Con người ở bất cứ nơi nào trên thế giới cũng có quyền được hạnh phúc và tạo ra hạnh phúc. Nó giống như dưới bầu trời có thể xảy ra trận không kích bất cứ lúc nào, dù ngày hay đêm, nhưng người Ukraine vẫn có thể khảy lên tiếng đàn Bandura. Một năm qua, ai trong chúng ta không mệt mỏi với những dòng chảy đầy bụi bặm, thoát ra từ một gánh xiếc nghiệp dư, mang theo những chất dơ của hận thù, ích kỷ, tham vọng, độc tài. Những ngày cuối cùng của năm 2025, hãy nói về Lửa Và Tro (Avatar: Fire and Ash), thưởng thức siêu phẩm giả tưởng của James Cameron, để cùng khép lại một năm ngộp thở của nước Mỹ, và cùng chiêm nghiệm một điều mà nước Mỹ đang cố tình lãng quên.
Gặp lại gia đình Jake
Lửa Và Tro, tức Avatar phần 3 của James Cameron, đến vào một thời điểm hỗn loạn trong lịch sử Mỹ. Bộ phim đi sâu vào nỗi buồn, sự trả thù và xung đột leo thang ở hành tinh Pandora, nơi gia đình Jack Sully phải đối mặt không chỉ với sự xâm lược của loài người, mà còn với Mangkwan, Tộc Tro (Ash People) – cũng là bộ tộc Na'vi nhưng hung hãn, đại diện cho cơn thịnh nộ của lửa và hậu quả để lại là tro tàn.
Họ là bộ tộc Na’vi, những người khổng lồ có màu da xanh da trời, cơ thể dẻo dai như loài mèo, sống ở hành tinh Pandora rất xa với loài người. Bím tóc, cũng là đuôi của họ, cho họ quyền lực kết nối với thiên nhiên và với nhau.
Người xem gặp lại Jake Sully và vợ anh, Neytiri. Cả hai đều “xanh” hơn phần 2. Họ buồn hơn vì mất con trai, Neteyam, người đã hy sinh trong cuộc xâm lược tàn bạo của loài người nhằm đánh chiếm Pandora. Jake Sully vốn là một chiến binh Thủy Quân Lục Chiến. Anh quyết định ở lại vĩnh viễn trong cơ thể Na'vi “avatar” của mình, dẫn dắt bộ tộc Na’vi chạy trốn cuộc khai thác tài nguyên của Cơ quan Phát triển Tài nguyên (RDA). Jake cùng gia đình đã tìm nơi trú ẩn ở đại dương thuộc hành tinh Pandora. Tại vùng đất mới, họ hòa nhập với bộ tộc Metkayina, bay lượn trên lưng những con thằn lằn khổng lồ, rực rỡ, lặn sâu xuống biển bằng cách cưỡi lên lưng cá, rẽ sóng lao đi như tên bắn.
Đau buồn vì mất con trai Neteyam, Neytiri, người bạn đời dũng cảm của Jake, nuôi dưỡng lòng thù hận không nguôi với loài người, vì sự tham lam không đáy của họ mà con trai cô đã chết. Cuộc chiến lần này không chỉ với loài người, mà vùng đất Metkayina còn bị phục kích bởi Mangkwan, hay còn gọi là Tộc Tro Tàn, một bộ tộc Na'vi do Varang, một nữ bạo chúa lãnh đạo. Những “Na'vi lửa” này từ chối hòa hợp với tinh thần của Eywa – Mẹ Thiên Nhiên – ôm lấy bản chất hung hăng thích thống trị. Họ chọn cướp bóc, tiêu diệt để mang về chiến lợi phẩm, tàn sát kẻ thù trong một cơn lửa giận dữ.
Gia đình của Jake Sully trong Lửa Và Tro có thêm Spider, một cậu bé của thế giới loài người, thích tự do, vui chơi, tốt bụng. Cậu mau chóng hòa nhập cùng các bạn Na’vi nhưng vì là loài người nên không thể hít thở bầu khí quyển Pandora nên luôn phải đeo mặt nạ oxy. Spider là con trai ruột của đại tá Miles Quaritch, kẻ thù đã chết của Jake. Tuy nhiên, ý thức của Quaritch được cấy vào một cơ thể Na’vi mạnh mẽ. Quaritch 2.0 quyết tâm trả thù Jake. Hắn bắt tay với Tộc Tro, những kẻ muốn tiêu diệt Eywa và đốt cháy mọi thứ. Để có thêm sức mạnh, Quaritch cung cấp súng đạn của quân đội cho người Tộc Tro Tàn, dạy họ sử dụng vũ khí. Lửa được tiếp thêm lửa.
Bản năng sinh tồn
Trong Avatar, 1, 2 và đặc biệt là 3, rõ ràng chỉ có một kiểu di cư được cho là hợp pháp: di cư của kẻ mạnh. Con người dùng khoa học kỹ thuật tối tân để vượt qua các thiên hà, không phải vì họ tuyệt vọng muốn tìm chốn an cư, mà vì họ tin họ có quyền.
Sự hiện diện của họ trên Pandora là như thế. Quân đội loài người mang theo căn cứ, vũ khí, bản đồ quy hoạch, và cả sự tàn ác. Rừng bị biến thành tọa độ tiêu diệt. Biển bị biến thành trung tâm nghiên cứu. Tất cả sự sống ở hành tinh khác đều bị biến thành giá trị khai thác và nghiên cứu.
Ngược lại, người Na’vi, chủ của mảnh đất ấy, lại bị coi là chướng ngại vật. Sự gắn bó của họ với đất đai bị xem là bất hợp pháp. Họ từ chối rời đi sẽ bị coi là khiêu khích, bất tuân.
Đâu đó ở Pandora trong Avatar của James Cameron, có một cách vận hành như nước Mỹ đang đối với người nhập cư. Kẻ mạnh, giàu có, di chuyển đến vùng đất hứa được gọi là toàn cầu hóa, làm cho quốc gia vĩ đại. Chuyến đi của người nghèo bị gọi là xâm lược, là tội phạm cần trừ khử.
Khi những chiến binh da xanh va chạm với những kẻ xâm lược nhân danh loài người trên mặt trăng ngoài hành tinh Pandora, nó phản chiếu cuộc đấu tranh của nước Mỹ ngày nay với vấn đề nhập cư, cuộc chiến vì một cuộc sống tốt đẹp hơn. Những kẻ mạnh sử dụng quyền và lực để chống lại những người yếu thế. Cuộc tấn công đó được che đậy dưới lớp vỏ của sự tiến bộ.
Những sức mạnh vô song
Người Na’vi không chiến đấu vì họ cổ súy bạo lực. Họ chiến đấu vì nếu không làm vậy, họ sẽ biến mất, bị diệt vong. Đây là điểm chính của Avatar: kháng cự không bắt đầu từ ý thức hệ, mà từ mái nhà, từ trẻ em, từ ký ức.
James Cameron đã tinh tế đặt vào Avatar những chi tiết đời thường nhất để khắc họa một bức tranh hoàn mỹ về sức mạnh của con người. Trên chuyến bay tuyệt đẹp trên của bộ tộc Thương Nhân Phong (Tlim), là những buổi sinh hoạt gia đình ấm cúng. Quanh đóm lửa bập bùng, người Na’vi và người Tlim nhảy múa. Những đứa trẻ Kiri, Spider, Lo’ak, Tsireya nhảy múa ca hát. Trong đó, mối quan hệ gia đình, bạn bè, sự thủy chung, và lịch sử hình thành, tức quá khứ của chúng ta, chính là lớp vỏ vững chắc nhất để bảo vệ nơi mình sinh sống, chiến thắng kẻ xâm lược. Lo'ak, con trai Jake, có tình bạn trung thành với cá khổng lồ Tulkun Payakan từng bị ruồng bỏ. Tulkun đã thuyết phục những con cá voi cùng chiến đấu bảo vệ Pandora.
Loài người trong Avatar không phải là những kẻ xấu thuần túy. James Camero vẫn cho nhìn thấy ánh sáng trong bóng tối. Một số người, như nhà sinh học Ian Garvin, phản đối cuộc tàn sát. Quaritch, đại tá hồi sinh sau phần 2, dù hình thành một liên minh bất ổn với Varang, trang bị cho Tộc Tro Tàn đạn dược và súng phun lửa, làm mờ ranh giới giữa kẻ áp bức và người bị áp bức, đã “hồi sinh” lần nữa vào phút cuối, để cứu con trai, là Spider.
Gia đình, bộ tộc trong Avatar hình thành từ những người di cư, như Jack Sully, như Spider, như Kiri. Họ là một phần tạo nên sức bền của người Na'vi, mạnh mẽ qua sự giúp đỡ của Mẹ Thiên Nhiên Eywa. Kiri, Spider, kết nối với sức mạnh của Eywa, kêu gọi những động vật, thực vật của biển cả Metkayina chống lại cuộc tấn công của tàu RDA.
Dù Jake rất muốn giết Spider để loài người không còn truy đuổi bộ tộc của mình nữa, nhưng anh mau chóng nhận ra đó là sai lầm. Neytiri chấp nhận Spider như thành viên của gia đình, đó là lời kêu gọi sự đồng cảm thay vì chia rẽ. Kết thúc bộ phim, Spider có thể kết nối qua cây linh hồn, anh được chính thức bước vào bộ tộc Na’vi, đứng giữa vòng tay bảo vệ của người da xanh. Mẹ Thiên Nhiên Eywa chào đón Spider – đó là công lý, bình đẳng – để vượt qua ngọn lửa chinh phục.
Mẹ Thiên Nhiên Eywa là câu trả lời của Avatar trước mọi hình thức chinh phục của loài người. Quyền lực của Eywa không nằm ở vũ khí, mà ở kết nối quá khứ và hiện tại, dùng lịch sử để bảo vệ tương lai. Đó là lời nhắc nhở rằng những hệ thống phá hủy nền tảng của chính mình thì không thể tồn tại lâu dài. Đế chế nào cắt đứt sự sống để duy trì quyền lực cuối cùng cũng chỉ cai trị tro tàn.
‘Lửa Và Tro’ Khép Lại Nước Mỹ 2025
Chinh phục của loài người trong Avatar không chỉ là sức mạnh thô bạo, mà đó là chủ nghĩa đế quốc kinh tế, xóa sổ văn hóa và thao túng tâm lý. Mối tình rất đời của kẻ xâm lược Quaritch với Varang của Tộc Tro Tàn đã nhân hóa kẻ thù, cho thấy một liên minh hình thành trong vùng xám. Tương tự, chinh phục đất đai bản địa của Mỹ từng là các hiệp ước bị phá vỡ không phải luôn bằng đại bác. Lịch sử vẫn còn ghi rõ câu chuyện về những tấm chăn nhiễm bệnh đậu mùa đã được những người định cư châu Âu đưa cho người bản địa Mỹ. Vào những năm 1760, Anh và Pháp đang chiến đấu trong chiến tranh Pháp và Người Da Đỏ, và mỗi quốc gia đều thuê các bộ lạc bản địa tham gia vào phe của mình. Đại úy Simeon Ecuyer, một lính đánh thuê Thụy Sĩ, đã nghĩ ra ý tưởng tặng những tấm chăn từ những người vừa mắc bệnh đậu mùa cho các bộ lạc bản địa.
Ngày nay, điều này tiến hóa thành các hình thức tinh vi hơn. Các cuộc tranh luận nhập cư mô tả người di cư như gánh nặng kinh tế, bỏ qua đóng góp của họ cho lao động, sáng tạo và văn hóa. Cuộc chiến làm cho nước Mỹ tốt đẹp hơn bị bóp méo thành câu chuyện xâm lược.
James Cameron đã dệt nên một câu chuyện về di cư không phải là lựa chọn, mà là nhu cầu sống còn. Gia đình Jake Sully di cư qua các bộ tộc của Pandora, giống như những người nhập cư vượt biên giới ngày nay để tìm kiếm sự an toàn và cơ hội ở các quốc gia tiến bộ trên thế giới.
Nước Mỹ ngày nay thích tưởng tượng mình là một quốc gia bị người nhập cư xâm lược, mang đến điều xấu xa. Ngôn ngữ về “xâm lược” đã trở nên quen thuộc đến mức không còn bị chất vấn. Người ta nói về biên giới như chiến tuyến, về người di cư như mối đe dọa, về an ninh như cái cớ cho mọi hình thức bạo lực.
Câu chuyện của nước Mỹ, giống như của hành tinh Pandora xa xôi nào đó, là một câu chuyện về nỗi đau di cư và vết sẹo chinh phục. Nhưng khi các bộ tộc chiến đấu và Mẹ Thiên Nhiên chiến thắng, hy vọng vẫn tồn tại.
Bước vào năm 2026, giữa hỗn loạn chính trị, chúng ta có thể chọn đoàn kết thay vì chia rẽ, hòng tránh trở thành tro tàn của chính mình.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình