1. Các tài khoản chính thức của chính quyền Trump liên tục đăng tải các ‘meme’, hình ảnh do AI tạo ra và dùng giọng điệu chế giễu trên mạng xã hội. Ảnh chụp lại từ trang mạng xã hội của WhiteHouse. 2. Một ‘meme’ của Bạch Ốc hồi tháng Bảy, quảng bá trung tâm giam giữ di dân trong vùng đầm lầy Everglades ở Florida, nơi giới chức đặt tên là “Alcatraz Cá Sấu.”
Trong nhiều tháng qua, các tài khoản chính thức của Bạch Ốc và Bộ Nội An trên mạng X liên tục tung ra hình ảnh và video (meme) bất nhã: từ ảnh ghép kèm âm thanh chế giễu, những đoạn đăng kiểu TikTok, đến tranh vẽ bằng trí tuệ nhân tạo. Đây không phải trò vui của vài nhân viên rảnh rỗi, mà là một chiến dịch có chủ ý, lặp đi lặp lại, như muốn răn đe: ai mới thực sự được coi là người Mỹ. Trang NPR ngày 18 tháng 8 nhận định: “Các tài khoản chính thức của chính quyền Trump đang khai thác đủ kiểu 'meme', dùng hình ảnh AI với giọng điệu đầy thách thức trong các bài đăng tràn ngập mạng xã hội.”
Những “meme” đó khiến người xem không khỏi rùng mình. Một chính quyền đem hình “Alcatraz cá sấu” giữa đầm lầy Everglades ra khoe, gọi đó là trại giam di dân — quảng bá chẳng khác gì khu vui chơi. Họ dựng video với nhạc TikTok, cảnh biên phòng rọi đèn tuần tra trong đêm, kèm chú thích trâng tráo: “Bạn không nhìn lầm.” Rồi tung clip “ASMR: chuyến bay trục xuất,” nơi tiếng xích sắt vang lên như bản nhạc ‘ru ngủ’. Khi xiềng xích thành nhạc nền, thì bi kịch biến thành tiết mục giải trí. Dân biểu cộng hòa Nancy Mace của South Carolina lên Fox News nói thẳng: “Tôi phải nói thật — một trong những thứ tôi khoái xem nhất trên YouTube gần đây là… các phiên tòa có những người nhập cư bất hợp pháp, và ICE xuất hiện lôi cổ họ ra khỏi tòa rồi trục xuất.” Thế là dưới tay chính quyền Trump, cảnh bắt bớ đã được nâng lên thành một dạng rạp xiếc chính trị — trò tiêu khiển cho cả đám đông lẫn giới chính khách.
Một bức ‘meme’ khác lấy cảnh một phụ nữ Dominica bật khóc khi bị ICE bắt, rồi chuyển thể thành phong cách phim Miyazaki — biến bi kịch thành một màn hí họa để phát tán như đoạn phim giải trí. Khi dư luận phẫn nộ, Phó giám đốc truyền thông Bạch Ốc Kaelan Dorr lạnh lùng đáp: “The arrests will continue. The memes will continue.” (Bắt bớ sẽ còn tiếp tục, và meme cũng sẽ tiếp tục). Một câu ném ra như tát vào mặt công luận, phơi bày trọn vẹn tinh thần chiến dịch: biến trục xuất thành trò đùa nối tiếp trò đùa, thách thức lương tri, coi phản đối chỉ là tiếng ồn bên lề.
Bức tranh “American Progress” năm 1872 của John Gast gắn liền với khái niệm “sứ mệnh khai hóa” (manifest destiny) ở thế kỷ 19 — diễn tả niềm tin những người di dân da trắng được Thượng Đế giao sứ mệnh bành trướng khắp lục địa.
Cách họ chọn biểu tượng lịch sử còn đáng lo ngại hơn. Bộ Nội An lấy cả bức tranh “American Progress” năm 1872 ra treo cao. Tranh vẽ một phụ nữ da trắng choàng áo dài trắng bay lơ lửng dẫn đầu đám di dân đi về phương Tây, trong khi thổ dân và đàn trâu bị đẩy lùi ra xa, được đăng kèm chú thích: “Một di sản đáng tự hào, một quê hương đáng bảo vệ.” Đây vốn là biểu tượng của thuyết “sứ mệnh khai hóa,” học thuyết biện minh cho việc da trắng chiếm đất, xua đuổi người bản địa. Khi chính quyền đem hình ảnh này ra ca ngợi, thì thông điệp đã rõ: nước Mỹ thuộc về người da trắng. Bị chất vấn, phát ngôn viên DHS Tricia McLaughlin đáp gọn: “Deranged and delusional.” (Điên rồ và hoang tưởng). Rồi bà nói thêm: nếu báo chí cần học lịch sử, chính quyền sẵn sàng gửi sách giáo khoa.
Cùng lúc đó, Bộ Nội An tung chiến dịch tuyển 10.000 nhân viên ICE, ngân sách rót từ luật giảm thuế nhà giàu và cắt chi tiêu an sinh xã hội của Trump. Trên mạng tràn ngập áp-phích kiểu Uncle Sam, tranh vẽ ái quốc, video bố ráp. Khẩu hiệu thì đủ cả: “Save America” (Cứu nước Mỹ), “Secure the Golden Age” (Giữ vững Thời Hoàng Kim), “Protect. Serve. Deport.” (Bảo vệ. Phục vụ. Trục xuất). Heidi Beirich, đồng sáng lập Dự án Toàn cầu Chống Hận thù và Cực đoan, chỉ rõ: những hình ảnh đó kể lại câu chuyện “chúng ta từng có một nền văn minh da trắng huy hoàng, nhưng nay bị phá nát bởi những kẻ không thuộc về xứ sở này — những người không phải da trắng.” Thông điệp gieo thẳng vào đầu công chúng: “bọn đó là lũ xâm lược, phải bị đánh lui bằng quân lực, lôi ra đường, nhét lên xe, trục xuất — nếu muốn nền văn hóa da trắng còn sống sót.”
Để khoác thêm lớp áo “thiêng liêng,” Bộ Nội An còn viện cả Kinh Thánh. Một video quay cảnh đặc nhiệm biên phòng vũ trang đầy súng ống, chữ chạy trên màn hình: “‘The Wicked Flee When No Man Pursueth; But the Righteous Are Bold as A Lion.’ — Proverbs 28:1.” (Kẻ Xấu Bỏ Chạy Khi Chẳng Ai Đuổi, Nhưng Người Công Chính Mạnh Mẽ Như Sư Tử). Lời nhắn kèm theo: “Gửi những người nhập cư bất hợp pháp phạm tội ở Mỹ… Bóng tối sẽ không còn là đồng minh của các ngươi.” Đây không còn là chính sách, mà là một bản tuyên chiến khoác áo niềm tin tôn giáo: dựng biên giới thành chiến trường đạo giáo, biến kẻ nhập cư thành ma quỷ, đẩy chính sách di trú thành trò “thánh chiến.” Như những cuộc Thập Tự Chinh từng để lại vết máu loang trên bản đồ châu Âu, thứ tuyên truyền này gieo ảo tưởng công lý và kêu gọi chiến binh “tử vì đạo”, và nhân phẩm con người lại bị đẩy xuống làm vật tế thần cho quyền lực thượng đẳng.
Cụm từ “Which way, American man?” (Người Mỹ sẽ đi đường nào?) vay mượn tựa cuốn sách năm 1978 “Which Way Western Man?” (Người da trắng phương Tây sẽ đi đường nào?) của William Gayley Simpson, một phần tử chủ nghĩa dân tộc da trắng
Chính quyền Trump còn tràn sang cả YouTube và truyền hình, rót gần 600 nghìn đô-la vào quảng cáo, kể cả ở Mexico, để ép di dân ‘tự nguyện’ rời Mỹ và dọa án nặng nếu quay lại. Họ thuê công ty truyền thông thiên Cộng hòa điều khiển chiến dịch 200 triệu Mỹ kim, phát trên Fox News và khắp các thành phố lớn, vẽ hình Trump như quốc trưởng, khẩu hiệu trục xuất nhan nhản. Chưa đủ, họ tung thêm ứng dụng CBP Home, gọi là ‘tự trục xuất’ — như thể có thể giải quyết “những người khốn khổ” này bằng một nút bấm. Đây không chỉ là quản lý biên giới, mà là tham vọng dựng cả một nền văn hóa trục xuất, nơi sự tàn nhẫn được đóng gói, quảng bá và rao bán như hàng tiêu dùng.
Bên cạnh đó, chính quyền biến mạng xã hội thành cây gậy quật báo chí. Tài khoản DHS trên X gắn nhãn ‘FAKE NEWS’ cho bất kỳ bài nào họ không ưa, còn các phóng sự về chính sách di dân thì bị chụp mũ là ‘chuyện than vãn bịa đặt’. Nhân viên truyền thông của Bạch Ốc không ngại chỉ mặt gọi tên từng tờ báo để mạt sát công khai. Chính quyền lập hẳn một danh sách hơn 100 ‘kẻ thù của nhân dân’ — từ Liz Cheney, Anthony Fauci, John Bolton cho tới Letitia James, Bộ trưởng Tư pháp New York. Từng người, từng người một bị lôi ra giễu cợt, như thể bêu tên kẻ thù là tiết mục giải trí quốc gia.
Có người cho rằng đây chỉ là trò đùa trên mạng, chẳng đáng bận tâm. Nhưng đây là kịch bản được cả chính quyền dựng nên, với đủ quyền lực trong tay. Một chính quyền biết rõ rằng cười nhạo nỗi đau sẽ khiến người phản đối nghẹn giọng, còn người ủng hộ thì khoái trá. Đó không chỉ là tuyên truyền, mà là bêu riếu tập thể, làm đám đông hả hê mà quên đi sự độc ác của chính mình — hệt như những màn đấu tố và bêu riếu công khai cộng sản từng dựng lên để rèn thói quen tàn nhẫn cho quần chúng. Điều rùng rợn hơn cả là sự ngang nhiên: họ không giấu, mà khoe ra như huân chương kết nạp đảng.
Người Việt tị nạn chúng ta từng biết sức nặng của hình ảnh khi Cộng Sản dựng lên những màn đấu tố hay những buổi họp bêu rếu cấp phường xã. Một tấm hình thuyền nhân lênh đênh từng làm cả thế giới động lòng - nhưng nếu hôm nay, chính phủ Mỹ lấy hình đó biến thành ‘meme’, gắn nhạc vui, hạ thấp nhân phẩm bằng những hình ảnh hiếp dâm tập thể trên tàu, ghi chú “chuyến đi miễn phí một chiều của đám người cùng khổ,” thì ký ức nào còn nguyên vẹn? Trò đùa khi lặp đi lặp lại sẽ hóa thành sự thật chính trị. Từ bức tranh cổ động thời phát-xít đến áp-phích đỏ của thế kỷ trước, nghệ thuật tuyên truyền luôn đi trước một bước để gieo vào đầu dân chúng ý niệm ai thuộc về xứ sở này và ai không xứng đáng làm công dân đồng hạng.
Chúng ta, một cộng đồng di dân tị nạn đến Hoa Kỳ vì chạy trốn áp bức, hiểu rõ hơn ai hết. Hôm nay họ chế giễu hình ảnh một người mẹ da nâu bị còng tay bứt khỏi đàn con, ngày mai họ có thể chế giễu chính ký ức vượt biển của chúng ta. Và khi tiếng cười ấy vang rền, thì mọi phản đối sẽ bị lấn át, bị nhấn chìm trong làn sóng hả hê của đám đông.
Tị nạn không bao giờ chỉ là chuyện của quá khứ. Nó là lời cảnh báo sống động: bất cứ khi nào quyền lực biến sự tàn nhẫn thành trò chơi, thì nhân phẩm bị chà đạp. Và khi nỗi đau con người bị hạ thấp thành một trò hề tập thể, thì quốc gia ấy đã bước vào quỹ đạo suy tàn — không phải vì di dân, mà vì tự đánh mất linh hồn mình.
Trong Letter from Birmingham Jail (1963), Martin Luther King Jr. viết: ‘Thế hệ này sẽ phải sám hối, không chỉ vì lời nói cay độc và hành động của kẻ ác, mà còn vì sự im lặng kinh khủng của những người lương thiện.’ Chúng ta, những người từng được nước Mỹ cưu mang trong cơn khốn cùng, có bổn phận phải lên tiếng để bảo vệ những người đang bị đẩy vào cuộc vui tàn nhẫn ấy.
Im lặng không chỉ là bội bạc với quá khứ, mà còn là đồng lõa với một nền chính trị muốn biến sự độc ác thành văn hóa.
Nina HB Lê
Chú thích & tham khảo:
* Meme: ảnh chế lan truyền trên mạng. Từ gốc ‘meme’ xuất phát từ nhà sinh học Richard Dawkins (1976) trong sách The Selfish Gene, dùng để chỉ “đơn vị văn hóa được truyền bá như gen.” Về sau, trên internet, nó biến nghĩa thành: hình chế, câu chế, thứ được người dùng lặp lại, nhại lại, chia sẻ cho nhau.
- Jude Joffe-Block, Shannon Bond, What’s behind the Trump administration’s immigration memes?, NPR, 18/8/2025.
- The Trump Administration Is Using Memes to Turn Mass Deportation Into One Big Joke, Wired, 2025.
- Inside the White House’s new media strategy to promote Trump as “KING”, Washington Post, 2025.
- How the White House hired Republican political firms to launch an anti-migrant ad campaign, AP News, 2025.
- The US Has Spent Over $500,000 on YouTube Ads to Discourage Irregular Migration, Wired, 2025.
- US launches “self-deport” app CBP Home, The Guardian, 2025.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình