Ngân hàng Việt Nam sau WTO" Theo Tầu là khôn hay khốn"
Ngày mùng bốn vừa qua, để đánh dấu năm năm gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới WTO, Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc tuyên bố rằng Bắc Kinh sẽ tôn trọng mọi cam kết khi gia nhập, cụ thể là sẽ mở rộng tất cả các thị trường nội địa, kể cả ngân hàng và viễn thông, trước thời hạn là ngày 11 tháng 12 tới đây.
Truyền thông Tây phương vốn mắc bệnh cận thị kinh niên lập tức loan tin mừng và kết luận rằng Trung Quốc sẽ mở cửa thị trường và đón nhận cạnh tranh của quốc tế. Sự thật nó rắc rối hơn vậy.
Từ nhiều năm nay, chứ không phải đợi đến tháng Chín 2006, Bắc Kinh đã có thể thông báo việc ấy nhưng họ trì hoãn mãi vì đấy là quyết định sinh tử.
Các ngân hàng quốc doanh của họ là buồng phổi bơm 'dưỡng khí' với 'đặc tính Trung Hoa' hay 'định hướng xã hội chủ nghĩa' cho các doanh nghiệp cũng của nhà nước để sản xuất tối đa bất kể lời lỗ hầu tạo thêm công ăn việc làm cho một dân số quá lớn. Hệ thống ngân hàng ấy hiện đang bị thối phổi vì cho vay tiền theo diện chánh sách nên đa số không đòi được nợ - thuộc loại nợ xấu và sẽ mất. Chỉ có thành phần cán bộ ở trên là hài lòng với lối kinh doanh ấy. Họ trục lợi rất lớn và tẩu tán tài sản ra ngoài.
Bây giờ, khi mở cửa cạnh tranh với nước ngoài ngay trong lãnh vực ngân hàng, núi nợ xấu - từ 600 đến 900 tỷ Mỹ kim tùy cách tính - sẽ dìm các ngân hàng Trung Quốc xuống bùn, nên không thể cạnh tranh được với các ngân hàng quốc tế từ cuối năm nay sẽ đổ bộ vào Hoa lục.
Lãnh đạo Bắc Kinh không thể không biết điều ấy, ít ra từ năm 2002 sau khi thế hệ thứ tư lên cầm quyền.
Họ tìm cách chấn chỉnh sổ sách ngân hàng và "đề bạt" một số cán bộ nhám tay đi chỗ khác. Họ lập ra các "Công ty Quản lý Tài sản" như những tấm thảm để quét nợ xấu xuống dưới và tô vẽ tình hình chi thu và tài sản ở trên sao cho cân bằng hơn. Đồng thời, họ cũng hé cửa cho ngoại quốc vào liên doanh để nâng cấp các ngân hàng về mặt tài sản và quản trị.
Nhưng, vấn đề thực ra trầm trọng hơn thế nên liều thuốc cảm mạo ngoài da không có công hiệu.
Qua năm 2003, Trung Quốc đành tiến thêm một bước và tầng lớp lãnh đạo mới đã lập ra Ủy ban Quản lý Ngân hàng để thanh tra và kiểm soát hệ thống ngân hàng và đề nghị những luật lệ mới cho lãnh vực ngân hàng. Ủy ban này ý thức rất rõ là sau khi gia nhập WTO ngày 11 tháng 12 năm 2001, Trung Quốc có năm năm để "giải tỏa mọi hạn chế về địa dư và quan thuế cho các ngân hàng ngoại quốc và bãi bỏ mọi kiểm soát hạn chế về vốn và nghiệp vụ cho các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài."
Làm sao tôn trọng những cam kết ấy… mà vẫn khỏi áp dụng"
Bài toán tinh ma này là bài toán sinh tử cho lãnh đạo Bắc Kinh. Họ phải tìm ra một liều thuốc an thần để khỏi trừ khử căn bệnh ung thư nằm sâu trong hệ thống ngân hàng. Tháng Tám vừa qua, họ đã có thần dược nên bắt đầu kê toa bốc thuốc cho ngân hàng… ngoại quốc.
Các ngân hàng ngoại quốc sẽ không mở thêm chi nhánh mà phải cổ phần hoá các hoạt động trên lãnh thổ Trung Quốc như những công ty đăng ký tại Trung Quốc, với vốn tối thiểu cho mỗi cơ sở khoảng 125 triệu Mỹ kim (một tỷ đồng "nguyên" hay "Nhân dân tệ" Renminbi), và mỗi trương mục ký thác của cá nhân phải tối thiểu là 125 ngàn Mỹ kim (một triệu nguyên). Nếu không đăng ký theo thủ tục ấy ở địa phương, các ngân hàng ngoại quốc sẽ chỉ có thể cung cấp dịch vụ ngân hàng cho các doanh nghiệp bằng nội tệ, đồng nguyên của Trung Quốc, và dịch vụ cho các cá nhân bằng ngoại tệ.
Dự thảo về Luật ngân hàng của Trung Quốc đã đề nghị như vậy.
Nói cho dễ hiểu thì ngoại quốc có quyền vào lập ngân hàng… nhưng hơi đắt. Mỗi chi nhánh địa phương phải có vốn pháp định là 125 triệu, chưa kể phụ phí và tiền chè lá. Mà chè Tầu vốn không rẻ vì là chè Tầu xã hội chủ nghĩa. Như vậy, làm sao phát triển mạng lười chi nhánh để có thể cạnh tranh với các ngân hàng quốc doanh Trung Quốc"
Và trong một xứ dù sao vẫn còn nghèo, tìm đâu ra các trương chủ hay nhà đầu tư có khả năng ký thác tối thiểu một triệu - 125 ngàn đô la" Nghĩa là khối lượng tiết kiệm rất lớn của dân chúng Hoa lục vẫn thực tế nằm ngoài tầm với của các ngân hàng ngoại quốc!
Doanh nhân quốc tế vốn cũng khôn như lãnh đạo Bắc Kinh. Bị chặn cửa chính, họ lách vào cửa hông và… gặp ngân hàng nội địa. Họ có thể hùn vốn với các ngân hàng quốc doanh của Trung Quốc. Sự khôn ngoan ấy có nghĩa là họ chung tiền đánh ké bên các ngân hàng địa phương, nhờ đó tiến vào thị trường nội địa… "dưới màu sắc Trung Hoa".
Bank of America của Mỹ đã bán lại các chi nhánh tại Hong Kong và Ma Cao cho Trung Quốc Giao Thông Ngân Hàng (CCB) và với phần hùn sẵn có, chừng 9%, trong tài sản của CCB, BOA có quyền mua thêm 10% từ nay đến 2010. Nghĩa là dân chúng Hoa lục sẽ bước vào ngân hàng CCB để có một chút hương vị Hoa Kỳ.
Nếu đọc lại quy định ở trên, người ta hiểu là Bắc Kinh vẫn mở cửa cho ngân hàng ngoại quốc, nhưng cho họ chọn lựa: một là cạnh tranh với các ngân hàng địa phương trong thế yếu (vì hệ số 125 nói trên); hai là hùn hạp vốn liếng và kỹ thuật với các ngân hàng Trung Quốc để… khỏi cạnh tranh. Những ngân hàng ngoại quốc vào mà vẫn cứ muốn hùng cứ một phương thì còn một giải pháp thứ ba: tự do mở cửa làm ăn trong những vùng hoang vu khiếm khai chẳng ai muốn tới, mà tầng lớp lãnh đạo mới đang muốn ưu tiên phát triển!
Tổng kết lại, Trung Quốc đã trì hoãn được làn sóng cạnh tranh của ngân hàng ngoại quốc mà vẫn như là mở cửa theo những cam kết với WTO.
Nhìn từ Hà Nội, một số người có thể xuýt xoa. Sư phụ hay quá!
Vấn đề thực ra lại không đơn giản như vậy.
Trung Quốc chưa cải cách hệ thống kinh tế lệch lạc của họ và chỉ mua thời gian chứ không giải trừ được nguy cơ khủng hoảng ngân hàng vì những chứng tật trong xương tủy. Việc cải cách ấy bị cản trở bởi những vấn đề và thách đố còn lớn hơn khủng hoảng ngân hàng: nạn thất nghiệp từ nông thôn đang dội vào thành thị và cơ chế chính trị đang tiếp tục nuôi dưỡng tham nhũng trong bộ máy đảng, chính quyền và doanh nghiệp nhà nước. Và mâu thuẫn giữa các địa phương lẫn thành phần giàu nghèo đang gây sức ép rất mạnh cho trung ương.
Muốn cải cách thì phải… đánh vào hệ thống đảng và các trung tâm quyền lực địa phương, nghĩa là có thể làm đảng vỡ đôi.
Việt Nam không có cái thế và cái lực của Trung Quốc, cái thế của một xứ đông dân và cái lực của một tầng lớp lãnh đạo dù sao đã dạn dày kinh nghiệm ứng phó.
Nhưng Việt Nam có đủ những chứng tật Trung Quốc trong cơ chế kinh tế và ngân hàng của mình. Cũng vẫn bốn ngân hàng thương mại của nhà nước ớm bóng hệ thống ngân hàng tư nhân và trút tiền cho các doanh nghiệp nhà nước mà bất kể lời lỗ nên ngập nợ. Vào WTO rồi, các ngân hàng phải được ngân sách quốc gia bù lỗ - chừng 10% tổng sản lượng GDP - để trang điểm dung mạo kế toán của mình khi cần trình bày sổ sách cho phân minh.
Nhưng hơn hẳn Trung Quốc, lãnh đạo Việt Nam còn có quyền ra lệnh bỏ tù nhân viên ngân hàng ngoại quốc như vụ ABN-Amro đang gây khó chịu cho dư luận Hòa Lan sau vụ nhà đầu tư Trịnh Vĩnh Bình năm xưa!
Thành thử, việc gia nhập WTO vẫn là một thách đố cho các ngân hàng Việt Nam. Nếu cứ trì hoãn cải cách bằng thủ đoạn vặt, Việt Nam sẽ không đẩy lui được khủng hoảng. Và nếu tưởng là mình có thể dùng liều thuốc Trung Quốc vừa tung ra thì lãnh đạo Hà Nội còn mắc thêm bệnh hoang tưởng.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình