“Báo chí không thể tồn tại nếu thiếu một lập trường đạo lý. Mỗi nhà báo, tự bản chất đều là người có quan điểm đạo đức” – nhà văn Marguerite Duras từng nói như thế. (Minh họa: Việt Báo)
Vào tối ngày 24/7/2026, khách sạn Waldorf Astoria ở Washington, D.C. trở thành rạp xiếc vĩ đại nhất thế giới. White House Correspondents' Dinner (WHCD) lần hai được tạo ra đúng với bản chất của rạp thủ đô: an ninh thắt chặt, trang phục đen trang trọng, và nhân vật chính xuất hiện trong kịch bản ai cũng biết trước.
Ngay cả theo những tiêu chuẩn đã quen thuộc nhất, sự xuất hiện và màn trình diễn của Donald Trump tại bữa tiệc WHCD tối thứ Sáu vừa qua vẫn vượt mức kỳ lạ. Chính Trump cũng tự nhận: "Đây không phải là một buổi tối dễ chịu gì, với tất cả những giải thưởng đó. Tôi có được quyền lên tiếng không?"
Nối tiếp sau đó là những lời lăng mạ, dối trá, những nỗ lực pha trò thấp kém, nhạt nhẽo, nhạt như món tráng miệng dành cho người ăn kiêng đêm hôm đó (nếu có).
Một Đêm Lố Bịch
Thật sự là chỉ cần một trong những lý do kể trên cũng đủ để Hiệp Hội Ký Giả Tòa Bạch Ốc (White House Correspondents' Association – WHCA) không mời Donald Trump đến dự WHCD – sự kiện được tạo ra để tôn vinh Tu Chính Án Thứ Nhất như nó đã từng như thế từ năm 1921. Thế nhưng, ban tổ chức, các cơ quan truyền thông lớn, các “legacy media” vẫn cần sự có mặt của Trump – người không ngừng gọi truyền thông là kẻ thù trong hơn chục năm nay.
Với thời gian trên sân khấu do WHCA trao tặng, Donald Trump đã tuôn ra những lời lẽ đầy thù hận. Những lời lẽ này nhắm vào giới nhà báo, các đối thủ chính trị và bất kỳ ai không chịu khuất phục hoặc tung hô ông ta, hay không ủng hộ chế độ bất chấp luật pháp mà Trump đang lãnh đạo quốc gia này.
Trump đã nói với các phóng viên có mặt trong phòng rằng "đây là nơi tập trung đông đảo nhất những người mắc hội chứng TDS – cuồng loạn vì ghét Trump” rồi sau đó quay sang chỉ trích gay gắt truyền thông "fake news”; chế giễu tờ New York Times là "tờ báo đang lụn bại.”
Trong hơn một giờ đồng hồ, tổng thống Hoa Kỳ đứng trước giới truyền thông, thốt lên những lời lẽ công kích cá nhân khiếm nhã. Trump khoác lên mình lớp hài hước rẻ tiền khi kể một câu chuyện đùa về tình dục, đùa cợt về người quá ký. Trump gọi Thượng Nghị Sĩ Adam Schiff là "đầu dưa hấu.” Trump gọi thống đốc tiểu bang Illinois J.B. Pritzker là "con lợn béo. Trump công kích một nữ dân biểu và gia đình của bà bằng những chi tiết dơ bẩn và lăng mạ tàn độc: “Ilhan Omar và anh trai đang tính chuyện dọn về sống chung với nhau. Họ yêu nhau thắm thiết lắm. Cô ta nên cút khỏi đất nước chúng ta ngay lập tức.”
Khi Trump thò tay xuống dưới bục phát biểu rút ra chiếc mũ đỏ có dòng chữ "Trump 2028" và đội lên đầu – thì đó chẳng khác gì sự thách thức trực tiếp Tu Chính Án Thứ 22 trước mặt các cơ quan truyền thông. Lúc này, giễu cợt Hiến Pháp chỉ đơn giản là màn diễn phụ họa. Đám đông bên dưới phì cười. Những tiếng cười thỏa hiệp.
Diễn biến sự việc đã được dự báo trước. Tom Jones từ Viện Poynter đã nhận định chính xác rằng đó sẽ là một "màn hề lố bịch.” Và nó đã diễn ra đúng như vậy.
"Những gì diễn ra vào tối thứ Sáu bên trong phòng khiêu vũ hào nhoáng của khách sạn cũ thuộc sở hữu của Trump thực sự là một thảm họa lố bịch," theo cách mô tả của Jim Acosta, cựu phóng viên CNN.
Sự lố bịch mà Jim Acosta muốn nói, nó thể hiện rõ đến giây trong từng khuôn hình trực tiếp của bữa tiệc. Hình ảnh một tổng thống, với tư cách là người bị kết án 34 tội danh, kẻ vừa bị tòa buộc phải trả tiền cho nạn nhân kiện ông ta đã có hành vi quấy rối tình dục và phỉ báng, từng hai lần bị luận tội, đứng lên chúc mừng các ký giả nhận giải thưởng. Hầu như toàn bộ các giải thưởng đêm hôm đó, từ phóng sự truyền hình, giải thưởng hình ảnh, cho đến phóng sự điều tra đều có nội dung liên quan trực tiếp đến Donald Trump. Sự thiếu tôn trọng đối với vai trò của báo chí tự do, thiếu tôn trọng đối với Hiến Pháp Hoa Kỳ, thiếu tôn trọng đối với sự thượng tôn pháp luật, là nội dung chủ đạo trong các giải thưởng.
Donald Trump ngồi ở vị trí “chính tọa” trang trọng nhất của bữa tiệc, nhìn những nhà báo lần lượt lên nhận giải thưởng vì thành tựu của họ.
Nhà báo Zeke Miller được vinh danh vì đã phanh phui thông tin rò rỉ cho thấy Trump từng sa thải các nhân viên Hội đồng An ninh Quốc gia không trung thành với mình. Nhóm Wall Street Journal được trao giải thưởng vì bài phóng sự về tấm thiệp mừng sinh nhật “lịch sử” của Epstein. Nhà báo Wolf Blitzer, người điều hợp, nhắc lại vụ Trump đã làm lộ địa chỉ nhà riêng của phóng viên Khadeeja Safdar, buộc gia đình cô phải chuyển nơi ở để bảo đảm an toàn.
Cách đó vài bước chân, Trump cười khẩy, giơ hai tay lên không trung, rồi đứng dậy bắt tay chúc mừng các nhà báo.
Một sự lố bịch không cần danh tính, ai cũng nhận ra.
Giải Thưởng Và Phẩm Giá
Bất kỳ giải thưởng của một ngành nghề nào cũng có giá trị của riêng nó. Nếu chiếc cúp vàng World Cup là ước mơ cả đời của một đội banh nói chung và một cầu thủ nói riêng, thì giải thưởng báo chí của WHCA cũng có ý nghĩa như thế. Không mang tầm quốc tế như Nobel, hay Pulitzer, WHCA vẫn có một chỗ đứng riêng trong Tu Chính Án Thứ Nhất.
Nhưng một bộ tuxedo sang trọng, một chiếc váy dạ hội lộng lẫy, hay một ly champagne thượng hạng của Waldorf Astoria Hotel không thể nói lên được đúng giá trị của bữa tiệc đang diễn ra. Cũng như khi Kate Winslet cất tượng vàng Oscar trong nhà vệ sinh để khách đến nhà có thể thoải mái cầm nó ngắm nghía trước gương và tập đọc diễn văn nhận giải, không có nghĩa là vai diễn Hanna Schmitz trong The Reader của cô không có giá trị. Mà nó hoàn toàn ngược lại. Hanna Schmitz của Kate bất tử cùng The Reader.
Ký giả Kristen Welker của NBC trong đoạn video lan truyền rộng khắp mạng, “viral” không kém bài phát biểu của Trump, cho thấy đang cười nói với Stephen Miller – người được cho là tác giả của kế hoạch trấn áp di dân hàng loạt – trong bữa tiệc. Công chúng không cần phán xét hay giận dữ, chỉ cần đưa ra nhận định nhẹ nhàng: “Thật khó để buộc bọn phát-xít phải chịu trách nhiệm khi bạn còn đang bận giao du với chúng” (Molly Ploofkins).
Kaitlan Collins ngồi “vững như bàn thạch” khi Trump gọi giải thưởng báo chí của cô vừa nhận được là “tin giả.” Trump bác bỏ giải thưởng cô đoạt được khi tường thuật Trump gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy trong Tòa Bạch Ốc, và tuyên bố: "Tất cả đều xoay quanh tôi. Đó là tin giả – cô ấy không xứng đáng nhận giải, đó là tin giả.”
Nếu nữ ký giả này, hay bất kỳ một ký giả nào đó trong bữa tiệc đứng lên phản đối, bảo vệ phẩm giá công việc của mình, thì đó chính là giải thưởng cao quý nhất trong bữa tiệc hôm đó.
Ký giả “lão làng” Wolf Blitzer của CNN, người mà Kaitlan Collins của CNN gọi là “my mentor”, người vừa trao giải thưởng cho Collins, quay sang nhìn nữ ký giả. Phản ứng duy nhất của ông đêm đó. Khi tàn tiệc, đứng ngoài khách sạn, ông phủi tay, lắc đầu trước câu hỏi về những lời tấn công của Trump đối với học trò, đồng nghiệp của mình. Hàng loạt câu hỏi của công chúng đặt ra bên dưới: “Tại sao ông ấy không trả lời?” hay “Tại sao ông ấy không bảo vệ các phóng viên trước lời lăng mạ của Trump?”… Tại sao? Tại sao? Và tại sao???
Nếu có một câu chỉ trích lời lẽ của tổng thống, có lẽ ông ta sẽ đoạt ngay một huy chương báo chí vô giá của độc giả dành cho. Nhưng Wolf Blitzer chọn im lặng, như ông ta đã chọn chiếc ghế trước màn hình máy quay CNN mỗi ngày. Ít ra thì Blitzer không dám nói ngược lại với những gì ông ta nhìn thấy, cho nên ông ta lắc đầu và xua tay.
Hơn một giờ đồng hồ, những con người của báo chí ngồi đó, lặng lẽ trong trang phục trang trọng, nuốt trọn từng lời hài hước kệch cỡm và cả nhục mạ. Tất cả, dù là người bị bôi nhọ, cũng chọn phương án ngồi lại chăm chú lắng nghe. Trong tư cách là những nhà báo, họ đã bình thường hóa sự điên rồ và tình trạng coi thường pháp luật.
Luật sư Marc E. Elias, người nhận các vụ kiện chống lại chính phủ, nhận định: “Các phương tiện truyền thông truyền thống ngồi đó trong khi Trump nói dối về các cuộc bầu cử trước đây và "đùa" về việc tranh cử lại vào năm 2028. Họ không la ó. Họ không bỏ đi. Họ chỉ ngồi đó và ăn tối. Những nhà báo trong căn phòng đó sẽ được nhớ đến với tư cách là những nhà báo trong căn phòng đó.”
Báo chí không chỉ đơn thuần là tin tức. Đó còn là sự bảo vệ cho các sự thật, bối cảnh và đạo đức nghề nghiệp. Trong trường hợp của đêm WHCD, im lặng không phải là “chuyên nghiệp” mà là phủ nhận phẩm giá chính mình và công việc của mình.
“Báo chí không thể tồn tại nếu thiếu một lập trường đạo lý. Mỗi nhà báo, tự bản chất đều là người có quan điểm đạo đức” – nhà văn Marguerite Duras từng nói như thế.
Rạp Xiếc Giữa Thủ Đô
Những nhân vật “legacy media” có mặt trong bữa tiệc WHCD đêm 24/7 có nhận ra rằng, khi một người đàn ông không thể chịu đựng nổi việc bị người khác cười nhạo vì điều sai trái của mình thì sẽ chẳng thể nào mở miệng thốt ra nổi một lời hài hước?
Và rồi chính những nhân vật báo giới “legacy media” đó đã trở thành những người hài hước nhất trong bữa tiệc. Họ mặc tuxedo. Họ mặc váy dạ hội. Họ ngồi chờ đợi nhận phần trao giải cho những bài báo lột trần người ngồi ở vị trí trang trọng kia. Họ vẫn ngồi yên trên ghế khi ông ta nhục mạ họ, đồng nghiệp và cả công việc họ đang làm.
Bằng cách đó, họ đã xúc phạm chính độc giả và khán giả của mình. Trò biểu diễn trong gánh xiếc đó quan trọng hơn phẩm giá và sự thật mà họ tuyên bố bảo vệ. Độc giả, khán giả của họ chứng kiến cảnh những người tường thuật sự thật nuốt lời chế giễu công khai bằng sự điềm tĩnh của những tên hề phụ được trả tiền, viện dẫn đó là “Tu Chính Án Thứ Nhất.”
Một rạp xiếc không tồn tại vì một chú hề. Nó là một rạp xiếc vì tất cả những ai ngồi ở vị trí tốt, được ăn ‘beefsteak’, uống ‘champagne’, bị sỉ nhục và vẫn vỗ tay vì chỗ ngồi quá tốt không thể bỏ đi. Buổi diễn vĩ đại nhất thế giới vẫn tiếp tục, mang theo phẩm giá của chính người tham dự – những “Bozo Maximus.”
Có những sự thật mà khi nhìn vào đó, người ta không còn thấy đó là sự thật, mà là câu hỏi thật lớn, phẩm giá và và giải thưởng, cái nào “THẬT” hơn?
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình