Những Ca Khúc Mồ Côi – AI

1.Nhạc Trịnh Công Soạn.

Nếu có ai nói, nhạc của Trịnh Công Soạn giống như nhạc Trịnh Công Sơn, đôi bài nghe còn ác liệt hơn. Chắc bạn sẽ không tin. Tôi cũng không tin, cho đến khi tôi nghe được một số ca khúc của Trịnh Công Soạn, quả thật là như vậy. Tôi nghĩ, nếu anh này dứt bỏ dòng nhạc Trịnh cũ mà khai phá dòng nhạc Trịnh mới, thì chắc anh sẽ thành công.

Người viết lách thì tính hay tò mò và mến mộ tài năng, tôi dọ hỏi người quen và nhất là những ca sĩ trẻ mong được nổi bật, đã tranh nhau khởi sự hát nhạc của Soạn. Cuối cùng, tôi cũng tìm đến được nhà anh. Gõ cửa. Mở.

- Cho tôi hỏi thăm có phải nhà của anh Soạn không?

- Dạ đúng rồi chú, cháu là Soạn đây.

Trông anh vào khoảng tuổi 18, trẻ hơn con gái út của tôi 20 tuổi.

- Anh là Trịnh Công Soạn?

- Dạ không. Cháu là Nguyễn Văn Soạn.

- À, anh có bết anh Trịnh Công Soạn Không?

- Dạ biết.

- Anh có thể cho tôi xin địa chỉ hoặc điện thoại không?

- Dạ, Trịnh Công Soạn ở đây. Mời chú vào.

Căn phòng bừa bộn và thiếu ánh sáng. Tôi cố nhìn quanh, xem thử Soạn ở đâu.

- Đây chú. Anh Văn Soạn chỉ về phía trong, tôi thấy một cái bàn nhỏ và hai cái ghế, lù mù, bên ngoài xế chiều.

Trong những năm gần đây, âm nhạc đã trải qua một cuộc lột da kỳ quái đến mức nếu Mozart sống lại chắc ông sẽ đòi quay về cõi chết để không phải chứng kiến cảnh “một cú Enter” có thể tạo ra điều mà ông phải mất cả tuổi thanh xuân để làm. Cái thời mà bài hát là con của cảm xúc, là hậu duệ của những đêm trăn trở, của tiếng thở dài, của mùi mưa, của cái giằng co giữa hiện sinh và thực tại, của những lúc mê sảng vì thất tình—tất cả đã dần biến thành bảo tàng.

Âm nhạc hôm nay có thể sinh ra từ bộ máy lạnh như đá, không có mẹ, không cha, không có nhạc sĩ mang thai rồi một hôm cảm xúc ra đời. Giờ đây, tất cả chỉ cần một dòng lệnh, vài giây tính toán, và một file .wav mới toanh rơi ra như sản phẩm dây chuyền. Chưa bao giờ sáng tạo lại… dễ dàng hơn cả đánh răng.

Trên mặt bàn là một số máy móc, chủ yếu là máy vi tính và dàn loa.

- Tại sao anh lại đặt tên là Trịnh Công Soạn?

- Dạ, tại ai cũng thích nghe nhạc Trịnh, ca tụng Trịnh Công Sơn là thiên tài, trăm năm mới có một. Nên cháu chó Ai làm nhạc Trịnh, cho phép AI pha chế thêm một chút, nhất là phần phối khí và giọng hát thì ăn đứt.  

Chỉ một trò nghịch ngợm, vô tình chứng minh một vấn đề "khẩn trương" cho nhạc sĩ, ca sĩ và những nhạc sĩ hòa âm, phối khí…

Tôi không chống AI. Tôi cũng không sùng bái AI. Tôi chỉ quan sát sự đời bằng cái mắt vừa tỉnh vừa mờ, và nhận thấy hoàn cảnh hiện nay giống như một vở hài kịch triết học: con người tạo ra công cụ để phục vụ cảm xúc mình, nhưng công cụ lại sản xuất cảm xúc nhanh đến mức con người không kịp thở nói chi đến… cảm. Cái vòng xoáy này vừa buồn cười vừa buồn bã, như cảnh một nhà thơ ngồi đọc thơ của AI, gật gù khen “cũng được”, rồi khóc một chút vì nhận ra nó… cũng được thật. Nhưng rồi lại muốn cười vì không biết mình khóc thật hay thần kinh của mình đang vấp với “ảo thuật” của thời đại.

Câu chuyện AI sáng tác âm nhạc thực ra không bắt đầu từ khoảnh khắc AI cất tiếng hát, mà bắt đầu từ khi loài người quá lười cảm xúc. Đúng, lười cảm xúc. Bạn thử nghĩ, lần cuối cùng mà bạn thật sụ xúc động vì âm nhạc là lúc nào?

Nghệ sĩ ngày xưa chấp nhận đau để tạo ra cái đẹp. Nghệ sĩ ngày nay đôi khi chỉ muốn tạo ra cái đẹp mà không cần đau. Còn AI thì chẳng biết đau là gì, nên nó tạo ra cái đẹp theo xác suất, theo thống kê, theo logic của dữ liệu, giống như nấu ăn bằng công thức số lượng định sẵn thay vì bằng khẩu vị. Kết quả là các bài hát AI nghe đủ đầy, đủ hợp lý, đủ du dương, nhưng thiếu cái vị khó tả mà người Việt hay nói “nó có cái hồn”. Nhưng khổ ơi, có ai thấy cái hồn nhạc lần nào chưa? ở đâu?

Để hiểu vì sao AI viết nhạc nhanh hơn nhạc sĩ uống hết ly cà phê, cần xem cấu trúc sáng tác của AI đơn giản đến mức tàn nhẫn. Con người cần mở lòng, AI chỉ cần mở model. Con người cần kinh nghiệm sống, AI cần dữ liệu. Con người cần tâm trạng, AI chỉ cần RAM. Một bài hát ra đời khi người dùng gõ: “Viết cho tôi bài ballad buồn, có đoạn cao trào, chủ đề chia tay nhưng văn minh, hợp âm kiểu Á Đông, melody bắt tai, giọng giống nhạc Trịnh nhưng buồn hơn.” Thế là AI biến câu lệnh ấy thành bản đồ tần số, bóc tách hàng triệu bài hát tương tự, trộn lại thành một thứ mới mà thật ra không mới, nhưng đủ giống cái mới để người nghe… tưởng vậy.

Cái hài nằm ở chỗ AI không có trái tim, vậy mà nó mô phỏng trái tim khá tốt. Thậm chí, nó còn không hiểu buồn là gì, nhưng nó biết bài buồn dùng hợp âm nào, dùng từ gì, nhịp bao nhiêu, crescendo ở đâu. Nó không biết rung động, nhưng tạo âm thanh khiến người khác rung động. Nó không biết nhớ ai, nhưng nó viết lời bài hát “Anh nhớ em như trời nhớ biển” nhanh hơn bất kỳ người đang nhớ thật. Nỗi buồn thật thì chậm. Nỗi buồn của AI thì rất nhanh. Nhanh đến mức đáng nghi. Rồi AI hát, trời đất ơi, chị tôi nói, ca sĩ nào mà hát thấp thì thiệt thấp rồi lên cao thì cao vút. Phát âm chuẩn 100%, ngân đúng nhịp. Chỗ này hát khàn khàn nghe qua đã. 10 điểm trên 10.

Nhiều người lo rằng AI sẽ giết chết âm nhạc. Tôi thì không nghĩ vậy. Âm nhạc thuộc về nhu cầu biểu đạt, mà biểu đạt chân thật thì AI không làm được. Thứ AI làm được chỉ là hình thức của biểu đạt. Nó giống như viết chữ đẹp mà không hiểu nghĩa, hoặc mặc đồ sang nhưng không biết vì sao phải sang. Nó tạo ra hình thức rất mượt, nhưng không có trải nghiệm sống, nghĩa là nó không có ký ức để cất tiếng nói. Nó chỉ cất tiếng nói dựa trên ký ức của thiên hạ. Sự vay mượn ấy khiến bài hát AI trơn tru, nhưng vô trùng. Mọi thứ sạch đến mức người nghe không cần mang khẩu trang, vì chẳng bao giờ bị nhiễm… cảm xúc.

Cái ưu điểm rõ ràng nhất của AI là tốc độ và độ ngoan. Nó không bao giờ nói: “Em mệt”, “Hôm nay cảm hứng chưa đến”, “Anh thông cảm, trái tim em còn băng bó sau cuộc tình cũ.” AI không có cuộc tình cũ để lấy cớ. Nó chỉ có cuộc đời mới: đời của dữ liệu. Chỉ cần đủ pin và không quá nóng máy, AI có thể viết 100 bài hát cho bạn trong 10 phút. Một nhạc sĩ thật, nếu viết nhanh quá, người đời sẽ nói: “Hời hợt”. AI viết nhanh không ai nói gì, vì chính người gõ lệnh đã hời hợt trước.

Tuy nhiên, cái khuyết điểm lớn nhất của AI là nó không biết “giọng” của mình. Nhạc sĩ thật có phong thái, có nét riêng, có những chỗ sai mà thành đúng, những chỗ lệch mà thành duyên. AI thì an toàn. Rất an toàn. Nó né hết những góc cạnh vốn làm nghệ sĩ trở thành nghệ sĩ. Một ca khúc AI thường nghe như thể đã nghe ở đâu đó, nhưng không nhớ chính xác. Nghe giống quá khứ nhưng lại không thuộc về ai. Nghe như kẻ không có quê. Nghe như người không có vùng ký ức. Một bài hát sinh ra mà không có phả hệ, không có cha mẹ, không có dòng máu cảm xúc, chỉ có dấu căn cước số: “Được tạo lúc 14:03:22 bởi model XYZ.” Tuy nhiên, hiện trường có quá nhiều người làm nhạc không có cảm xúc biểu đạt chân thật, không có trình độ thẩm thấu cái đẹp trong ca từ, trong hành nhạc, và trong sự yên tĩnh của tâm hồn. Vì vậy, khó đua lại AI.

Nhưng chúng ta vẫn nghe. Vì sao? Vì dễ nghe. Và vì cuộc sống quá đầy tiếng động, chúng ta không còn thời gian phân biệt đâu là tiếng lòng, đâu là tiếng logic. Một bài hát AI đôi khi làm ta rơi nước mắt không phải vì nó hay, mà vì ta quá mệt. Mệt đến mức bất kỳ thứ gì gợi lại cảm xúc cũng khiến ta mềm đi. Và đó là khoảnh khắc đáng báo động nhất: khi người nghe không còn phân biệt được cảm xúc do nghệ thuật tạo ra với cảm xúc do thuật toán gợi lên. Sự không có khả năng phân biệt này, chính là sự thất bại của sáng tác và thưởng ngoạn.

Đối với nghệ sĩ, AI giống như một tấm gương khiến họ phải đặt câu hỏi rất đau: “Cái gì trong tôi là thật? Cái gì trong tôi là mô phỏng? Cái gì trong tôi mà AI không thể thay thế?” Một số nhạc sĩ lo lắng. Một số buông xuôi. Một số tức giận. Nhưng cũng có người hiểu rằng đây là cơ hội để nghệ sĩ trở lại bản chất của sáng tạo: không phải viết bài hát “giống thị trường”, mà viết bài hát “giống chính mình đến mức thị trường không biết xếp vào đâu”. AI giỏi lặp lại cái đã có. Nhạc sĩ cần tạo ra cái chưa từng có.

Người nghe cũng thay đổi. Khi biết một bài hát có thể được tạo ra trong vài giây, họ trở nên tiêu thụ cảm xúc với tốc độ của máy quét mã vạch. Một bài hát nghe được nhưng không đọng lại nhiều. Một giai điệu hay nhưng không làm nhớ lâu. Một lời ca êm nhưng không làm day dứt. Nếu ngày xưa, âm nhạc giống như một bữa cơm gia đình, thì hôm nay nó giống thức ăn nhanh: tiện, rẻ, no, nhưng không để lại dấu vết văn hóa. AI tăng tốc độ cung cấp, còn con người thì đánh mất kỹ năng thưởng thức chậm. Thưởng thức chậm là khả năng nghe một bài hát đến lần thứ mười mới thấm. AI tạo ra bài hát khiến ta thấm ngay lần đầu, nhưng quên ngay sau đó. Như tin nhắn flash sale.

Điều đáng sợ nhất không phải là AI sáng tác được nhạc, mà là người ta không còn bận tâm nhạc từ đâu đến. Một thời đại mà nguồn gốc cảm xúc trở nên không quan trọng nữa. Cảm xúc thật hay mô phỏng? Không quan trọng. Miễn là tạm thời lấp chỗ trống. Trong khoảng vài phút.

Nhưng giữa bầu trời đầy bài hát sinh ra từ máy, vẫn có những người muốn nghe tiếng hát có căn cước. Tiếng hát có thể sai nốt, nhưng đúng nỗi lòng. Giai điệu có thể hụt hơi, nhưng chứa hơi thở thật. Lời ca có thể vụng về, nhưng vụng về này có ký ức. Có người. Có nỗi đau không sao rút gọn thành dòng lệnh.

Tôi tin rằng tương lai âm nhạc sẽ không chết vì AI. Âm nhạc sẽ chết nếu con người thôi cảm xúc. Và tôi cũng tin rằng AI không giết được cảm xúc. Nó chỉ làm cảm xúc loãng ra, như nước súp chan thêm nước lã. Nhưng khi bị loãng đủ lâu, người ta sẽ bắt đầu thèm đậm. Thèm một cái gì đó có độ mặn của đời sống, có cay của kinh nghiệm, có đắng của thất vọng, và có ngọt của hồi sinh—những thứ máy không có.

Nghệ sĩ tương lai sẽ không cạnh tranh với AI bằng tốc độ hay sự mượt mà. Họ sẽ cạnh tranh bằng sự bất thường. Sự dở một cách sang trọng. Sự điên một cách có phong cách. Sự vụn vỡ có ánh sáng. Sự lạc giọng mà làm người ta nhớ. AI không hiểu nổi sự lạc giọng có hồn. Nó chỉ chỉnh sai. Mà chỉnh phô đôi khi chính là giết cái duyên.

Cho nên, ca khúc không có khai sinh—hay tôi gọi vui là ca khúc “mồ côi”—sẽ sống song song với bài hát có mẹ. Một bên là sản phẩm nhanh, rẻ, tiện, trơn. Một bên là di sản cảm xúc chậm, đắt, khó, và bám lâu. Như ăn hambuger và ăn cơm sườn nướng. Con người sẽ nghe cả hai. Nhưng khi đêm xuống và tim muốn tìm nơi trú ẩn, người ta vẫn chọn thứ có hơi người. Hơi người không thể giả tạo. Đôi khi giả được một vài phút. Nhưng không giả được cả đời.

AI sáng tác nhạc là dấu mốc khiến cả giới nghệ sĩ phải xét lại chính mình. Nhưng nó cũng là tấm gương phản chiếu xã hội: một xã hội muốn cảm xúc nhanh, muốn nghệ thuật rẻ, muốn âm nhạc tiện, muốn cuộc đời khỏi phức tạp. Nhưng nghệ thuật sinh ra để phức tạp. Cảm xúc sinh ra để làm phiền. Nếu mất hai thứ đó, âm nhạc sẽ chỉ còn là hiệu ứng âm thanh để lấp khoảng trống.

Kết luận đơn giản: AI viết nhạc không có gì sai. Sai là khi chúng ta quên mất âm nhạc không phải là thứ để sản xuất, mà là thứ để sống cùng. Bản tình ca không có người mẹ vẫn có thể hay. Nhưng nó không thể thay thế bản tình ca có mẹ—người mẹ là trái tim, là máu, là ký ức, là sai lầm, là khoảng lặng, là giây phút nghệ sĩ không cố viết mà bị buộc phải viết. Và chính điều ấy làm âm nhạc trở thành nghệ thuật, không phải nội dung.

Khi mọi bài hát đều có thể được tạo bằng máy, thì bài hát có người tạo sẽ càng quý. Khi mọi cảm xúc đều có thể được mô phỏng, thì cảm xúc thật sẽ trở thành vàng ròng. Và khi một bản tình ca không có người mẹ khiến bạn rơi nước mắt, hãy nhớ rằng bạn khóc không phải vì bài hát sâu, mà vì trái tim bạn còn nguyên khả năng phản ứng với điều chưa từng có thật. Đó là điều khiến loài người vẫn còn hy vọng: chúng ta vẫn biết đau, và vẫn biết mỉm cười khi đau. Điều này, dù AI có cố gắng, cũng không bao giờ mô phỏng được.

Ngu Yên