Chỉ có Quốc hội mới có thể ngăn chặn các cuộc chiến tranh tùy tiện không hồi kết. Nếu không, sau một đêm thức dậy, nước Mỹ rất có thể sẽ thấy một dòng tweet của Trump về một cuộc chiến khác. Và chúng ta, không mong muốn như Gregor Samsa, bỗng hóa thành những con côn trùng khổng lồ. (Minh họa: Việt Báo)
Tác phẩm Metamorphosis, tạm dịch Biến Dạng của Franz Kafka mở đầu bằng một trong những câu văn gây ám ảnh nhất trong văn học thế giới: khi Gregor Samsa thức dậy và phát hiện mình đã biến thành một con côn trùng khổng lồ. Không có lời cảnh báo, không có lời giải thích, không có sự chuẩn bị kịch tính nào. Cú sốc đến ngay lập tức – và đó là thiên tài của Kafka. Ông không dẫn dắt người đọc bước nhẹ nhàng vào cơn ác mộng của Gregor Samsa. Ông ném độc giả của ông thẳng vào đó, buộc chúng ta phải đối mặt với sự phi lý của sự tồn tại mà không có sự an ủi của logic hay lý trí.
Lịch sử? Giống nhưng khác
Vào những giờ đầu tiên của ngày 3 Tháng Giêng năm 2026, người dân thủ đô Caracas thức tỉnh không phải vì tiếng kêu quen thuộc của những đàn vẹt Macaw (Guacamayas) hoang dã, bay lượn tự do ngay trong lòng thành phố, hay đậu trên ban công chờ được ăn hạt hướng dương. Người Venezuela và cả thế giới nữa, bừng tỉnh vì tiếng bom kinh hoàng của quân đội trong cuộc không kích vào thành phố, bắt cóc vợ chồng tổng thống đương nhiệm của một quố gia có chủ quyền, đưa ông ta về New York, Mỹ để ra tòa về tội buôn bán ma túy.
Chỉ sau một đêm, nước Mỹ trở thành mối đe dọa cho những đồng minh lân cận, biến bạn thành thù. Chưa hết, “phòng tác chiến” được che chắn bởi những tấm vải đen dựng lên từ dinh thự Mar-a-lago trở thành trò cười cho thế giới. Đội ngũ “The-Gang-of-Trump” theo dõi và chỉ huy cuộc không kích với một màn hình bên cạnh, cho thấy họ đang theo dõi hoạt động của danh khoảng Twitter OSINTdefender.
Không phải nước Mỹ và thế giới chưa bao giờ nghĩ đến hành động quân sự trực tiếp chống lại tổng thống của chế độ độc tài Nicolás Maduro, mà vì những hạn chế đáng kể về pháp lý, hậu cần và ngoại giao. Rất nhiều các giáo sư, chuyên gia đã phân tích rõ, chi tiết về vấn đề này. Hoa Kỳ đã có một lịch sử lâu dài can thiệp để lật đổ hoặc bắt giữ các nhà lãnh đạo nước ngoài.
Vào ngày 20/12/1989, Bush đã phát biểu trước quốc dân, giải thích cuộc xâm lược là cần thiết để bảo vệ 35.000 người Mỹ ở Panama, bảo vệ dân chủ sau các cuộc bầu cử gian lận, và đưa Noriega ra công lý. Ông đã thông báo cho Quốc Hội vài giờ trước khi khai triển quân đội.
Chính quyền George H.W. Bush đã khởi động Operation Just Cause, khai triển 27.000 quân đến Panama. Noriega bị bắt, đưa đến Miami, xét xử và bị kết án 40 năm tù. Cơ sở pháp lý một phần dựa trên các hiệp ước về kênh đào Panama, cho phép sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ, và việc Noriega hủy bỏ kết quả bầu cử của Panama, mà Hoa Kỳ cho rằng đe dọa lợi ích của Mỹ. Chính quyền Bush cũng lập luận rằng các hoạt động buôn bán ma túy của Noriega là mối đe dọa đối với an ninh của Hoa Kỳ.
Kế đó là cuộc xâm lược Iraq năm 2003 và bắt giữ Saddam Hussein. Đó là một cuộc chiến tranh lật đổ chế độ toàn diện được Quốc Hội phê chuẩn và được biện minh theo Nghị quyết Iraq năm 2002.
Xa hơn nữa, sau vụ tấn công Trân Châu Cảng, Tổng Thống Franklin D. Roosevelt đã phát biểu trước Quốc Hội và yêu cầu Quốc Hội tuyên chiến với Nhật Bản.
Tôn ti, trật tự
“Quốc có quốc pháp, gia có gia quy.” Tất cả xã hội, dù lớn hay nhỏ, đều cần cấu trúc để hoạt động. Một gia đình không thể phát triển nếu mọi người phớt lờ các nguyên tắc gia đình. Một quốc gia sẽ rơi vào hỗn loạn khi các nhà lãnh đạo coi thường luật pháp đã được thiết lập. Cho dù đó một nguyên tắc do người Mẹ đặt ra trong bữa ăn tối hay một điều lệ trong Hiến Pháp của quốc gia, cũng cần được tôn trọng giữ cho mọi thứ trật tự, trừ khi có sự đồng thuận thay đổi.
Đây là sự khác biệt rất lớn giữa cuộc không kích của chính quyền Donald Trump và những người tiền nhiệm khác. Những tổng thống trước đã thông qua Quốc Hội vì luật tối cao của đất nước, Hiến Pháp – quy định rõ quyền tuyên chiến thuộc về Quốc Hội. Theo Hiến pháp Hoa Kỳ, Quốc Hội có trách nhiệm tuyên chiến, và có những luật lệ nhằm hạn chế việc khai triển quân sự đơn phương mà không có sự tham vấn của Quốc Hội.
Về mặt quốc tế, còn mờ nhạt hơn. Hiến chương Liên Hợp Quốc cấm sử dụng vũ lực chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ của một quốc gia khác, trừ khi đó là tự vệ hoặc được Hội Đồng Bảo An ủy quyền. Chính quyền của Trump đang dựa vào lý do "khủng bố ma túy" để tuyên bố rằng chế độ của Maduro đe dọa an ninh quốc gia Mỹ.
Tổng thống Trump đã “thông báo” cho Quốc Hội. Nó hoàn toàn khác với “thông qua” Quốc Hội.
Thượng nghị sĩ Mike Lee, đảng Cộng Hòa, Utah, viết trên X: “Tôi mong được biết điều gì đó, nếu có, có thể biện minh cho hành động này về mặt hiến pháp, khi không có tuyên bố chiến tranh hoặc sự cho phép sử dụng lực lượng quân sự.”
Ngày càng nhiều các nhà phê bình lên tiếng chỉ ra đây không phải là một hành động phòng thủ như tuyên bố của Trump sau cuộc không kích. Venezuela không tấn công nước Mỹ. Đây là một cuộc xâm lược chủ động để bắt giữ một nhà lãnh đạo của quốc gia khác. Nếu không có sự đồng ý của Quốc Hội, đó là một sự vi phạm.
Chính quyền Trump đã phớt lờ cả hai điều lệ trong Hiến Pháp. Đồng thời, chính quyền này cũng đã làm suy yếu nghiêm trọng trật tự pháp luật quốc tế.
Chính quyền Trump đã phớt lờ cả hai điều lệ trong Hiến Pháp. Đồng thời, chính quyền này cũng đã làm suy yếu nghiêm trọng trật tự pháp luật quốc tế.
Chúng ta – những con côn trùng
Metamorphosis của Kafka ám ảnh độc giả không phải là bản thân sự biến đổi, mà là cách mọi người đối xử với nó một cách bình thường. Gregor lo lắng bị nghỉ làm hơn là về cơ thể kỳ dị của mình. Gia đình anh, ban đầu bị sốc, nhanh chóng chuyển sang thái độ khó chịu, xấu hổ và cuối cùng là sự im lặng tàn nhẫn. Kafka đã phơi bày một sự thật đáng lo ngại: xã hội thường coi trọng sự hữu ích hơn là nhân tính.
Nicolás Maduro là một tay độc tài, tham nhũng. Người dân Venezuela cần dân chủ, cần quyền bầu cử. Nhưng điều đó không có nghĩa một quốc gia khác trên địa cầu có quyền bỏ qua luật pháp quốc gia, tuyên ngôn quốc tế để đơn phương phô diễn quyền lực.
Nhiều tháng liền, chính quyền Trump đã công khai khoe thành tích các cuộc tấn công tàu thuyền gây chết người và bất hợp pháp, viện dẫn nhằm vào những kẻ buôn bán ma túy và đe dọa lật đổ chế độ Maduro. Lưỡng viện do Cộng Hòa chiếm ưu thế không thể ngăn cản loạt hành động trên biển Carribean. Quốc Hội không phản đối cuộc tấn công bồi của chính quyền Trump, giết chết những người sống sót đang bám vào một chiếc thuyền.
Vào Tháng Mười Một, Trump tuyên bố đóng không phận chung quanh Venezuela. Vài tuần sau ra lệnh phong tỏa đất nước này. Về cơ bản, đây là những tuyên bố rất rõ ràng về ý định của chính quyền về những gì sắp xảy ra. Nhưng Quốc Hội im lặng.
Trump khẳng định trong buổi họp báo Thứ Bảy rằng lật đổ Maduro là đã loại bỏ “trùm mạng lưới tội phạm khổng lồ buôn lậu lượng cocaine lớn vào Mỹ.” Thật trớ trêu, chỉ vài tuần trước, Trump đã ân xá cho cựu Tổng thống Honduras Juan Orlando Hernández, người năm 2024 bị kết án về tội buôn bán cocaine và lãnh án 45 năm tù.
Cuối cùng, Trump tuyên bố sẽ điều hành Venezuela và “đòi lại dầu mỏ của người Mỹ ở đó.”
Javier Corrales, một chuyên gia về chính trị Venezuela, hiện là giáo sư khoa học chính trị của Amherst College khẳng định với NewYorker rằng “không quốc gia nào muốn nghe hoặc trải nghiệm điều đó từ một quốc gia khác, bất kể họ theo chủ nghĩa cánh tả và chống chủ nghĩa tư bản hay không.”
“Tất nhiên, phe đối lập rất biết ơn vì Maduro đã ra đi. Nhưng để biện minh cho những gì đã làm, phải nói rằng bài phát biểu của Trump là một trong những bài phát biểu tồi tệ nhất. Những lời biện minh được đưa ra là những điều mà hầu hết các thành viên phe đối lập sẽ cảm thấy xấu hổ khi nghe. Đây không phải là những điều mà phe đối lập từng mong muốn. ‘Chúng ta sẽ ở đó và chúng ta sẽ điều hành mọi việc và chúng ta sẽ lấy hết dầu mỏ và chúng ta sẽ giữ nguyên phần còn lại của chế độ Chavista.’ Đây là những tuyên bố sẽ làm rạn nứt liên minh mà chúng ta đang cố gắng xây dựng.”
Đa số những người khoác áo chiến binh chống chế độ Cộng Sản trên thế giới đang reo hò ca tụng “vị anh hùng dám nghĩ dám làm Donald Trump” đã lật đổ Maduro. Trong khi đó, ngay tại Venezuela, Quốc Hội bỏ phiếu bầu Phó Tổng Thống Delcy Rodríguez làm tổng thống lâm thời.
“Bà ấy là một đồng minh chính trị rất thân cận và đáng tin cậy của Maduro, và do đó, bà ấy có rất nhiều quyền tự chủ,” Javier Corrales nói.
Theo ông, điều mà chính quyền Trump muốn là một chính phủ dễ bảo hơn, sẵn sàng nhượng bộ về dầu mỏ cho Mỹ. Một trong những điều quan trọng nhất mà Trump muốn là tạo điều kiện cho các công ty dầu mỏ lớn của Mỹ vào Venezuela và tham gia vào ngành công nghiệp dầu mỏ của nước này. “Bạn không cần phải thay đổi chế độ ở Venezuela để đạt được điều đó. Nếu điều duy nhất mà Trump yêu cầu là tiếp cận nhiều hơn các tài sản dầu mỏ ở Venezuela, thì đó là điều mà Delcy Rodríguez và phần còn lại của chế độ sẽ dễ dàng cung cấp,” theo Javier Corrales.
Sau Venezuela, chính quyền Trump công khai đe dọa chiếm Greenland, Cuba. Phó chánh văn phòng của Trump, Stephen Miller, trả lời với CNN, “Greenland nên là một phần của Hoa Kỳ" vì tầm quan trọng về địa chiến lược của hòn đảo này trong việc giúp Washington thực hiện vai trò "cường quốc của NATO.” Miller khẳng định “Không ai sẽ chiến đấu với Hoa Kỳ về mặt quân sự vì Greenland.”
Mọi chuyện khá rõ. Giờ đây, không phải là hành động có hợp pháp hay không, mà là phải làm gì với sự phi pháp của nó. Bất kỳ Quốc Hội nào muốn thực thi quyền lực chiến tranh của mình đều có thể xử lý cuộc không kích Venezuela. Nhưng nếu nó có thể xảy ra, thì đã xảy ra.
Những cử tri đã bầu một tổng thống từng gọi cuộc chiến tranh Iraq là “một điều ngu ngốc” và hứa hẹn chính sách đối ngoại “Nước Mỹ Trên Hết” giờ đây có thể có câu trả lời. Năm 2026, Hiến Pháp Mỹ vẫn còn đó, chỉ có Quốc hội mới có thể ngăn chặn các cuộc chiến tranh tùy tiện không hồi kết.
Nếu không, sau một đêm thức dậy, nước Mỹ rất có thể sẽ thấy một dòng tweet của Trump về một cuộc chiến khác.
Và chúng ta, không mong muốn như Gregor Samsa, bỗng hóa thành những con côn trùng khổng lồ.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình