả hai đều viện dẫn lý tưởng cách mạng 1979. Ahmadinejad cũng chỉ là con cờ hay kẻ cầm cờ chạy hiệu trong trận đấu tranh nội bộ này.
Quần chúng ở dưới thì đã chán ngán các cụ và cả hai phe. Nhưng họ chưa nói gì đến một cuộc cách mạng dân chủ, theo lối suy luận của truyền thông quốc tế. Những người biểu tình bất mãn với hiện tại và sự gian lận quá trắng trợn. Thành phần khá giả và lớp trẻ thì mong muốn có nhiều tự do trong một chế độ minh bạch hơn. Khi biểu tình, họ cố in khẩu hiệu bằng Anh ngữ thì cũng để thế giới biết đến nguyện vọng của mình.
Đâm ra, người dân có thể là trọng tài, hoặc nạn nhân, của cuộc chiến ở trên thượng tầng. Nhiều phần sẽ là nạn nhân trước khi mọi chuyện đều tuột khỏi tầm kiểm soát của những kẻ trong cuộc.
***
TỌA SƠN QUAN HỔ ĐẤU
Bây giờ, nếu quan sát từ bên ngoài, Hoa Kỳ của Obama hay các nước Tây phương nói chung có thể làm gì với tình hình Iran"
Trong vụ tranh chấp giữa Khamenei và Rafsanjani qua trung gian của hai nhân vật nổi ở ngoài đấu trường là Ahmadinejad và Mousavi, người ta thấy cả hai phe không có nhiều khác biệt về chánh sách đối ngoại. Họ cùng chủ trương xúc tiến kế hoạch nguyên tử và bành trướng thế lực của Iran. Trong mục tiêu ấy, phe Rafsanjani thì có vẻ ăn nói khôn khéo hơn - tính chất thực tiễn của bản chất bảo thủ - chứ hoàn toàn không có chủ trương hoà giải như Obama đã mơ ước huyền. Vì vậy, đây chỉ là chuyện ông Ninh đụng ông Nang, một đồng một cốt đều chơi trò phù thủy.
Nhưng Obama đã phạm sai lầm ấu trĩ khi nói thẳng ra điều đó ngay từ ngày đầu tiên, rằng Ahamdinejad và Mousavi thì chẳng khác gì nhau! Nếu đã ngồi trên núi để xem hai hổ đấu, với kết quả sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của mình, thì đừng nên phát biểu như vậy vì trở thành đối tượng tấn công của cả hai hổ. Quả nhiên là Mỹ bị cả Ahmadinejad lẫn Mousavi cùng đả kích.
Đáng lẽ Obama phải ngả theo... lực lượng thứ ba, là quần chúng, nghĩa là lên tiếng bênh vực một cách chung chung cái quyền tự do lên tiếng của dân Iran. Và ngầm thủ vai đốc phủ xúi!
Bây giờ, sau khi Obama lỡ dịp - và bị phe bảo thủ bên đảng Cộng Hoà phê phán nặng nề - ông có thể làm gì"
Nhìn từ giác độ quyền lợi của Mỹ - và của các nước Âu Châu nói chung - Iran sở dĩ là vấn đề vì hai chuyện: thứ nhất là muốn chế tạo võ khí nguyên tử và Ahmadinejad còn hăm là sẽ sử dụng để xoá sổ Israel, và thứ hai là yểm trợ các lực lượng khủng bố như Hamas tại Israel và Hezbollah tại Lebanon. Cả hai phe trong cuộc tại Iran đều chủ trương xúc tiến hai việc đó, khác biệt nếu có thì chỉ bằng sợi tóc. Khác biệt chỉ có là về chánh sách nội trị và kinh tế, nhưng đây là chuyện của họ và của dân Iran.
Nhìn từ giác độ quyền lợi của Iran, hai phe Giáo chủ đều muốn bảo vệ chế độ và bành trướng ảnh hưởng ra ngoài để khỏi bị tấn công, như đã từng bị Iraq tấn công năm 1981. Bây giờ, họ thấy các đơn vị Hoa Kỳ đang có mặt tại hai nước lân bang Đông và Tây, tại cả Afghanistan và Iraq.
Vì vậy, họ càng muốn chế tạo võ khí nguyên tử, hoặc ít ra là gây ấn tượng rằng sắp có võ khí nguyên tử. Đó là tờ giấy bảo hiểm an toàn cho sự tồn tại của chế độ, như Bắc Hàn đã và đang minh chứng.
Nhưng, trong trò thau cáy nhức tim ấy, cả hai phe Giáo chủ đều biết là nếu già néo thì có khi đứt dây. Sắp có võ khí nguyên tử thì ai cũng ngại nên đòi gặp gỡ để can gián và sẵn sàng đổi chác, mnua chuộc. Chứ đã có võ khí nguyên tử và lại có khả năng bắn qua xứ khác thì Israel sẽ tiên hạ thủ...
Hồ sơ thứ hai là chuyện yểm trợ khủng bố. Các Giáo chủ ở cả hai phe đều muốn có cánh tay nối dài qua Israel, Lebanon hay cả Syria là để can gián Hoa Kỳ và Israel. Nếu Iran bị Mỹ hay Israel tấn công bằng chính trị hay quân sự, thì đám âm binh Hamas và Hezbollah hoặc các nhóm Shia quá khích sẽ làm loạn tại Israel, Lebanon và nhất là tại Iraq.
Muốn giải quyết hai mối họa ấy - võ khí nguyên tử và khủng bố - Hoa Kỳ và các nước sẽ phải tôn trọng Iran và xin thương thảo. Trước hết là cam kết không can thiệp vào nội tình Iran, vào các sắc tộc thiểu số đang sống tập trung trên núi ở các vùng biên vực.
Vì bản chất chủ hòa, thiên tả và ngây thơ, Obama đã chìa tay trước với Tehran và thậm chí còn viện trợ cho Hamas trong Dải Gaza của Israel và bị nhổ vào tay. Trong khi truyền thông cũng rất nông cạn của Mỹ lại cổ võ cho một cuộc cách mạng dân chủ chưa thể có tại Iran là điều rất đáng sợ cho các Giáo chủ. Không chỉ đáng sợ mà còn bất lợi cho vây cánh của Giáo chủ Rafsanjani: họ muốn đấu tranh trong lòng chế độ và lật đổ Ahamdinejad để bảo vệ chế độ, chứ không để xây dựng dân chủ!
Càng cổ võ cho dân chủ là càng giúp cho phe Khamenei-Ahmadienjad thắng thế... và càng khiến dân chúng Iran bị tàn sát. Tái diễn một vụ Thiên an môn nữa là điều dại dột.
Trong hoàn cảnh ấy, Tổng thống Obama có thể làm gì"
Đi lòng vòng mãi, ông sẽ xỏ chân vào đôi giày của vị tiền nhiệm: làm như Bush.
Nghĩa là vẫn kín đáo mở ra các ngả tiếp xúc cấp thấp ở bên dưới, là chuyện đã xảy ra bốn lần trong hai năm 2007 và 2008. Trong khi ấy, vẫn mạnh miệng phê phán tính chất phiêu lưu của chế độ và bắn tiếng là có khi sẽ không thể kiểm soát được phản ứng của Israel. Trong nhiều năm liền, Hoa Kỳ đã ăn nói theo kiểu nước đôi như vậy, vừa dọa vừa dụ, với sự phối hợp cùng các nước Âu Châu như Anh, Pháp, Đức. Chính là lối đấu vật vừa kéo vừa đẩy như vậy mới giúp cho dân chúng Iran thấy ra một tương lai khác, một giải pháp khác.
Bây giờ, Hoa Kỳ cũng không thể làm khác, nhưng với một lợi thế cao hơn là vì lãnh đạo Tehran đang bị khủng hoảng. Còn trò giang tay đón nhận Iran theo kiểu mộng du của Obama thì đã hết linh!
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình